Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2302 2007658 2007291 2026-05-06T18:28:11Z Penaber49 39672 /* */ 2007658 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Dewlata Mîtanî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East 1400 BCE.png | binnexşe = Li dora sala 1400ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Mîtanî | paytext = | ziman = [[Zimanê mîtanî]] | dîn = [[Dînê huriyan]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Qiral]] | serokA1 = Kirta (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Şattûara II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1540 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Asûr]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} }} '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1600–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 4m30v7e1c6q33lhvm0way3b1a3lpg6k 0 2642 2007461 2007460 2026-05-06T12:04:15Z Kurê Acemî 105128 2007461 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ivviq72fc5onqkorogqqal9zby5onbu 2007462 2007461 2026-05-06T12:05:08Z Kurê Acemî 105128 2007462 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. === * === Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, Sûreya 108, bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger hamze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 47dsw8t669lofiaqei9siset7gj494k 2007463 2007462 2026-05-06T12:05:33Z Kurê Acemî 105128 2007463 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. === * === Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger hamze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] opvgxukmcruky4s723uvltaw5ix9g3h 2007464 2007463 2026-05-06T12:06:24Z Kurê Acemî 105128 2007464 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. === * === Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger hamze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji hêla pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] qhvo1lzhsxadrnvb1bwnnh90scyag1w 2007465 2007464 2026-05-06T12:06:58Z Kurê Acemî 105128 2007465 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. === * === Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji hêla pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] avvftk7f8zppgfkqc4qe9tawi0s4on7 2007466 2007465 2026-05-06T12:11:22Z Kurê Acemî 105128 2007466 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. === * === Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] etjhhocr7wrp13o52c41wgkuhu1k2vn 2007468 2007466 2026-05-06T12:16:47Z Kurê Acemî 105128 2007468 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. === * === Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl|Încîlê]], nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 6xrnkmzff871lset0uvajpsg4dg9ysu 2007469 2007468 2026-05-06T12:26:35Z Kurê Acemî 105128 2007469 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. === * === Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl|Încîlê]], nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. === * === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ewl62wxdl2gjp839tsv8ibqeif8z4dz 2007470 2007469 2026-05-06T12:26:48Z Kurê Acemî 105128 2007470 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl|Încîlê]], nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. === * === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 6843myh4242ere0t7qvqp3cx8now4zn 2007471 2007470 2026-05-06T12:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2007471 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. === * === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] bte18t7lepp4t6w0xe2kyyl137zqu8b 2007548 2007471 2026-05-06T15:14:59Z Kurê Acemî 105128 2007548 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. === * === Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم / 'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] evqk0w8a1wuuzysm3pxp3qdg8xj55d7 2007549 2007548 2026-05-06T15:15:23Z Kurê Acemî 105128 2007549 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. === * === Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 8m7cpllfgdexiog3xuq1pp1ydjlbk7i 2007552 2007549 2026-05-06T15:16:20Z Kurê Acemî 105128 2007552 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. === * === Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ncer6d9kfqc9q9s0b8bkc7y8n2pn81v 2007553 2007552 2026-05-06T15:17:08Z Kurê Acemî 105128 2007553 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. === * === Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] mqyy8m6z8my2620etq15mjq9dy6wy9c 2007558 2007553 2026-05-06T15:20:02Z Kurê Acemî 105128 2007558 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. === * === Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 4br1pzlnqrlac309o0gin9knlck3j10 2007559 2007558 2026-05-06T15:20:25Z Kurê Acemî 105128 2007559 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 2vsgxqa0b23onslcy732lig3m23peng 2007560 2007559 2026-05-06T15:21:24Z Kurê Acemî 105128 2007560 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. === Hejmarkirinên cuda yên ayetan === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ek5gkgj6sad24vx8yka1k48x2lguy8f 2007562 2007560 2026-05-06T15:21:55Z Kurê Acemî 105128 2007562 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. === Jimartinên cuda yên ayetan === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 1mga0woiigtv7g436zlcywshybebept 2007563 2007562 2026-05-06T15:22:02Z Kurê Acemî 105128 2007563 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 2iimlzhgh515tq0pr2vzwa3ml99trs4 2007572 2007563 2026-05-06T15:31:47Z Kurê Acemî 105128 2007572 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ifh565wurese2vete2y6zx2bco2id5s 2007574 2007572 2026-05-06T15:33:26Z Kurê Acemî 105128 2007574 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] srihwuos5ao6opr5zhol43lj0f1il0w 2007575 2007574 2026-05-06T15:34:07Z Kurê Acemî 105128 2007575 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] lsi40e0m6lk4hn2edh9mx6r6vdboedq 2007580 2007575 2026-05-06T15:42:36Z Penaber49 39672 2007580 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] gkh6p7zoorgtqvblt3fu1k5vy6kv699 2007605 2007580 2026-05-06T16:14:13Z Penaber49 39672 /* Quran wekî bingeha baweriyê */ Ev têgeg di zimanê tirkî de tê bikar anîn. (Wek mînak: Kurani Kerim ) Ji bo ku bebe sedema şaşiyê hate derxistin. 2007605 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] dpdraclcfk574t9e3vf21n37tjwa2nv 2007607 2007605 2026-05-06T16:15:08Z Penaber49 39672 2007607 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 5cbblsbeb9dcqadmvif8udyfiby8j4q 2007608 2007607 2026-05-06T16:15:45Z Penaber49 39672 2007608 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] kbgtoyqrdu7ys0qjdsqzk6zlq42zw7y 2007611 2007608 2026-05-06T16:17:55Z Kurê Acemî 105128 2007611 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, Fatîhe de tê hesibandin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] e6s3v3ttzffm5eqgvjn609pyx1i1ma9 2007612 2007611 2026-05-06T16:19:36Z Kurê Acemî 105128 2007612 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 30vcqhs7ta119dddfyxrgco0lep4x0y 2007613 2007612 2026-05-06T16:19:59Z Penaber49 39672 /* Sûre û navên sûreyan */ 2007613 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] lohpt5f84h2and6m69nbm03relrxotn 2007614 2007613 2026-05-06T16:20:19Z Kurê Acemî 105128 2007614 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirin ji bo armancên wêjeyî === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] fqsn3hij36i559gult7639n5e52yxr8 2007620 2007614 2026-05-06T16:26:06Z Kurê Acemî 105128 2007620 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirin ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûr û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku nivîsê dikin beşên bi dirêjahiya wekhev. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[Nimêj|nimêjê]] kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء / ǧuzʾ, pirjimar أجزاء / aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب / ḥizb, pirjimar أحزاب / aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] n98q5v83xlvy1lzt3rx5c8exylj2i2h 2007622 2007620 2026-05-06T16:26:34Z Kurê Acemî 105128 2007622 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirin ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûr û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku nivîsê dikin beşên bi dirêjahiya wekhev. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[Nimêj|nimêjê]] kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] civb1xaetzjz0ihthuyjsven8pkrbcf 2007623 2007622 2026-05-06T16:28:23Z Penaber49 39672 2007623 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûr û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku nivîsê dikin beşên bi dirêjahiya wekhev. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[Nimêj|nimêjê]] kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] eicx0joapm2o2yf5vdj872of83qxjl1 2007625 2007623 2026-05-06T16:29:08Z Penaber49 39672 2007625 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku nivîsê dikin beşên bi dirêjahiya wekhev. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[Nimêj|nimêjê]] kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] pvnmk4bl3456afdsby6jdp9kzzn88ym 2007627 2007625 2026-05-06T16:30:42Z Kurê Acemî 105128 2007627 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku nivîsê dikin beşên bi dirêjahiya wekhev. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[Nimêj|nimêjê]] kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm|Orşelîmê]] dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] sj38mfv8t2xhob9kel4q2j0viujptuj 2007628 2007627 2026-05-06T16:30:57Z Kurê Acemî 105128 2007628 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku nivîsê dikin beşên bi dirêjahiya wekhev. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[Nimêj|nimêjê]] kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm|Orşelîmê]] dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 3gb09e3k00ec4kyic2cktlhmkzrrek5 2007629 2007628 2026-05-06T16:31:27Z Penaber49 39672 /* Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî */ 2007629 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[Nimêj|nimêjê]] kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm|Orşelîmê]] dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] kpxjzgrha79kxfopqyv51bmlrh8u9g7 2007630 2007629 2026-05-06T16:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2007630 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] jzlrk3jjs4e0vpkbv3motcq26el75rt 2007647 2007630 2026-05-06T17:13:05Z Kurê Acemî 105128 2007647 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 8bhdhb7jdhq7n61tycgrs0c9kskg2ej 2007648 2007647 2026-05-06T17:15:04Z Kurê Acemî 105128 2007648 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[Meke|mekeyî]] û [[Medîne|medîneyî]] de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 9sd2lqcgxw7nap5zn65z9a5yngjio6i 2007649 2007648 2026-05-06T17:16:49Z Kurê Acemî 105128 2007649 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[Meke|mekeyî]] û [[Medîne|medîneyî]] de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] c5lo2spad5gso0lvcm1ih1qz3n5u28k 2007650 2007649 2026-05-06T17:20:02Z Kurê Acemî 105128 2007650 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[Meke|mekeyî]] û [[Medîne|medîneyî]] de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />[[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] mgcrgeaa5a5x5p1y8a5u0cq9nowkixg 2007651 2007650 2026-05-06T17:20:25Z Kurê Acemî 105128 2007651 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[Meke|mekeyî]] û [[Medîne|medîneyî]] de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] j0r284isxpmqrd53bu7lrh439x93fx8 2007652 2007651 2026-05-06T17:23:43Z Kurê Acemî 105128 2007652 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[Meke|mekeyî]] û [[Medîne|medîneyî]] de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} ==== . ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 0gq2yuei2cac8014rsmoigt0g71k9ty 2007653 2007652 2026-05-06T17:25:44Z Kurê Acemî 105128 2007653 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[Meke|mekeyî]] û [[Medîne|medîneyî]] de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}} ==== . ==== Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 233bw0tu5b995ovwjh73bboo0i4d561 2007654 2007653 2026-05-06T17:26:19Z Kurê Acemî 105128 2007654 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[Meke|mekeyî]] û [[Medîne|medîneyî]] de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] dp0vvefxtwkise0ibhrmc84ped5qrsp 2007655 2007654 2026-05-06T17:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2007655 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] nfheej39ce37c3ph4asuza2oj97l962 2007662 2007655 2026-05-06T19:25:58Z Kurê Acemî 105128 2007662 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. ==== * ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] tbmbq48rf1w396ejayzgutc0j3lof8j 2007664 2007662 2026-05-06T19:27:39Z Kurê Acemî 105128 2007664 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. ==== * ==== Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[Cin|cinan]] guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] dr4e7slw0bzy3g6wog1wrjr7fglchbw 2007666 2007664 2026-05-06T19:30:02Z Kurê Acemî 105128 2007666 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. ==== * ==== Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[Cin|cinan]] guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat|Tewratê]] û [[Încîl|Încîlê]] xuya dike. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] tti7gl34vyknxi6jswrcn67wsibi0ku 2007667 2007666 2026-05-06T19:31:03Z Kurê Acemî 105128 2007667 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. ==== * ==== Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[Cin|cinan]] guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat|Tewratê]] û [[Încîl|Încîlê]] xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] fcb9wxlbd92f0sawy89o44ys7ipuh2u 2007668 2007667 2026-05-06T19:31:14Z Kurê Acemî 105128 2007668 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[Cin|cinan]] guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat|Tewratê]] û [[Încîl|Încîlê]] xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] fjftek1ut0gmbzl2jawxhjt0f6qwyel 2007669 2007668 2026-05-06T19:32:13Z Kurê Acemî 105128 2007669 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[Cin|cinan]] guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat|Tewratê]] û [[Încîl|Încîlê]] xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] l5yorhv5s2qbkjz1473x96op6ho86a4 2007671 2007669 2026-05-06T19:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2007671 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 9skvs4ptmcr7arqo9sstgaebz493gr0 2007672 2007671 2026-05-06T19:34:58Z Kurê Acemî 105128 2007672 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] rv0gdt5ob7quggzirbedhmewho56y68 2007674 2007672 2026-05-06T19:37:11Z Kurê Acemî 105128 2007674 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] do3v4g88pwpha77qhds41jomzm9cdpf 2007675 2007674 2026-05-06T19:38:43Z Kurê Acemî 105128 2007675 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 9t0iidp4tqoqie0w463g7acrargysgq 2007680 2007675 2026-05-06T19:50:34Z Kurê Acemî 105128 2007680 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. === * === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] kqwbiey3sfg9w80kv4ude585hokd106 2007681 2007680 2026-05-06T19:52:56Z Kurê Acemî 105128 2007681 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. === * === Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Mekke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend|Taşkendê]] ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol|Stembolê]] dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 1cqioz7v5qx7iopxn0yqlxvpx3gpxht 2007682 2007681 2026-05-06T19:54:50Z Kurê Acemî 105128 2007682 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. === * === Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Mekke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend|Taşkendê]] ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol|Stembolê]] dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham|Birminghamê]] hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] rep6mcs0oqfzjeqhifd7ms8eae4dzp5 2007683 2007682 2026-05-06T19:55:45Z Kurê Acemî 105128 2007683 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Mekke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend|Taşkendê]] ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol|Stembolê]] dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham|Birminghamê]] hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] gr77jrkjapco9qkrqd7vm5d8hukmmm1 2007686 2007683 2026-05-06T20:03:02Z Kurê Acemî 105128 2007686 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Mekke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend|Taşkendê]] ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol|Stembolê]] dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham|Birminghamê]] hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. === * === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 1b73qknx7uklxdjjy57d4xa4djau3zb 2007688 2007686 2026-05-06T20:05:33Z Kurê Acemî 105128 2007688 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Mekke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend|Taşkendê]] ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol|Stembolê]] dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham|Birminghamê]] hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. === * === Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] q9o6vhiznqrl32tm6rrrtaawyg0ixn8 2007689 2007688 2026-05-06T20:06:36Z Kurê Acemî 105128 2007689 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Mekke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend|Taşkendê]] ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol|Stembolê]] dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham|Birminghamê]] hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. === * === Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] oc4vqg7yl9wwmeb4nfur3nvb9b3c8hz 2007690 2007689 2026-05-06T20:07:50Z Kurê Acemî 105128 2007690 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Mekke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend|Taşkendê]] ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol|Stembolê]] dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham|Birminghamê]] hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ag8kfighi8bax04sjwp8ec1a47ibmkg 2007691 2007690 2026-05-06T20:08:00Z Kurê Acemî 105128 2007691 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend|Taşkendê]] ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol|Stembolê]] dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham|Birminghamê]] hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] g2oz7dj4y1v5y06o3h7sd8ynrwsmt7w 2007693 2007691 2026-05-06T20:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2007693 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] cfy2og8a8xil2r8ugg5hfzk4n7wpplg 2007749 2007693 2026-05-07T05:21:56Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2007749 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] k78q3l68vh3dl39o8o4xz3aelb6i3ab 2007750 2007749 2026-05-07T05:23:50Z Kurê Acemî 105128 2007750 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ntgtw275wic789iw19we0qj3od00opv 2007751 2007750 2026-05-07T05:24:36Z Kurê Acemî 105128 2007751 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] klyonsuhp671pg8anhoklmm63tc7cjp 2007760 2007751 2026-05-07T06:22:35Z Kurê Acemî 105128 2007760 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. ==== . ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 41i10t7stfk3s1m8o8fnb3uue6za1oo 2007761 2007760 2026-05-07T06:24:45Z Kurê Acemî 105128 2007761 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. ==== . ==== Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[Dengdar|dengdarên]] dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] gp5tw9uk5kx5pgqxalx27hiuemafo2a 2007762 2007761 2026-05-07T06:26:15Z Kurê Acemî 105128 2007762 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. ==== . ==== Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[Dengdar|dengdarên]] dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] g5e1ie8aiw2pbsuwim3dzzgdxouxypj 2007764 2007762 2026-05-07T06:27:59Z Kurê Acemî 105128 2007764 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. ==== . ==== Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[Dengdar|dengdarên]] dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq|Iraqê]] hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] f9hevts6jsht9x1pol42q4ky8njqaiq 2007765 2007764 2026-05-07T06:29:09Z Kurê Acemî 105128 2007765 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. ==== . ==== Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[Dengdar|dengdarên]] dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq|Iraqê]] hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] lxvmi083arptklxt5s1em1t0adfuwqn 2007766 2007765 2026-05-07T06:29:37Z Kurê Acemî 105128 2007766 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[Dengdar|dengdarên]] dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq|Iraqê]] hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ci7j7s0s3p4ioczy5njuehedatbprmr 2007767 2007766 2026-05-07T06:30:31Z Kurê Acemî 105128 2007767 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[Dengdar|dengdarên]] dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq|Iraqê]] hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] rmwasmli4i5ervjltffkgriy0p65a55 2007768 2007767 2026-05-07T06:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2007768 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] k0356jeo4zodi9mtr3q314q90467zsd 2007769 2007768 2026-05-07T06:34:04Z Kurê Acemî 105128 2007769 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 5egfpk9b0tct2cym1bw60paocb4voef 2007770 2007769 2026-05-07T06:35:01Z Kurê Acemî 105128 2007770 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] a7tbx6tobb2322n045w7g36sn0y5t0d 2007771 2007770 2026-05-07T06:38:10Z Kurê Acemî 105128 2007771 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 9ly9jx56idzf4msu6wdp5zuuln0ibe0 2007772 2007771 2026-05-07T06:38:27Z Kurê Acemî 105128 2007772 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. ===== * ===== Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] fyqe07no38830wirtalj2ucfxeeihxc 2007773 2007772 2026-05-07T06:39:49Z Kurê Acemî 105128 2007773 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. ===== * ===== Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 3one2bdd0xcck4ierbez15nv7okwm5o 2007775 2007773 2026-05-07T06:41:19Z Kurê Acemî 105128 2007775 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. ===== * ===== Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] rawrdq5crv8lm46pm65641wjv9f7wxq 2007776 2007775 2026-05-07T06:42:10Z Kurê Acemî 105128 2007776 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. ===== * ===== Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 8pz4x360agvek7eh7p6bh2e2kqzlqgs 2007777 2007776 2026-05-07T06:42:54Z Kurê Acemî 105128 2007777 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. ===== * ===== Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] i9in9s72nh1fh3y6koahxhpo3hqcoyg 2007778 2007777 2026-05-07T06:43:08Z Kurê Acemî 105128 2007778 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 5fkzyhohryfh3uhergjj6l0oxy0057k 2007779 2007778 2026-05-07T06:46:09Z Kurê Acemî 105128 2007779 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] hkg55eplrv472pe1poxoa8uowj80db2 2007780 2007779 2026-05-07T06:47:28Z Kurê Acemî 105128 2007780 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] gfixxvf2kzomvo2p3onaj6fkbcnqn10 2007781 2007780 2026-05-07T06:48:43Z Penaber49 39672 /* */ 2007781 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 0nj0j38msvpgr25f23rbg2p25lo4vjs 2007782 2007781 2026-05-07T06:51:03Z Kurê Acemî 105128 2007782 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Lêkolînên li ser paşxaneya dînî-dîrokî ya Quranê == == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] s95i2940hpt8pyaz638f69dvq7sjsod 2007783 2007782 2026-05-07T06:52:02Z Kurê Acemî 105128 2007783 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 0nj0j38msvpgr25f23rbg2p25lo4vjs 2007784 2007783 2026-05-07T07:05:11Z Kurê Acemî 105128 2007784 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] derwvwtez7i69igjpkte5drohm4ffhy 0 4505 2007474 1997702 2026-05-06T13:12:58Z Aras2025 105380 2007474 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêneyê_asoyê = Duhok (2).jpg | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | beşa_îdarî = [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] | merkeza_îdarî = }} '''Dihok'''{{Efn|An jî '''Duhok'''}} (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]]: {{Nivîsa erebî|دهۆک}}, bi [[suryanî]]: ܢܘܗܕܪܐ, ''Nohadra''), bajarekî mezin ê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku li devera [[Badînan]] e. Bajar navenda [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ye. Li deverên îdarî ya parêzgeha Dihokê nêzîkî 1.500.000 nîştecih dijîn û li navendê jî derûdora 330.000 kesan dijîn. Dihok bi qasî 60 kîlometre ji sinorê [[Bakurê Kurdistanê]] dûr e. Bajêr di nav geliyeke berfireh û li nêzikî çemê Dihokê hatiye avakirin ku sê aliyên bajarî çiyayên bilind ve tê dorpêçkirin. Li jor [[Çiyayê Spî]], li jêr Çiyayê Dehkan (Şindoxa), li rojhilat [[Çiyayê Mamsîn]] û li rojavaya wê, deşta Sêmêlê ye ku ji bo çandina dexil, [[dan]] û dikakî, axeke zêrîn heye. Parêzgarê niha yê Dihokê [[Elî Teter]] e. == Etîmolojî == Bajarê Dihokê navê xwe ji du peyvên kurdî digire 'du' û 'hok' wek baca du perçeyên ji sebata her karwanê ku pir caran genim û ceh hildigirt, girtiye.<ref name="dhk-pti_DuhokCity">{{Jêder-malper |url=https://dhk-pti.com/website/DuhokCity.php |sernav=Duhok City |malper=dhk-pti.com |roja-gihiştinê=2023-10-16 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Dihokê}} === Dîroka beriya zayinê === [[Mezopotamya]] û Kurdistan ew welatin ku cara yekem [[Mirovnasî|mirovahiyê]] dest bi jiyanê kiriye. Şeş hezar sal berî zayînê şop hatine dîtin ku mirovan li ser vê xakê dest bi jiyanê kirine gund û bajar avakirine û çandinî pêşxistine. Di cîhanê de ewil qesir û xan, çandûhûner, [[stran]] û [[helbest]], zanyarî û teknîk li ser vê xakê hatine çêkirin. Bingeha xwe ya zanyarî ji [[Sumer|dewleta sumeran]] digire. Dewleta sumeran li başurê [[Iraq]]ê dewleta xwe avakirbûn. Dema mirov li diroka sumeran dikole, weke bingeha [[felsefe]]ya jiyanê derdikeve pêşberî mirovan. Zanyarên Iro jî, ji xwe dewleta sumeran û hewildanên wan yên afirandêriyê, wek [[sumernasî]] yanî zanyariya sumeran, bi nav dikin. Sîstema bajarvanî, binesazî wek sistema [[co]]wên avê, perestgeh û temsildarên perestgehan ji aliyê sumeran ve hatine pêşxistin. Her wiha hunera nexş û [[nîgar]] ya destan ji aliyê heman dewletê ve ku di erdkolanan de peyda kirine, hatiye destpêkirin. Işaretên zanyarî yek ji wan peydakirina xetên nivisa bizmarî ne. Cara yekem alfabe ji aliyê sumeran ve hatiye peydakirin. Bi hezaran tablet ên nivîsên li ser keviran hatibûn çêkirin ji aliyê arkeologan ve hatine bidestxistin. Her wiha di cîhanê de çîroka yekem ya bi navê [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] li Mezopotamya serdema sumeran di sala 2700 berî zayînê de hatiye nivîsandin. Bingeha qanûna îro ya cîhanê ji aliyê [[Hamurabî]] ve hatiye amadekirin û pêkanin. Li gorî lêkolînên zanistî, zimanê samiyan bingeha xwe ji [[zimanê sumerî]] digire. Zimanê erebî, îbrî, yê akadî û yê asuriyan ji heman familiyê ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Li gorî pêşketina şaristaniyê jî, ev yek mirovan iqna dike. Yanî ev dewletene ber bi qontarên çiyayên [[Zagros]]ê ve sinorên xwe berfireh kirine. Li Başurê Mezopotamya qewmê samî wek sumer, akad, babil, asur; li bakurê Mezopotamya jî, qewmê arî wek [[gutî]], [[ûrartû]]-nairî, hurrî, kasît, [[hîtît]], [[mîtanî]], mîdyayî û hwd wek şaristan serdemên xwe derbaz kirine. Van dewletan bi başî û xirabiyên xwe ve, bingeha medeniyêta îro ya cîhanê avakirine. Serdema herî dijwar, bi başî û xerabiyên xwe ve serdema [[Babil|babîl]], [[Împeratoriya Asûr|asûran]] û [[Medya (herêm)|medyayî]] dihê zanîn. Asuran, li Mezopotamyayê di salên 1350ê berî zayînê de dewleta xwe avakirin. Serdema sêyem ku jê re dihê gotin ya 900 heta 612 berî zayînê, hemû biêriş, [[şer]] û cengê derbaz kiriye. Paytexta dewleta asûran [[Nînewa]] ye ku îro di nav sinorên bajarê [[Mûsil]]ê de ye. Asûr di destpêkê de sinorên xwe li ser xaka Mezopotamya berfireh kirin. === Xilafetên îslamî === Di sala 641ê {{Pz}} de, xilafên misilmanan gihiştinê Dihokê. Di sedsala 8em de, bajarê Dihokê di bin desthildariya [[Xanedana Sedeqî|sedeqiyan]] bû. Di sedsala 10em de, [[Xanedana Merwanî|merwaniyan]] kontrola wê herêmê kirin, heta sedsala 12em ku li vir [[Xanedana Eyûbî|siwarên eyûbiyan]] vê bajarê îşxal kirin. Di sala 1236an de, Dihok bingehê [[Dasnî|mîrektiya dasnî]] de bû. Di sala 1533an de, Dihok ketiye kontrola desthildariya [[Behdînan|mîrektiya behdînanê]] ku mîrê wê Hesen Begê kurê Seyfedînî bû. Di sala 1842an de, di bin kontrola [[Mîrektiya Botan|mîrektiya botanê]] bû ye. === Serdema navîn === [[Wêne:Kurdish emirates.jpg|thumb|Nexşeya mîrektî û eşîrên kurd di navbera sedsalên 13 heta 19an de]] Yek ji behskirinên nivîskî yê herî kevin ya bajarê Dihokê de di kronîka farisî ya dawiya sedsala 15an a ''[[Kîtab-î Diyarbekiriyya]]'' ê [[Ebûbekir Tehranî]] de xuya dike ku di tomarên kampanyayên leşkerî yê [[Aqqoyûnî|aqqoyûniyan]] de behsa bajarê Dihokê dike.<ref>Ebu Bekr-i Tihrani. Kitâb-ı Diyarbekriyye. Translated by Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014, rr. 61, 157. <nowiki>ISBN 978-975-16-2752-0</nowiki>.</ref> Bajar di sedsalên 13 an 14an de bi damezrandina eşîra Hekarî ya kurd tevlî mîrektiya kurd a Behdînê bû. Wekî ku [[Ewliya Çelebî]] di ''[[Seyahatname]]'' de dîtiye, mîrektî ji van beş pêk dihat: [[Akrê]], [[Zaxo]], Şîxoyî, Dihok, Zibarî û [[Mizûrî]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |tarîx=1 kanûna paşîn 2000 |sernav=Kurdistan in the 16th and 17th centuries, as reflected in Evliya Çelebi&#39;s Seyahatname |url=https://www.academia.edu/6040973/Kurdistan_in_the_16th_and_17th_centuries_as_reflected_in_Evliya_%C3%87elebis_Seyahatname |kovar=The Journal of Kurdish Studies 3 (2000), 1-11 |via=www.academia.edu }}</ref> Di sala 1820ê de, nivîskarê îngilterî Rich bajarê Dihokê wek bajarekî biçûk ku ji 300 malan pêk hatibû, wekî cihê sereke yê eşîra [[Doskî (eşîr)|Doskî]] û heştê gundên din bi nav kir. Mîsyoner [[Henry Aaron Stern]] (1851) nifûsa cihêreng a Dihokê ku di nav wan de niştecihên [[Cihûtî|cihû]] jî hebûn, dît. === Serdema nû === Di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem de, brîtaniyan nûnerekî xwe yê bi navê Ehmed Azawî şandina Dihokê. Ev nûner heta ku hikûmeta Iraqê hatiye avakirin li Dihokê ma. Pişti ku hikûmet hatiye avakirin, di sala 1922an de Fetah Beg yê kurd wek berpirsyarê yekem yê Dihokê hat wezîfedar kirin. Piştî heman salan Dihok wek bajarokek biçûk mezin bû. Gundên derdorê jî Dihok ji bo xwe wek navendek bazirganiyê hilbijartin. Cihûyên Dihokê jî piştî ku Dewleta Îsraêlê hat sazkirin vegeriyan Îsraêlê û hin ji wan jî ji ber zordestiya desthilatdariya ereban koçî deverên din kirin. Di sala 1929an de, nifûsa niştecî gihîşt nêzîkî 3,500 niştecihan ku piraniya wan kurd bûn. Ji 550 malbatan, 65 ji wan xiristiyanên sûryanî û 30 jî cihû bûn.<ref name="Zaken2007">{{Jêder |paşnav=Zaken |pêşnav=M. |sernav=Chapter Three. Dohuk |tarîx=2007-01-01 |xebat=Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan |rr=79–96 |url=https://brill.com/display/book/9789047422129/Bej.9789004161900.i-376_006.xml |roja-gihiştinê=2023-10-10 |ziman=en |doi=10.1163/ej.9789004161900.i-376.24 |isbn=978-90-474-2212-9 |gihiştina-urlyê=subscription |weşanger=Brill }}</ref> Desthilatdariya ereban jî wek hemû Kurdistanê bi dehan salan hewldida ku kurd û asuriyên Dihokê jî asîmîle bikin. Ev yek bû sedem ku Şoreşa Îlonê hatiye destpêkirin. Şoreşa Îlonê ku ji salên 1960ê heta 1975an berdewam kiriye, tesîrek mezin di kurdewariyê li ser gelê Dihokê kir. Di sala 1969an de, Dihok wek bajarek navendî yê herêma Behdînan hat qebûl kirin. Piştî van salan zordestiya beesiyan zêde bû û xwestin ku Dihokê bikin Ereb. Hemû kesên ku gund û bajarokên wan ku ji aliyê desthildariya [[dîktatorî]] ve hatibûn xirabkirin û şewitandin, koçî bajarê Dihokê kirin. Pişti salên 1975an û vir de, bajarê Dihokê mezin bû û bû qesta her kurdek welatparêz ku rastî zordestiya desthilatiya rejîma Bexdayê hatibûn. Di 31ê cotmeha 1991ê de, [[Zanîngeha Dihokê]] hatiye damezrandin. Di 1ê nîsana 2025an de, di dema cejna Xab-Nisanê (sersala sûryaniyan) de ku li navenda bajarê Dihokê hatiye pîrozkirin, zilamekî çekdar bi teberekî dirûşmeyên îslamî yê radîkal diqîriya û êrîşiya sûryaniyên ku pîroz kirin, kiriye. Di encamê de kurekî 17 salî û jineke 75 salî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/man-axe-screams-isis-slogans-34984917 |sernav=Man with axe screams ISIS slogans as he attacks Christians attending festival |malper=Daily Mirror |tarîx=2025-04-03 |roja-gihiştinê=2025-07-22 |ziman=en |paşnav=Clements-Thrower |pêşnav=Antony }}</ref> == Demografî == [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Nexşeya êlên belavbûyî li [[Başûrê Kurdistanê]]]] Li Dihokê digel navceyên wê [[Zaxo]], [[Amedî]], [[Sêmêl]], [[Şêxan]] û gundên wê ji 1,5 milyon lê dijîn. Ji wan 90% [[misilman]], 5% [[êzdî]] in û 5% [[fileh]] in. Bajar ji komên etnîkî de cihêreng pêk tê ku piraniya wan [[kurd]] in, lê kêmneteweyên din [[asûr]], [[ermenî]] û [[ereb]] in. Bajar her wiha bi deh hezaran penaberên ji [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Kesên jicihûwarkirî yên navxweyî|kesên ji welatê xwe koçber bûne]], dihewîne ku piraniya wan kurdên êzîdî û asûrî ne ku piştî ku [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] bajarên [[Şingal]] û [[Mûsil]], kontrol kir, reviyan.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/28788-International-aid-for-IDPs-and-refugees-in-Duhok-decreasing |sernav=International aid for IDPs and refugees in Duhok decreasing |malper=[[Kurdistan 24]] |tarîx=2022-06-24 }}</ref> == Erdnîgarî == Du çem di navbera bajarê de derbas dibin. Yê yekê çemê Dihokê ye ku ji bakurê bajar têye, û serokaniya wê li nêzîkî gundê Xazyavayê ye û yê duyem jî çemê Hişkerû ye ku serekaniya wê jî ji rojhilata bajarê, li nêzîkî gundê [[Berêbuhar]]ê ye. Li ser çemê Dihokê, berî bigehî gelî, sikrekê avê hatiye çêkirin. == Taxên Dihokê == [[Wêne:Dohuk.jpg|thumb|Bajarê Dihokê]] {| | width="45%" valign="top" | * [[Nizarkê]] (Nazarke) * Serhildan (Sarhaldan) * Mehabad (Mahabad) * [[Diyarî]] (Diyari) * [[Beroşkê]] (Barushke) * [[Kanî Mehmedikê]] * [[Xebat]] (Khabat) * [[Şêlê]] (Shele) * [[Mezar]] (Mazar) * [[Birayetî]] (Brayati) * Bazar (Bazar) * [[Gelî, Dihok|Gelî]] (Gali) * Azadî (Azadi) * [[Sê Girika]] (Se Grka) * [[Bin Tike]] (Bn Tika) * Ronahî (Runahi) | width="45%" valign="top" | * [[Serbestî]] (Sarbasti) * [[Kanî Xişmena]] (Kani Khshmana) * [[Reza]] (Raza) * [[Şindoxa]] (Shindukha) * [[Geverkê]] (Gavarke) * [[Malta Xwarû]] (Malta Lower) * [[Nuhedira]] (Nuhadra) * Mazî (Mazi) * [[Malta Jor]] (Malta Upper) * [[Zîrka - Masîkê]] (Zirka - Masike) * Aşitî (Ashti) * [[Aşitî - Girê Besê - Newroz]] (Ashiti-Gire Base-Newroz){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * Şoreş (Shorash) * [[Şehîdan - Girê Besê]] (Shahidan-Gire Base){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Şexikê]] (Shakhke){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Botan]] (Botan){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |} == Çand == Ji 22 heta 24ê îlona 2005an de, cara yekem li Dihokê festîvaleke çandî pêk hat ku nivîskarên kurd ji hemû welatan lê hatin vexwendin. ''Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê'' (Duhok IFF) ji sala 2011ê vir ve li bajêr tê lidarxistin. Ev festîvala fîlman bi giranî [[Lîsteya fîlmên kurdî|fîlmên kurdî]] nîşan dide û xelat dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dokweb.net/database/organizations/about/800ea39a-54ae-4038-97a4-72c97f9ba90b/duhok-international-film-festival |sernav=Duhok International Film Festival {{!}} DOKweb |malper=dokweb.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=s.r.o |pêşnav=Appio Digital}}</ref> Yaneya fûtbolê ya herêmî [[Yaneya Dihokê ya werzişî|SC Dihokê]] niha di [[Lîga Stêrkên Iraqê|lîga fûtbolê ya herî bilind a Iraqê]] de dilîze. Di sala 2010ê de, yaneyê ji bo cara yekem di dîroka xwe de şampiyonî bi dest xist. === Şûnwarên kevnar === * [[Keleha Dihokê]] * [[Şkefta Çarstûn]] * [[Girê Maltayê]] * [[Şkefta Helameta]]<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://members.chello.se/duhoki/ |tarîxa-gihiştinê=2009-03-19 |tarîxa-arşîvê=2011-05-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110517054817/http://members.chello.se/duhoki/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binêre == * [[Radyoya Dihokê]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 www.krso.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 |date=2011-07-23 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajar û gundên Dihokê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|36|52|00|Bk|43|00|00|Rh|type:city(226899)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] [[Kategorî:Dihok (navend)| ]] [[XaniAI]] yekemîn pergala jîriya destkird e bi zaravayê behdinî ku li bajarê Duhokê hatiye pêşxistin. oo07obm248da7rq9tygo1tszumc3hva 2007476 2007474 2026-05-06T13:29:25Z Penaber49 39672 Reklam 2007476 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêneyê_asoyê = Duhok (2).jpg | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | welat = [[Başûrê Kurdistanê]] | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | beşa_îdarî = [[Dihok (parêzgeh)|Parêzgeha Dihokê]] | merkeza_îdarî = }} '''Dihok'''{{Efn|An jî '''Duhok'''}} (bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]]: {{Nivîsa erebî|دهۆک}}, bi [[suryanî]]: ܢܘܗܕܪܐ, ''Nohadra''), bajarekî mezin ê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku li devera [[Badînan]] e. Bajar navenda [[Dihok (parêzgeh)|parêzgeha Dihokê]] ye. Li deverên îdarî ya parêzgeha Dihokê nêzîkî 1.500.000 nîştecih dijîn û li navendê jî derûdora 330.000 kesan dijîn. Dihok bi qasî 60 kîlometre ji sinorê [[Bakurê Kurdistanê]] dûr e. Bajêr di nav geliyeke berfireh û li nêzikî çemê Dihokê hatiye avakirin ku sê aliyên bajarî çiyayên bilind ve tê dorpêçkirin. Li jor [[Çiyayê Spî]], li jêr Çiyayê Dehkan (Şindoxa), li rojhilat [[Çiyayê Mamsîn]] û li rojavaya wê, deşta Sêmêlê ye ku ji bo çandina dexil, [[dan]] û dikakî, axeke zêrîn heye. Parêzgarê niha yê Dihokê [[Elî Teter]] e. == Etîmolojî == Bajarê Dihokê navê xwe ji du peyvên kurdî digire 'du' û 'hok' wek baca du perçeyên ji sebata her karwanê ku pir caran genim û ceh hildigirt, girtiye.<ref name="dhk-pti_DuhokCity">{{Jêder-malper |url=https://dhk-pti.com/website/DuhokCity.php |sernav=Duhok City |malper=dhk-pti.com |roja-gihiştinê=2023-10-16 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Dihokê}} === Dîroka beriya zayinê === [[Mezopotamya]] û Kurdistan ew welatin ku cara yekem [[Mirovnasî|mirovahiyê]] dest bi jiyanê kiriye. Şeş hezar sal berî zayînê şop hatine dîtin ku mirovan li ser vê xakê dest bi jiyanê kirine gund û bajar avakirine û çandinî pêşxistine. Di cîhanê de ewil qesir û xan, çandûhûner, [[stran]] û [[helbest]], zanyarî û teknîk li ser vê xakê hatine çêkirin. Bingeha xwe ya zanyarî ji [[Sumer|dewleta sumeran]] digire. Dewleta sumeran li başurê [[Iraq]]ê dewleta xwe avakirbûn. Dema mirov li diroka sumeran dikole, weke bingeha [[felsefe]]ya jiyanê derdikeve pêşberî mirovan. Zanyarên Iro jî, ji xwe dewleta sumeran û hewildanên wan yên afirandêriyê, wek [[sumernasî]] yanî zanyariya sumeran, bi nav dikin. Sîstema bajarvanî, binesazî wek sistema [[co]]wên avê, perestgeh û temsildarên perestgehan ji aliyê sumeran ve hatine pêşxistin. Her wiha hunera nexş û [[nîgar]] ya destan ji aliyê heman dewletê ve ku di erdkolanan de peyda kirine, hatiye destpêkirin. Işaretên zanyarî yek ji wan peydakirina xetên nivisa bizmarî ne. Cara yekem alfabe ji aliyê sumeran ve hatiye peydakirin. Bi hezaran tablet ên nivîsên li ser keviran hatibûn çêkirin ji aliyê arkeologan ve hatine bidestxistin. Her wiha di cîhanê de çîroka yekem ya bi navê [[Gilgamêş (destan)|Gilgamêş]] li Mezopotamya serdema sumeran di sala 2700 berî zayînê de hatiye nivîsandin. Bingeha qanûna îro ya cîhanê ji aliyê [[Hamurabî]] ve hatiye amadekirin û pêkanin. Li gorî lêkolînên zanistî, zimanê samiyan bingeha xwe ji [[zimanê sumerî]] digire. Zimanê erebî, îbrî, yê akadî û yê asuriyan ji heman familiyê ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2025}} Li gorî pêşketina şaristaniyê jî, ev yek mirovan iqna dike. Yanî ev dewletene ber bi qontarên çiyayên [[Zagros]]ê ve sinorên xwe berfireh kirine. Li Başurê Mezopotamya qewmê samî wek sumer, akad, babil, asur; li bakurê Mezopotamya jî, qewmê arî wek [[gutî]], [[ûrartû]]-nairî, hurrî, kasît, [[hîtît]], [[mîtanî]], mîdyayî û hwd wek şaristan serdemên xwe derbaz kirine. Van dewletan bi başî û xirabiyên xwe ve, bingeha medeniyêta îro ya cîhanê avakirine. Serdema herî dijwar, bi başî û xerabiyên xwe ve serdema [[Babil|babîl]], [[Împeratoriya Asûr|asûran]] û [[Medya (herêm)|medyayî]] dihê zanîn. Asuran, li Mezopotamyayê di salên 1350ê berî zayînê de dewleta xwe avakirin. Serdema sêyem ku jê re dihê gotin ya 900 heta 612 berî zayînê, hemû biêriş, [[şer]] û cengê derbaz kiriye. Paytexta dewleta asûran [[Nînewa]] ye ku îro di nav sinorên bajarê [[Mûsil]]ê de ye. Asûr di destpêkê de sinorên xwe li ser xaka Mezopotamya berfireh kirin. === Xilafetên îslamî === Di sala 641ê {{Pz}} de, xilafên misilmanan gihiştinê Dihokê. Di sedsala 8em de, bajarê Dihokê di bin desthildariya [[Xanedana Sedeqî|sedeqiyan]] bû. Di sedsala 10em de, [[Xanedana Merwanî|merwaniyan]] kontrola wê herêmê kirin, heta sedsala 12em ku li vir [[Xanedana Eyûbî|siwarên eyûbiyan]] vê bajarê îşxal kirin. Di sala 1236an de, Dihok bingehê [[Dasnî|mîrektiya dasnî]] de bû. Di sala 1533an de, Dihok ketiye kontrola desthildariya [[Behdînan|mîrektiya behdînanê]] ku mîrê wê Hesen Begê kurê Seyfedînî bû. Di sala 1842an de, di bin kontrola [[Mîrektiya Botan|mîrektiya botanê]] bû ye. === Serdema navîn === [[Wêne:Kurdish emirates.jpg|thumb|Nexşeya mîrektî û eşîrên kurd di navbera sedsalên 13 heta 19an de]] Yek ji behskirinên nivîskî yê herî kevin ya bajarê Dihokê de di kronîka farisî ya dawiya sedsala 15an a ''[[Kîtab-î Diyarbekiriyya]]'' ê [[Ebûbekir Tehranî]] de xuya dike ku di tomarên kampanyayên leşkerî yê [[Aqqoyûnî|aqqoyûniyan]] de behsa bajarê Dihokê dike.<ref>Ebu Bekr-i Tihrani. Kitâb-ı Diyarbekriyye. Translated by Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014, rr. 61, 157. <nowiki>ISBN 978-975-16-2752-0</nowiki>.</ref> Bajar di sedsalên 13 an 14an de bi damezrandina eşîra Hekarî ya kurd tevlî mîrektiya kurd a Behdînê bû. Wekî ku [[Ewliya Çelebî]] di ''[[Seyahatname]]'' de dîtiye, mîrektî ji van beş pêk dihat: [[Akrê]], [[Zaxo]], Şîxoyî, Dihok, Zibarî û [[Mizûrî]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bruinessen |pêşnav=Martin van |tarîx=1 kanûna paşîn 2000 |sernav=Kurdistan in the 16th and 17th centuries, as reflected in Evliya Çelebi&#39;s Seyahatname |url=https://www.academia.edu/6040973/Kurdistan_in_the_16th_and_17th_centuries_as_reflected_in_Evliya_%C3%87elebis_Seyahatname |kovar=The Journal of Kurdish Studies 3 (2000), 1-11 |via=www.academia.edu }}</ref> Di sala 1820ê de, nivîskarê îngilterî Rich bajarê Dihokê wek bajarekî biçûk ku ji 300 malan pêk hatibû, wekî cihê sereke yê eşîra [[Doskî (eşîr)|Doskî]] û heştê gundên din bi nav kir. Mîsyoner [[Henry Aaron Stern]] (1851) nifûsa cihêreng a Dihokê ku di nav wan de niştecihên [[Cihûtî|cihû]] jî hebûn, dît. === Serdema nû === Di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem de, brîtaniyan nûnerekî xwe yê bi navê Ehmed Azawî şandina Dihokê. Ev nûner heta ku hikûmeta Iraqê hatiye avakirin li Dihokê ma. Pişti ku hikûmet hatiye avakirin, di sala 1922an de Fetah Beg yê kurd wek berpirsyarê yekem yê Dihokê hat wezîfedar kirin. Piştî heman salan Dihok wek bajarokek biçûk mezin bû. Gundên derdorê jî Dihok ji bo xwe wek navendek bazirganiyê hilbijartin. Cihûyên Dihokê jî piştî ku Dewleta Îsraêlê hat sazkirin vegeriyan Îsraêlê û hin ji wan jî ji ber zordestiya desthilatdariya ereban koçî deverên din kirin. Di sala 1929an de, nifûsa niştecî gihîşt nêzîkî 3,500 niştecihan ku piraniya wan kurd bûn. Ji 550 malbatan, 65 ji wan xiristiyanên sûryanî û 30 jî cihû bûn.<ref name="Zaken2007">{{Jêder |paşnav=Zaken |pêşnav=M. |sernav=Chapter Three. Dohuk |tarîx=2007-01-01 |xebat=Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan |rr=79–96 |url=https://brill.com/display/book/9789047422129/Bej.9789004161900.i-376_006.xml |roja-gihiştinê=2023-10-10 |ziman=en |doi=10.1163/ej.9789004161900.i-376.24 |isbn=978-90-474-2212-9 |gihiştina-urlyê=subscription |weşanger=Brill }}</ref> Desthilatdariya ereban jî wek hemû Kurdistanê bi dehan salan hewldida ku kurd û asuriyên Dihokê jî asîmîle bikin. Ev yek bû sedem ku Şoreşa Îlonê hatiye destpêkirin. Şoreşa Îlonê ku ji salên 1960ê heta 1975an berdewam kiriye, tesîrek mezin di kurdewariyê li ser gelê Dihokê kir. Di sala 1969an de, Dihok wek bajarek navendî yê herêma Behdînan hat qebûl kirin. Piştî van salan zordestiya beesiyan zêde bû û xwestin ku Dihokê bikin Ereb. Hemû kesên ku gund û bajarokên wan ku ji aliyê desthildariya [[dîktatorî]] ve hatibûn xirabkirin û şewitandin, koçî bajarê Dihokê kirin. Pişti salên 1975an û vir de, bajarê Dihokê mezin bû û bû qesta her kurdek welatparêz ku rastî zordestiya desthilatiya rejîma Bexdayê hatibûn. Di 31ê cotmeha 1991ê de, [[Zanîngeha Dihokê]] hatiye damezrandin. Di 1ê nîsana 2025an de, di dema cejna Xab-Nisanê (sersala sûryaniyan) de ku li navenda bajarê Dihokê hatiye pîrozkirin, zilamekî çekdar bi teberekî dirûşmeyên îslamî yê radîkal diqîriya û êrîşiya sûryaniyên ku pîroz kirin, kiriye. Di encamê de kurekî 17 salî û jineke 75 salî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/man-axe-screams-isis-slogans-34984917 |sernav=Man with axe screams ISIS slogans as he attacks Christians attending festival |malper=Daily Mirror |tarîx=2025-04-03 |roja-gihiştinê=2025-07-22 |ziman=en |paşnav=Clements-Thrower |pêşnav=Antony }}</ref> == Demografî == [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Nexşeya êlên belavbûyî li [[Başûrê Kurdistanê]]]] Li Dihokê digel navceyên wê [[Zaxo]], [[Amedî]], [[Sêmêl]], [[Şêxan]] û gundên wê ji 1,5 milyon lê dijîn. Ji wan 90% [[misilman]], 5% [[êzdî]] in û 5% [[fileh]] in. Bajar ji komên etnîkî de cihêreng pêk tê ku piraniya wan [[kurd]] in, lê kêmneteweyên din [[asûr]], [[ermenî]] û [[ereb]] in. Bajar her wiha bi deh hezaran penaberên ji [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Kesên jicihûwarkirî yên navxweyî|kesên ji welatê xwe koçber bûne]], dihewîne ku piraniya wan kurdên êzîdî û asûrî ne ku piştî ku [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] bajarên [[Şingal]] û [[Mûsil]], kontrol kir, reviyan.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/28788-International-aid-for-IDPs-and-refugees-in-Duhok-decreasing |sernav=International aid for IDPs and refugees in Duhok decreasing |malper=[[Kurdistan 24]] |tarîx=2022-06-24 }}</ref> == Erdnîgarî == Du çem di navbera bajarê de derbas dibin. Yê yekê çemê Dihokê ye ku ji bakurê bajar têye, û serokaniya wê li nêzîkî gundê Xazyavayê ye û yê duyem jî çemê Hişkerû ye ku serekaniya wê jî ji rojhilata bajarê, li nêzîkî gundê [[Berêbuhar]]ê ye. Li ser çemê Dihokê, berî bigehî gelî, sikrekê avê hatiye çêkirin. == Taxên Dihokê == [[Wêne:Dohuk.jpg|thumb|Bajarê Dihokê]] {| | width="45%" valign="top" | * [[Nizarkê]] (Nazarke) * Serhildan (Sarhaldan) * Mehabad (Mahabad) * [[Diyarî]] (Diyari) * [[Beroşkê]] (Barushke) * [[Kanî Mehmedikê]] * [[Xebat]] (Khabat) * [[Şêlê]] (Shele) * [[Mezar]] (Mazar) * [[Birayetî]] (Brayati) * Bazar (Bazar) * [[Gelî, Dihok|Gelî]] (Gali) * Azadî (Azadi) * [[Sê Girika]] (Se Grka) * [[Bin Tike]] (Bn Tika) * Ronahî (Runahi) | width="45%" valign="top" | * [[Serbestî]] (Sarbasti) * [[Kanî Xişmena]] (Kani Khshmana) * [[Reza]] (Raza) * [[Şindoxa]] (Shindukha) * [[Geverkê]] (Gavarke) * [[Malta Xwarû]] (Malta Lower) * [[Nuhedira]] (Nuhadra) * Mazî (Mazi) * [[Malta Jor]] (Malta Upper) * [[Zîrka - Masîkê]] (Zirka - Masike) * Aşitî (Ashti) * [[Aşitî - Girê Besê - Newroz]] (Ashiti-Gire Base-Newroz){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * Şoreş (Shorash) * [[Şehîdan - Girê Besê]] (Shahidan-Gire Base){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Şexikê]] (Shakhke){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} * [[Botan]] (Botan){{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} |} == Çand == Ji 22 heta 24ê îlona 2005an de, cara yekem li Dihokê festîvaleke çandî pêk hat ku nivîskarên kurd ji hemû welatan lê hatin vexwendin. ''Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Dihokê'' (Duhok IFF) ji sala 2011ê vir ve li bajêr tê lidarxistin. Ev festîvala fîlman bi giranî [[Lîsteya fîlmên kurdî|fîlmên kurdî]] nîşan dide û xelat dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dokweb.net/database/organizations/about/800ea39a-54ae-4038-97a4-72c97f9ba90b/duhok-international-film-festival |sernav=Duhok International Film Festival {{!}} DOKweb |malper=dokweb.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=s.r.o |pêşnav=Appio Digital}}</ref> Yaneya fûtbolê ya herêmî [[Yaneya Dihokê ya werzişî|SC Dihokê]] niha di [[Lîga Stêrkên Iraqê|lîga fûtbolê ya herî bilind a Iraqê]] de dilîze. Di sala 2010ê de, yaneyê ji bo cara yekem di dîroka xwe de şampiyonî bi dest xist. === Şûnwarên kevnar === * [[Keleha Dihokê]] * [[Şkefta Çarstûn]] * [[Girê Maltayê]] * [[Şkefta Helameta]]<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://members.chello.se/duhoki/ |tarîxa-gihiştinê=2009-03-19 |tarîxa-arşîvê=2011-05-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110517054817/http://members.chello.se/duhoki/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binêre == * [[Radyoya Dihokê]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 www.krso.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723173333/http://www.krso.net/detail.aspx?page=statisticsbysubjects&c=sbsPopulationLabor&id=474 |date=2011-07-23 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajar û gundên Dihokê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|36|52|00|Bk|43|00|00|Rh|type:city(226899)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] [[Kategorî:Dihok (navend)| ]] lkjbzdl47zds3wa99fd7nxe9td064w9 0 8602 2007657 1980747 2026-05-06T18:00:52Z ~2026-27357-01 152153 2007657 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Mîrê Kor | navê_rastî = Mîr Muhemmed Paşa yê Rewandizê | wêne = Mir Muhammad.jpg | sernavê_wêne = Mîr Muhemmed Paşa ji belgeyên [[Îrana Qacarî|qacarî]] | roja_jidayikbûnê = c. 1783 | cihê_jidayikbûnê = [[Rewandiz]], [[Mîrektiya Soran]] | roja_mirinê = 26ê berfanbar 1838an | cihê_mirinê = Herêma [[Deryaya Reş]] | bav = Mistefa Paşa yê Rewandizê | meqam1 = Mîrê [[Mîrektiya Soran]] | berê1 = Mistafa Beg | paşê1 = Resûl Beg | dewr1 = 1813-1838 | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Serhildana Mîr Muhemmed (1830-1833)]] * [[Şerê Amêdiyê (1831)]] * [[Komkujiyên li dijî xiristiyaniyan (1832)]] * [[Firmana Mîr Muhemmed]] * [[Dagirkerên Muhemmed Paşa (1831-1834)]] * [[Şerê Soran û osmaniyan (1837-1838)]] }} '''Mîr Mihemed Paşa''' an jî '''Mihemed Paşayê Rewandizê''' ([[Soranî|kurdiya navendî]]: محەمەد پادشای ڕەواندز, '''Mihemed Padişay Rewandiz''', jdb. 1783 - m. 1838), bi kurtasî jî wekî '''Mîrê Kor''' (soranî: ''Mîrî Kore'') tê zanin, hikumdarê [[mîrektiya Soran]] bû (1813–1838) ku navenda wê li [[Soran (navçe)|Soranê]] bû.<ref name="NEBEZ2017">{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte |paşnav=NEBEZ |pêşnav=Jemal |weşanger=epubli |tarîx=2017-08-14 |isbn=978-3-7450-1125-8 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> Mîrê Kor bi nav û deng ê "Mîrê mîran" dihate nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East |paşnav=Ceylan |pêşnav=Ebubekir |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2011-08-30 |rr=49–50 |isbn=978-0-85772-041-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ubaKDwAAQBAJ&dq=shahrizor+Kirkuk&pg=PA163 }}</ref> Di bin serokatiya Mîrê Kor de, mîrektiya Soran artêşeke bihêz pêş xistibû ku hejmara şervanên artêşê ji 30.000 heta 50.000 şervanên eşîrî pêk dihat ku mûçeyên wan ên birêkûpêk dihate dayîn û dişibiyan artêşeke neteweyî.<ref name=":02">{{Jêder-tez |last=Muhammad |first=Qadir Muhammad |title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century |date=2017-12-14 |degree=thesis |publisher=University of Leicester |url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1 |language=en}} pp.94–98.</ref><ref name=":02" /> Gelek eşîrên cuda yên wekê Rewendek, Sîdek, Şîrwanî, Rûsûrî, Malîbas, [[Mizûrî]], Şêxab, Nûrîk, Xelanî, [[Xoşnav]], Hnearaî, [[Herkî]], Şêx Mehmûdî, Kassan, Dericîkî, Bamamî, Sekw, Şikulî, Mendîk, Baimar, [[Balek]] û Pîracî tevlî artêşa wî bibûn.<ref name=":02" /> == Deststhildarî == Mîr Mihemed di sala 1813an de, di temenê 30 saliya xwe de, li cihê bavê xwe Mistefa Paşa wek hikûmdarê Soran hatiye hilbijartin.<ref name=":0">{{Jêder-tez |last=Muhammad |first=Qadir Muhammad |title=Kurds and Kurdistan in the View of British Travellers in the Nineteenth Century |date=2017-12-14 |degree=thesis |publisher=University of Leicester |url=https://leicester.figshare.com/articles/thesis/Kurds_and_Kurdistan_in_the_View_of_British_Travellers_in_the_Nineteenth_Century/10239464/1 |language=en}} pp.94–98.</ref> Muhemmed Paşa wek kesekî zalim tê nîşandan ku muhtemelen ji kuştina endamên malbatê ji bo ku li ser desthilatdariyê bimîne netirsiyaye.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê guman jî hebû ku wî bavê xwe kor kiriye da ku bi xwe bibe mîr.<ref name=":0" /> Lê ev yek ji hêla doxtorekî inglîzî ve hatiye redkirin ku bavê wî derman kiribû.<ref name=":0" /> Piştî ku hat ser desthilatdariyê, reqîbên wî yên potansiyel ji holê hatine rakirin.<ref name=":0" /> Ji ber vê yekê wî xezîndarê xwe Abdullah Axa bi komployê tawanbar dike û wî bidarve kiriye. Piştre Mihemed Paşa li dijî apên xwe dest bi şer kiriye.<ref name=":0" /> Di 14ê kanûna pêşîn a 1814an de, wî Keleha Şteyn dorpêç kir, ku apê wî Teymur Axa lê bû.<ref name=":0" /> Piştî çar hefteyan dorpêçkirinê, apê wî û pismamê wî di 10ê çileya 1815an de hatine bidarve kirin.<ref name=":0" /> Piştî demek kurt, wî apê xwe yê din, Yahya Beg, têk bir û wî bidarve kir.<ref name=":0" /> == Kampanyayên leşkerî û serxwebûnî == [[Wêne:1مدفع (وَستا رَجَب) في رواندز.jpg|thumb| Kanonek ji serdema Mihemed Paşa di mûzexaneya Rewandizê]] Piştî ku bi vî awayî reqîbê navxweyî ji holê radike dest bi berfirehkirina mîrektiya xwe kiriye. Pêşî dîwarên bajarê [[Rewandiz]]ê xurt dike û li ser girêkî li derveyî bajêr kelehek ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |tarîx=2021 |xebat=The Cambridge History of the Kurds |rr=76 |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |roja-gihiştinê=2021-12-15 |cih=Cambridge |isbn=978-1-108-47335-4 |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |weşanger=[[Cambridge University Press]] }}</ref> Piştre li dijî eşîrên cîran derdikeve. Ew wekî mîrekî diwar dihat hesibandin ku hemî dijberên xwe yên têkçûyî bidarve kiriye. Wî hewl daye ku herêma di navbera [[Zap a Mezin]] û [[Zap a Biçûk]] de bidest bixe.<ref name=":0" /> Ji bo vê yekê ew diviyabû li dijî [[mîrektiya Baban]] şer bike. Di îlona sala 1823an de bajarên [[Herîr]] (1822), [[Koye]] (cotmeha 1823), [[Ranye]] (sibata 1824) û [[Mexmûr]] û [[Pirdê]] bidest xistiye.<ref name=":0" /> Bi vî awayî wî Baban ji cih derxist û Zaba biçûk êdî sinorê di navbera mîrektiyên Soran û Babanê de bû. Waliyê osmanî li [[Bexda]]yê, [[Elî Rîza Paşa]], nekarî tiştekî li ser bike.<ref name="Ates2021" /> Digel vê yekê, Muhemmed Paşa xwe serbixwe ragihand û wekî nîşana serweriya xwe di xutbeyên roja îniyê daye xwendin.<ref name=":0" /> Wî dest bi avakirina artêşeke mezin û dest bi avakirina kargehan ji bo hilberîna çekan kiribû.<ref name=":0" /> Herwiha wî pereyên ku li ser wan xwe wekî ''el-Amîr el-Mansûr Muhemmed Bîk'' bi nav dikir, dabû derxistin.<ref name="Ates2021" /> Ji ber hilweşîna mîrektiya Babanê, şerê rûs û osmanî ji sala 1828 heta sala 1829an û şerê misir û osmanî ku ji sala 1831 heta sala 1833an berdewam kiribû li herêmê valahiyek di desthilatdariyê çêdibe. Di vê heyamê de Mîr Mihemed hêzeke eşîrî ber bi Rewandizê ve dibe û di heman demê de artêşeke ava dike. Di navbera salên 1831 û 1834an de çend bajar û bajarokên mîrektiyên din ên kurd bi dest dixe. Di sala 1831ê de ew deverên wekê [[Behdînan|mîrektiya Behdînan]] a [[Amêdî|Amêdiye]] bi dest dixe.<ref name="Ates2021" /> Kor bandora xwe berfirehtir dike ku heta deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Cizîr]]ê û [[Nisêbîn]]ê berfireh dibe û hikumdarê Botan Mîr Sevdîn neçar dike ku desthilatdariya wî qebûl bike ku ev yek li paytexta osmanî [[Konstantînopolîs]]ê fikarên cidî çêdike. Piştre re Kor [[Akrê]]yê bi dest xistiye û êzîdiyên li herêmên nû hatine fetihkirin zilm kiriye.<ref name="Ates2021" /> [[Wêne:Flag of the Emirate of Soran.svg|thumb|Alayê mîrektî di serdema serxwebûnî (1830-1838)]] Paşê derfetek hat dayîn ku Muhemmed Paşa ku axa xwe berfireh bike. Mele Yehya ku endamekî eşîra [[Mizûrî]] ji mîrektiya [[Behdînan]] bû, di dijminatiyekê de ji Muhemmed Paşa alîkarî xwest. Serokê eşîra Mizûrî Elî Axa ji aliyê serokê eşîra êzîdî Mîr Elî Beg ve hatibû kuştin.<ref name="Ates2021" /> Lêbelê Mîrê Behdînanê Seîd Paşa qebûl nake ku mizûrî tolê hilînin. Ji ber vê yekê Mele Yehya serî li Muhemmed Paşa da û jê xwest ku tola xwe ji êzîdiyên li [[çiyayên Şingalê]] hilîne.<ref name="Ates2021" /> Piştre Muhemmed Paşa vê sefera cezakirinê pêk tîne ku mîrektiya Behdînanê desteser bike.<ref name="Ates2021" /> Wî bi rêya miftiyê xwe Mela Muhemmed Xaltî fetwayek li dijî êzîdiyan "kafir" da û di 1831/32an de li Zapa Mezin derbas dibe ku ber bi êzîdîyan here.<ref name="Ates2021" /> Di sala 1832an de, Muhemmed Paşa û leşkerên wî li xetarê ​​li dijî êzîdiyan şerekî pêk anîn. Piştre, wan êrîşî êzîdiyan li herêma [[Baedre]]-[[Şêxan (navçe)|Şexanê]] kirin û gelek ji wan kuştin.<ref name="Jwaideh2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006 |isbn=9780815630937 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FCbspX-dGPYC&q=bedir+khan+beg+yazidis&pg=PA63 }}</ref> Di hewldanek din de, wî û leşkerên wî zêdetirî 300 gundên êzîdiyan dagir kirin. Di bin fermana Mîr Kor de, zêdetirî 10.000 êzîdî hatin sirgûnkirin û wan şandine Rewandizê û ferman didr ku an bibin misilman an jî bêne kuştin. Piraniya êzîdiyan bûn misilman û yên ku red kirin bibin misilman hatin kuştin.<ref name="Jwaideh2006" /> Mihemed Paşa bi hovîtîyeke mezin li dijî êzîdiyan tevgeriya û bi hezaran ji wan qetîl kir.<ref name="Steinvorth2016">{{Jêder-nûçe |paşnav=Steinvorth |pêşnav=Daniel |tarîx=2016-12-22 |sernav=Jagd auf den Engel Pfau {{!}} NZZ |url=https://www.nzz.ch/international/nahost-und-afrika/bedrohte-minderheiten-im-orient-jagd-auf-den-engel-pfau-ld.135327 |roja-gihiştinê=2019-09-30 |rojname=Neue Zürcher Zeitung |ziman=de-CH |issn=0376-6829 }}</ref> Hin ji êzîdiyên mayî ber bi [[Tor (herêm)|Tor]] û [[Mûsil]]ê ve reviyan.<ref name="Steinvorth2016" /> Gund û keşîşxaneyên xiristiyan jî rastî êrîşê hatin û talan kirin. Piştî "tolhildana" serokê eşîrê, wî bajarê Akrê girt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.atour.com/education/20000825a.html |sernav=The Assyrians in the Christian Asia Minor Holocaust |malper=www.atour.com }}</ref> Piştî bidestxistina Akrê, paytexta mîrektiya Behdînan, [[Amêdî]] dikeve û Mîr Seîd Paşa direve. Bi ketina Amêdiyê re, tevahiya mîrektiyê bi tevahî ket bin desthilatdariya Muhemmed Paşa. Di vê demê de wî herêmê ji Zapa Biçûk heta [[çemê Xabûr]]ê kontrol dikir. [[Wêne:Soran Emirate Map.jpg|thumb|Mîrektiya Soranê (1832-1838)]] Paşê Muhemmed Paşa ber bi bakur ve diçe û [[Cizîr]]ê bidest dixe. Ji wir wî gef li bajarên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Nisêbîn]]ê kir.<ref name="Ates2021" /> Lê gava Seîd Paşa ji nebûna wî sûd wergirt û serî hilda, neçar ma ku vegere Amêdiyê.<ref name="Ates2021" /> Muhemmed Paşa Seîd Paşa paşve xist û tolhildana xwe ya dijwar li ser bajêr girt.<ref name="Ates2021" /> Osmaniyan ji ber tirsa hevkariya di navbera mîrektiya Soran û [[Muhemmed Elî Paşa]] yê Misirê de, di sala 1834an de artêşek şandin Soranê.<ref name="Ates2021" /> Mîr Kor karîbû van hêzan ji holê rake û ber bi Îranê ve here.<ref name="Ates2021" /> Ev yek bû sedem ku navdarên kurd ên ji [[Biradost]], Akrê û Amêdiyê gilî û gazinan ji hikumeta osmanî li cem [[Reşîd Mehmed Paşa]] bikin û îdia bikin ku ew ji aliyê Mîr Kor yê Soranê ve hatine zilmkirin.<ref name="Ates2021" /> Osmaniyan têgihîştina xwe ya li ser hêza mîrektiyê ji nû ve nirxandin û ji bo bindestkirina wê planeke pêşxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire |paşnav=Aboona |pêşnav=Hirmis |weşanger=Cambria Press |tarîx=2008 |rr=173 |isbn=978-1-61336-471-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zd9ynQAACAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East |paşnav=Ross |pêşnav=Henry James |weşanger=J. M. Dent & Company |tarîx=1902 |rr=62–63 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zY8LAQAAIAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians |paşnav=Laurie |pêşnav=Thomas |weşanger=Gould and Lincoln |tarîx=1853 |rr=262 |isbn=978-0-7905-5103-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qWedPP1eakYC }}</ref> Di sala 1836an de êrîşeke osmaniyan dest pê kir ku Mîr Kor neçar dimîne ku vekişe Rewandizê ku bi giranî ji ber nebûna piştgiriyê ji hevalbendên eşîrî paşve vedikişe.{{sfnp|Eppel|2018|pp=42-43}} == Têkçûna wî == Siltanê osmanî li [[Konstantînopolîs]]ê êdî nikarîbû bêçalak bimîne û li dijî Muhemmed Paşa seferber bû. Muhemmed Elî Paşa yê serhildêr ji osmaniyan re eşkere kiribû ku divê Muhemmed Paşa yê aciz neyê kêmkirin.{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} Gumanbariya ku herdu serhildêr di têkiliyê de ne pirsgirêkê girantir kir. Di sala 1834an de, artêşeke osmanî bi serokatiya Reşîd Mehmed Paşa ber bi Soranê ve hate şandin. Leşkerên ji parêzgarên osmanî yên Mûsil û Bexdayê tevlî artêşa wî bûn.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Muhemmed Paşa di sala 1838an de li Rewandizê hat dorpêçkirin û têk çû.<ref name="Ates2021" /> Herwiha hêjayî gotinê ye ku Reşît Mehmet Paşa berê fetwayek dabû ku şervanên misilman ên Muhemmed Paşa qedexe dikir ku li dijî artêşa xelîfê osmanî şer bikin. Muhemmed Paşa bo Konstantînopolîsê hat gazîkirin û ji aliyê siltan [[Mehmûd II]] ve bi merasîmî hat pêşwazîkirin. Biryar hat dayîn ku Muhemmed Paşa bo [[Trebzon]]ê bê sirgûnkirin. Lê di rê de, ew li herêma [[Deryaya Reş]] winda bû û împeratoriya osmanî birayê wî Resûl Beg wek mîrê mîrektiyê piştgirî kir. Mîrektî di dawiyê de dê bibe qurbanê [[Tenzîmat|siyaseta navendîbûna]] zêde ya împeratoriya osmanî.{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} == Tesîr == Muhemmed Paşa yê Rewandizê, ligel [[Bedirxan Beg]], wekî yek ji pêşengên [[Kurdperwerî|kurdperweriyê]] tê binavkirin.<ref name=":42">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |rûpel=99 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FCbspX-dGPYC&pg=PA60 }}</ref> Muhemmed Paşa xwedî jêhatîbûnek bû ji bo hevrêzkirina artêşan û yekkirina [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên cûrbecûr ên kurd]] di bin yek sîwanê de tevî nakokiyên wan, wan li dijî hikûmeta navendî ya osmanî radikir.{{sfnp|Eppel|2016|p=48-49}} Jêhatîbûnên wî yên leşkerî li dijî dijmin hişk û hovane bûn, ku ev yek bû sedema serjêkirina gelek girtiyan bi fermana Muhemmed Paşa.{{sfnp|Eppel|2016|p=48-49}} Ew bi berdewamî dijminatiya kêmneteweyên olî yên xiristiyan û êzîdî dikir ku di dawiyê de di gelek kampanyayên wî yên leşkerî de eşkere bû û berpirsiyarê mirina çend hezar êzîdî û xiristiyanan bû.<ref name="Ates2021" /><ref name="Steinvorth2016" /> Wî êzîdiyan wekî ''perestvanên şeytan'' bi nav kir. Wî di sala 1833an de ferman da gelek meşên îstismarkirinê li dijî gundên xiristiyan ên wekî [[Elkîş]].<ref name="Steinvorth2016" /> Di dema serweriya xwe de, wî van kêmneteweyan wekî welatiyên pola duyem bi nav kir. Gelek girtinên ku wî ferman da bi taybetî li dijî parêzgarên êzîdî yên di bin desthilata wî de bûn. Armanca hişk a Muhemmed Paşa avakirina hebûneke serbixwe ya [[Kurdayetiya îslamî|kurd-îslamî]] bû.<ref name="NEBEZ2017" /> == Mîrasê wî == [[Wêne:Prince muhammad prince of soran.jpg|thumb|Statûya Mîr Kor li [[Rewandiz]]ê]] Taybetmendiyên [[Kurdperwerî|hişmendiya kurd]] a mîrektiya Soran hebûn, di nav de xwesteka yekkirina hemû [[Kurdistan|deverên kurdî]] di bin yek desthilatdariyê de û bikaranîna cilên kurdî ji bo artêşa xwe. Li ser vê yekê, birayê Mîr Kor, Resûl, ji nivîskar û rêwiyê brîtanî Frederick Milingen re got:{{sfnp|Millingen|1870|p=184}} {{Quote|Bi jêhatîbûneke mezin, wî fikra mezin a rizgarkirina welatê xwe ji desthilatdariya siltanan û xurtkirina hêza malbata xwe anî bîra xwe. Bi yekkirina taybetmendiyên fetihkar û qanûndanêr, Muhemmed Paşa di berfirehkirina desthilatdariya xwe li ser wîlayetên cîran [[Kerkûk]] û [[Mûsil]] de û komkirina hejmareke mezin ji leşkerên kurd di bin ala xwe de karîbû.}} Wekî din, lêkolîner Xalîb dinivîse:{{sfnp|Ghalib|2011|p=111}} {{Quote|[Di] nav gelek sedsalan de di desthilatdariya osmanî de, [kurd] nekarîn hestek civakî di navbera kurdan û desthilatdarê serdest de ava bikin. Kurdan bextewariya xwe di bin Soran û mîrektiyên din ên kurd de bi bîr dianîn. Ji ber vê yekê, wan pêşwaziya rayedarên osmanî nekir. Bîranîna rabirdûyê ji bo bîranîna dîroka xwe girîng e.}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Ebraheem |pêşnavê-nivîskar=Sharameen |tarîx=2013 |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of Iraqi Kurdistan. |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |weşanger=Manchester Metropolitan University's Research Repository }} * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Eppel |pêşnavê-nivîskar=Michael |sernav=A People Without a State, The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism |weşanger=[[Routledge]] |sal=2016 |isbn=978-1-4773-0911-7 }} * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Eppel |pêşnavê-nivîskar=Michael |sernav=Routledge Handbook on the Kurds |beş=The Kurdish emirates |sal=2018 |rr=35–47 |weşanger=Routledge Handbooks Online |doi=10.4324/9781315627427-4 |isbn=978-1-138-64664-3 |s2cid=186808301 |urlya-beşê=https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315627427-4#sec3_3_1 |roja-gihiştinê=1 gulan 2020 }} * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Ghalib |pêşnavê-nivîskar=Sabah Abdullah |sernav=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800-1850 |sal=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |roja-gihiştinê=1 gulan 2020 |weşanger=[[University of Exeter]] |roja-arşîvê=2022-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }} * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Millingen |pêşnavê-nivîskar=Frederick |sernav=Wild Life Among the Koords |sal=1870 |weşanger=[[Hurst and Blackett]] |url=https://books.google.com/books?id=fEFAAQAAIAAJ |roja-gihiştinê=1 gulan 2020 }} * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Mustafa |pêşnavê-nivîskar=Amanj Ahmad |sernav=سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌رانبه‌ر میرنشینی سۆران له‌ سه‌رده‌می میر محه‌مه‌دی ڕەواندزید (-) |doi=10.31918/twejer.1923.10 |sal=2019 |url=http://twejer.soran.edu.iq/issues/vol2-issue3/19-2-3-10 |roja-gihiştinê=1 gulan 2020 |weşanger=[[Soran University]] |doi-broken-date=1 July 2025 |ziman=ku, en |doi-access=free |gihiştina-urlyê=subscription |roja-arşîvê=30 hezîran 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220630223546/http://twejer.soran.edu.iq/issues/vol2-issue3/19-2-3-10 |rewşa-urlyê=mirî }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1783]] [[Kategorî:Kesên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1838]] [[Kategorî:Mîrên kurd]] kor49uacf9qohdkk7niewybffhusom1 0 10663 2007774 2007362 2026-05-07T06:40:54Z Penaber49 39672 2007774 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Derahî kirina (deşîfre) van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye û ev peyv bi taybetî ji aliyê hîtîtan ve di rîtûelên dînî de hatine bikaranîn. Berî ku Hattî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatîyî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beckman |pêşnav=Gary |tarîx=2011 |sernav=Blood in Hittite Ritual |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.5615/jcunestud.63.0095 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=63 |rr=95–102 |doi=10.5615/jcunestud.63.0095 |issn=0022-0256}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] i5574yuxddkv5xao5e4654vs1hizzrx 0 12684 2007744 2004514 2026-05-07T01:04:34Z Ghybu 9854 Ji bo [[Zimanê kurdî]] hat beralîkirin 2007744 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Zimanê kurdî]] 0kkc5i6k01iiezejbh41kjqe28llxqg 0 13199 2007477 1982276 2026-05-06T13:34:21Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Giravên Salomon]] weke [[Giravên Silêman]] guhart: Rastnivîs 1982276 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Giravên Salomon''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Solomon Islands'') welatekî ku ji [[komgirav]]an pêk tê ku bi tevahî ji 2 giravên mezin û 990 giravên biçûk pêk tên. Giravên Salomon li başûrê rojavayê [[Okyanûsa Mezin]] û li rojhilatê [[Papûa Gîneya Nû]] ne. Giravên Salomon, perçeyek ji Civata Miletên Îngilîzî (''commonwealth'') ye. Melanesia behsa başûrê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk dike ku ji welatan wekî Papûa Gîneya Nû, Giravên Solomon, [[Vanûatû]], [[Fîcî]] û [[Kaledonyaya Nû]] pêk tê. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Solomon Islands}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Giravên Salomon| ]] h5edong9797kwzcuzfupsqtvnm3xkxy 2007479 2007477 2026-05-06T13:35:44Z Avestaboy 34898 2007479 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Giravên Silêman''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Solomon Islands'') welatekî ku ji [[komgirav]]an pêk tê ku bi tevahî ji 2 giravên mezin û 990 giravên biçûk pêk tên. Giravên Silêman li başûrê rojavayê [[Okyanûsa Mezin]] û li rojhilatê [[Papûa Gîneya Nû]] ne. Giravên Silêman, perçeyek ji Civata Miletên Îngilîzî (''commonwealth'') ye. Melanesia behsa başûrê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk dike ku ji welatan wekî Papûa Gîneya Nû, Giravên Silêman, [[Vanûatû]], [[Fîcî]] û [[Kaledonyaya Nû]] pêk tê. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Solomon Islands}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Giravên Salomon| ]] s6ed2uivu94op5s41ys5wtlenerkw8x 2007480 2007479 2026-05-06T13:55:29Z Avestaboy 34898 2007480 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Giravên Silêman'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=[[Kurmancî (kovar)|Kurmancî: Rojameya taybetî ya Enstîtuya kurdî ya Parîsê li ser pirsên zaravê kurmancî]] |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Parîs: Enstîtuya kurdî ya Parîsê |sal=1987 |rûpel=1:4}}</ref> (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Solomon Islands'') welatekî ku ji [[komgirav]]an pêk tê ku bi tevahî ji 2 giravên mezin û 990 giravên biçûk pêk tên. Giravên Silêman li başûrê rojavayê [[Okyanûsa Mezin]] û li rojhilatê [[Papûa Gîneya Nû]] ne. Giravên Silêman, perçeyek ji Civata Miletên Îngilîzî (''commonwealth'') ye. Melanesia behsa başûrê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk dike ku ji welatan wekî Papûa Gîneya Nû, Giravên Silêman, [[Vanûatû]], [[Fîcî]] û [[Kaledonyaya Nû]] pêk tê. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Solomon Islands}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Giravên Salomon| ]] fnz3tvxhyly84daz006xunab76s9pa3 2007481 2007480 2026-05-06T13:58:25Z Avestaboy 34898 2007481 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Giravên Silêman'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=[[Kurmancî (kovar)|Kurmancî: Rojameya taybetî ya Enstîtuya kurdî ya Parîsê li ser pirsên zaravê kurmancî]] |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Parîs: Enstîtuya kurdî ya Parîsê |sal=1987 |rûpel=1:5}}</ref> (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Solomon Islands'') welatekî ku ji [[komgirav]]an pêk tê ku bi tevahî ji 2 giravên mezin û 990 giravên biçûk pêk tên. Giravên Silêman li başûrê rojavayê [[Okyanûsa Mezin]] û li rojhilatê [[Papûa Gîneya Nû]] ne. Giravên Silêman, perçeyek ji Civata Miletên Îngilîzî (''commonwealth'') ye. Melanesia behsa başûrê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk dike ku ji welatan wekî Papûa Gîneya Nû, Giravên Silêman, [[Vanûatû]], [[Fîcî]] û [[Kaledonyaya Nû]] pêk tê. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Solomon Islands}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Giravên Salomon| ]] sidsmdddttmdpv5i07su09py6l21y40 2007484 2007481 2026-05-06T14:00:08Z Avestaboy 34898 2007484 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Giravên Silêman'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=[[Kurmancî (kovar)|Kurmancî: Rojameya taybetî ya Enstîtuya kurdî ya Parîsê li ser pirsên zaravê kurmancî]] |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Parîs: Enstîtuya kurdî ya Parîsê |sal=1987 |rûpel=1:5}}</ref> (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Solomon Islands'') welatekî ku ji [[komgirav]]an pêk tê ku bi tevahî ji 2 giravên mezin û 990 giravên biçûk pêk tên. Giravên Silêman li başûrê rojavayê [[Okyanûsa Mezin]] û li rojhilatê [[Papûa Gîneya Nû]] ne. Giravên Silêman, perçeyek ji Civata Miletên Îngilîzî (''commonwealth'') ye. Melanesia behsa başûrê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk dike ku ji welatan wekî Papûa Gîneya Nû, Giravên Silêman, [[Vanûatû]], [[Fîcî]] û [[Kaledonyaya Nû]] pêk tê. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Solomon Islands}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1978an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Giravên Silêman| ]] nzpo6bkvqvi23k8onl20kymskedpdcs 0 13698 2007740 48459 2026-05-07T00:43:08Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Giravên Silêman]] hat sererastkirin 2007740 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Giravên Silêman]] t2tna0wth4tpyhnvex145lpb75v2jo8 0 18993 2007741 71789 2026-05-07T00:43:13Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Giravên Silêman]] hat sererastkirin 2007741 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Giravên Silêman]] t2tna0wth4tpyhnvex145lpb75v2jo8 0 29243 2007787 1941014 2026-05-07T07:57:52Z Penaber49 39672 /* */ 2007787 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}) welatek û herêmeke dîroki di dewera [[Anatolya]] bû, niha dikeve ser parizgehên [[Îzmîr]] û [[Manisa]] li [[Tirkiye]]yê. Paytextê wê, bajarê [[Sardîs]]ê bû. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] eqpsqanad1gza54y3i97c3f07fsbmw9 2007788 2007787 2026-05-07T08:05:05Z Penaber49 39672 /* */ 2007788 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{kêm|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê Anatolyayê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê farisî û romayî li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a Împeratoriya Axamenî û piştre jî bûye parêzgeha Împeratoriya Romayê. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] d3rach01p7x321rifhfg43nlxxd2oqr 2007789 2007788 2026-05-07T08:05:22Z Penaber49 39672 /* */ 2007789 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê Anatolyayê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê farisî û romayî li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a Împeratoriya Axamenî û piştre jî bûye parêzgeha Împeratoriya Romayê. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 8sdthgk1q1rzor8uv21e6lpc37lbpk4 2007790 2007789 2026-05-07T08:09:23Z Penaber49 39672 /* */ 2007790 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê Anatolyayê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku farisî û romayî li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a Împeratoriya Axamenî û piştre jî bûye parêzgeheke Împeratoriya Romayê. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] nnw9pe9mg2f89xa567givi1vvad5x8t 2007791 2007790 2026-05-07T08:10:47Z Penaber49 39672 /* */ 2007791 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê Anatolyayê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku farisî û romayî li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a Împeratoriya Axamenî û piştre jî bûye parêzgeheke Împeratoriya Romayê. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] l8ywk7y85hvk9x3983tktg977nd6nun 2007792 2007791 2026-05-07T08:12:18Z Penaber49 39672 2007792 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya|Anatolyayê]] desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|farisî]] û [[Romaya kevnare|romayî]] li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] chvljud7c665t87os1t0dti9nju4ayo 2007793 2007792 2026-05-07T08:14:26Z Penaber49 39672 /* */ 2007793 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya|Anatolyayê]] desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|farisî]] û [[Romaya kevnare|romayî]] li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 5v2r5p650mjbr8ufv09hhs7ti8o5tir 2007798 2007793 2026-05-07T09:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2007798 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|farisî]] û [[Romaya kevnare|romayî]] li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] fy573a13q1umaswzf92wg4qbk63uc1m 2007801 2007798 2026-05-07T11:07:45Z Penaber49 39672 /* */ 2007801 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|farisî]] û [[Romaya kevnare|romayî]] li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] khiul699q1kzzwm5uq4474cpy92kzc1 2007803 2007801 2026-05-07T11:09:27Z Penaber49 39672 /* */ 2007803 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|farisî]] û [[Romaya kevnare|romayî]] li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Lîdya beri zayine 2000î de li rojavaye Anatolya ava bû. [[Zimanê lîdî]] zimaneki hind û ewropî bu. Paytexta Lîdyayê Sardîs bu û di sala b.z [[687]] ji aliyê şahê Lîdya [[Gîgês]]ê (716-678 {{Bz}}) hate avakirin. Di sala b.z. [[546]] de [[pers]]an dawi li dewlata Lîdya anîn. [[Lidî]] yekem millet e, ku pere peyda û danûstendin pê kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna paşîn 2025}} Ji ber êrişa [[Kûruşê Mezin]] li ser padşehiya Lîdyayê, ew bûn hevpeyman li gel [[sparta]]ê. Kûruşê Mezin êriş kir ser Sardîsê û di sala b.z. 546 de ew xist dest xwe û keyaniya Lîdyayê bi dawî hat. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] nfbkw14ur0nmppgh4lf72jvq8zn1228 2007807 2007803 2026-05-07T11:12:41Z Penaber49 39672 /* */ 2007807 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|farisî]] û [[Romaya kevnare|romayî]] li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] tiz2ha1p0c0d49kbniay4z4szyxj5p1 2007808 2007807 2026-05-07T11:13:05Z Penaber49 39672 /* */ 2007808 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|farisî]] û [[Romaya kevnare|romayî]] li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 18wpcer1eg05h7o0omt9k7ip74wun5c 2007809 2007808 2026-05-07T11:15:49Z Penaber49 39672 2007809 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|farisî]] û [[Romaya kevnare|romayî]] li Anatolyayê hikûm dikin keyaniya Lîdyayê pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). <i>Dictionary of Biomedicine</i>. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 8whvf50ys5odvx9ktzvsp9nopmpewe8 2007810 2007809 2026-05-07T11:17:10Z Penaber49 39672 2007810 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). <i>Dictionary of Biomedicine</i>. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] b9di3qc8egq4gz2oxbq1zz06hb1qmoi 2007811 2007810 2026-05-07T11:19:07Z Penaber49 39672 /* */ 2007811 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). <i>Dictionary of Biomedicine</i>. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] gfdbl75dnsc0xliwkypmcwocxmcgp7l 2007815 2007811 2026-05-07T11:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Xeletiyên HTMLê rast kir.) 2007815 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | navê_rastî = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}} | sernavê_nexşeyê = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de. | alt_reptiyeyê = Lîdya li Turkiyeyê | statû = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}} }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] k8jm78ulvc73hzmdwoevuglktmodspj 10 43729 2007797 575898 2026-05-07T09:31:44Z NordNordWest 8020 updated map 2007797 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | name = Malî | top = 25.5 | bottom = 9.7 | left = -12.6 | right = 4.8 | image = Mali adm location map 2023.svg | image1 = Mali relief location map.jpg }}<noinclude>{{Nexşeya cihan/Agahî}} [[Kategorî:Şablonên nexşeya cihan li gorî welatan|Malî]] </noinclude> bm3pp8xaf1jw0dxtfdxzpn3cqlnxp5x 0 50783 2007699 1763787 2026-05-06T23:02:47Z Dilbixwindara 2346 /* Çavkanî */ 2007699 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: Cara yekê min Hêvîdar li cem Ocalan dît }}</ref> == Jînenîgarî == - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] mb7y08l1hkyay5fbaqyiql3eo29m6zo 2007700 2007699 2026-05-06T23:04:59Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2007699|2007699]] yê [[Special:Contributions/Dilbixwindara|Dilbixwindara]] ([[User talk:Dilbixwindara|gotûbêj]]) şûnde kir 2007700 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: Cara yekê min Hêvîdar li cem Ocalan dît }}</ref> == Jînenîgarî == - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] oo3bw8e4fzxxwflxirmwkmnzecnlqcs 2007710 2007700 2026-05-06T23:42:04Z Dilbixwindara 2346 /* Jînenîgarî */ 2007710 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: Cara yekê min Hêvîdar li cem Ocalan dît }}</ref> == Jiyan == - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 1nips6tgljfxbnk4gnfo8fqeenvejkl 2007716 2007710 2026-05-06T23:58:55Z Dilbixwindara 2346 /* Jiyan */ 2007716 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: Cara yekê min Hêvîdar li cem Ocalan dît }}</ref> == <big>Jiyan</big> == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 7nl14ila1avgtzfm0skpnkx6wpfwzia 2007719 2007716 2026-05-07T00:02:09Z Dilbixwindara 2346 2007719 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: Cara yekê min Hêvîdar li cem Ocalan dît }}</ref> == <big>Jiyan</big> == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî|Tê nûkirin}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] kqxr1nigrrflaxgs6ovnv3aegkwca9b 2007720 2007719 2026-05-07T00:03:24Z Dilbixwindara 2346 /* Çavkanî */ 2007720 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: Cara yekê min Hêvîdar li cem Ocalan dît }}</ref> == <big>Jiyan</big> == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 7nl14ila1avgtzfm0skpnkx6wpfwzia 2007721 2007720 2026-05-07T00:04:23Z Dilbixwindara 2346 /* Çavkanî */ 2007721 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: Cara yekê min Hêvîdar li cem Ocalan dît }}</ref> == <big>Jiyan</big> == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 4vemmtksnkerpj80jhww5elb36212rf 2007722 2007721 2026-05-07T00:06:19Z Dilbixwindara 2346 2007722 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == <big>Jiyan</big> == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew ji sala 1990 de li Almanya dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 1qyrh4j335d9tt68cnvfibjq34zhp0x 2007723 2007722 2026-05-07T00:08:36Z Dilbixwindara 2346 2007723 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == <big>Jiyan</big> == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew sala 1990 li Almanya bi cî bû. - Niha ji ber karê xwe yê di Rûdawê de li Hewlêrê dimîne. - Welatiyê Almanya ye. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 7qjforrcb9yby086e0lyucpd0mp8e9e 2007724 2007723 2026-05-07T00:09:16Z Dilbixwindara 2346 2007724 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == <big>Jiyan</big> == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew sala 1990 li Almanya bi cî bû. - Niha ji ber karê xwe yê di Rûdawê de li Hewlêrê dimîne. - Welatiyê Almanya ye. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 075f5yw73zljrdgf7lg54v0kjmwg362 2007727 2007724 2026-05-07T00:11:14Z Dilbixwindara 2346 /* Jiyan */ 2007727 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == <big>Jiyan</big> == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. == <big>Kengî dest bi karê rojnamegerî kir?</big> == - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew sala 1990 li Almanya bi cî bû. - Niha ji ber karê xwe yê di Rûdawê de li Hewlêrê dimîne. - Welatiyê Almanya ye. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] toxm9ymdgbrnf4v0y6lqas5gv8cg4qt 2007748 2007727 2026-05-07T05:21:08Z Kurê Acemî 105128 2007748 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. === Kronolojî === - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew sala 1990 li Almanya bi cî bû. - Niha ji ber karê xwe yê di Rûdawê de li Hewlêrê dimîne. - Welatiyê Almanya ye. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] jzy1ojb0tme1p41plhdl8s5a7ycused 2007799 2007748 2026-05-07T11:02:15Z Dilbixwindara 2346 /* Dilbixwîn Dara */ 2007799 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Dilbixwîn Dara kî ye? == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. == '''Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye''' == Niha ew di televîzyona Rûdawê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike. == '''Stayla Dilbixwîn Dara''' == Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike. Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "Du Hevalbend" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê DYA li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina Enstîtuya Kurdî li Berlînê (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di Med-TV de dest bi karekî nû kir, ku Med-TV yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "Kursiya Gel" û "Gelawej". Piştî girtina Med-TV jî, wî di televîzyona Media TV de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. === Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. === == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] jpxgl7h85elm4hhrqpyc479u74yi53b 2007800 2007799 2026-05-07T11:05:00Z Dilbixwindara 2346 2007800 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye Niha ew di televîzyona Rûdawê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike. == '''Stayla Dilbixwîn Dara''' == Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike. Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "Du Hevalbend" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê DYA li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina Enstîtuya Kurdî li Berlînê (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di Med-TV de dest bi karekî nû kir, ku Med-TV yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "Kursiya Gel" û "Gelawej". Piştî girtina Med-TV jî, wî di televîzyona Media TV de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] km8ztpqoqmtaa7bgi6ccv5re3fdiiui 2007802 2007800 2026-05-07T11:08:35Z Dilbixwindara 2346 2007802 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' == <big>Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.</big> <big>Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye</big> <big>Niha ew di televîzyona Rûdawê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.</big> == '''Stayla Dilbixwîn Dara''' == <big>Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.</big> <big>Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.</big> <big>Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.</big> <big>Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.</big> <big>Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.</big> <big>Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.</big> <big>Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.</big> <big>Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.</big> <big>Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.</big> <big>Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.</big> <big>Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.</big> <big>Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di '''Med-TV''' de dest bi karekî nû kir, ku '''Med-TV''' yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê.</big> <big>Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.</big> <big>Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.</big> <big>Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.</big> == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 65zgim06luyn9r2q3jxqzwme3y9p0c9 2007804 2007802 2026-05-07T11:09:29Z Dilbixwindara 2346 2007804 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' == <big>Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.</big> <big>Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye</big> <big>Niha ew di televîzyona [[Www.rudaw.net|Rûdawê]] de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.</big> == '''Stayla Dilbixwîn Dara''' == <big>Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.</big> <big>Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.</big> <big>Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.</big> <big>Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.</big> <big>Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.</big> <big>Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.</big> <big>Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.</big> <big>Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.</big> <big>Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.</big> <big>Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.</big> <big>Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.</big> <big>Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di '''Med-TV''' de dest bi karekî nû kir, ku '''Med-TV''' yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê.</big> <big>Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.</big> <big>Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.</big> <big>Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.</big> == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 6n82md2fhihmaajpbo6npxsbrfxr8in 2007805 2007804 2026-05-07T11:11:04Z Dilbixwindara 2346 /* Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike? */ 2007805 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' == <big>Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.</big> <big>Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye</big> <big>Niha ew di televîzyona [./Https://de.wikipedia.org/wiki/Rudaw_Media_Network Rûdawê] de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.</big> == '''Stayla Dilbixwîn Dara''' == <big>Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.</big> <big>Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.</big> <big>Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.</big> <big>Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.</big> <big>Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.</big> <big>Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.</big> <big>Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.</big> <big>Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.</big> <big>Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.</big> <big>Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.</big> <big>Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.</big> <big>Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di '''Med-TV''' de dest bi karekî nû kir, ku '''Med-TV''' yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê.</big> <big>Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.</big> <big>Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.</big> <big>Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.</big> == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 7gl6x4dw27ice7qrdvbgof45wb12uiv 2007806 2007805 2026-05-07T11:11:55Z Dilbixwindara 2346 /* Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike? */ 2007806 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' == <big>Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.</big> <big>Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye</big> <big>Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]<nowiki/>ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.</big> == '''Stayla Dilbixwîn Dara''' == <big>Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.</big> <big>Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.</big> <big>Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.</big> <big>Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.</big> <big>Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.</big> <big>Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.</big> <big>Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.</big> <big>Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.</big> <big>Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.</big> <big>Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.</big> <big>Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.</big> <big>Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di '''Med-TV''' de dest bi karekî nû kir, ku '''Med-TV''' yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê.</big> <big>Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.</big> <big>Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.</big> <big>Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.</big> == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] stycc1k7cx4d06v5yfu18i12n6wvhjq 2007812 2007806 2026-05-07T11:27:03Z Penaber49 39672 /* */ Li gorî standardên Wîkîpediyayê hate sererastkirin 2007812 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' == <big>Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.</big> <big>Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye</big> <big>Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]<nowiki/>ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.</big> == '''Stayla Dilbixwîn Dara''' == <big>Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.</big> <big>Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.</big> <big>Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.</big> <big>Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.</big> <big>Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.</big> <big>Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.</big> <big>Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.</big> <big>Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.</big> <big>Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.</big> <big>Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.</big> <big>Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.</big> <big>Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di '''Med-TV''' de dest bi karekî nû kir, ku '''Med-TV''' yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê.</big> <big>Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.</big> <big>Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.</big> <big>Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.</big> == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 8x5ecnxw2gjxm7d94vkp0e5wntmkyyd 2007813 2007812 2026-05-07T11:28:34Z Penaber49 39672 /* */ 2007813 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = | salên_çalak = | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = | navê_rastî = | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' == <big>Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.</big> <big>Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye</big> <big>Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]<nowiki/>ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.</big> == '''Stayla Dilbixwîn Dara''' == <big>Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.</big> <big>Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.</big> <big>Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.</big> <big>Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.</big> <big>Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.</big> <big>Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.</big> <big>Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.</big> <big>Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.</big> <big>Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.</big> <big>Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.</big> <big>Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.</big> <big>Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di '''Med-TV''' de dest bi karekî nû kir, ku '''Med-TV''' yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê.</big> <big>Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.</big> <big>Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.</big> <big>Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.</big> == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 2f8zcvr36h27880b6rbpa2xb5wtddo9 2007814 2007813 2026-05-07T11:30:30Z Penaber49 39672 /* */ 2007814 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = | salên_çalak = 1990 – niha | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] | navê_rastî = | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' == <big>Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.</big> <big>Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye</big> <big>Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]<nowiki/>ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.</big> == '''Stayla Dilbixwîn Dara''' == <big>Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.</big> <big>Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.</big> <big>Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.</big> <big>Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.</big> <big>Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.</big> <big>Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.</big> <big>Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.</big> <big>Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.</big> <big>Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.</big> <big>Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.</big> <big>Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.</big> <big>Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di '''Med-TV''' de dest bi karekî nû kir, ku '''Med-TV''' yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê.</big> <big>Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.</big> <big>Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.</big> <big>Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.</big> == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] pbj72tck27h1lyhagod1bt76mx8aizf 2007825 2007814 2026-05-07T11:51:35Z Kurê Acemî 105128 Bi kerema xwe bi awayekî bealî û ensîklopedîk binivîse 2007825 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = <!-- nezewicî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = <!-- zewicî --> | bav = | tevger = <!-- Tevgera edebî --> | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --> | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = <!-- Şêweya edebî --> | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Dilbixwîn Dara''' [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Ew di sala [[1967]] li [[Rojavayê Kurdistanê]] li bajarê [[Kobanî|Kobanê]] ji dayîk bû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de. === Kronolojî === - Sernivîserê kovara Rewşen bû (1990, Bonn- [[Almanya]]) - Sernivîserê kovara Avaşaîn bû (Berlin, 1994) - Yekemîn bêjerê nûçeyan bû di yekemîn televîyona kurdî ya satelîtê de MED-TV (1995, li Brukselê). - Her wiha ew di MED tv de, sernivîserê dîska kurmancî û navenda nûçeyan bû. - Wî di televîzyonên Medya TV û [[Tishk TV]], [[Kurdistan TV|Kurdistan Tv]], amadekarî û pêşkêşvaniya gelek programên cuda kirine. - Ew niha di televîzyona Rûdaw de, ku ji Hewlêrê weşanê dike, bêjerê nûçeyane, programan pêşkêş dike. - Dilbixwîn Dara di sala 2000 de rojnameyek bi navê AVESTA derxist. Ew rojname niha li ser internetê tê weşandin û yek ji mezintirîn rojnameyên kurdî ye li ser internetê. www.avestakurd.net - Her wiha di sala 2013 dest bi weşana AVESTA – Erebî jî kir. www.avestaarabic.com - Ev nêzîkî 25 salane ew di nava karûbarê rojnamegeriyê de ye û gelek hevpeyvîn bi gelek kesayetiyên siyasî û edebî re çêkirine, her wiha gelek gotar di gelek rojname û kovarên cuda de nivîsandine. - Niha di televîzyona Rûdawê de li Hewlêrê bêjerê nûçeyan û moderator e. Programa heftane ya talkshow (2 Alî) pêşkêş dike - Ew sala 1990 li Almanya bi cî bû. - Niha ji ber karê xwe yê di Rûdawê de li Hewlêrê dimîne. - Welatiyê Almanya ye. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] jzy1ojb0tme1p41plhdl8s5a7ycused 14 55822 2007482 1762386 2026-05-06T13:58:51Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Giravên Salomon]] weke [[Kategorî:Giravên Silêman]] guhart: Rastnivîs 1762386 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Solomon Islands}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dewletên Okyanûsyayê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] 16xmk0wrwxyvgrsqpbbl9cwwrteka16 0 59763 2007656 2007448 2026-05-06T17:48:37Z Penaber49 39672 2007656 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya|Anatolyayê]] bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion|Gordionê]] bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] jjue0sz8zskl1imifl689k75qipik18 2007659 2007656 2026-05-06T19:16:43Z Penaber49 39672 2007659 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya|Anatolyayê]] bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion|Gordionê]] bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] iyn1l5l417hxasrp83s9bdlbo3p30we 2007660 2007659 2026-05-06T19:20:46Z Penaber49 39672 2007660 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya|Anatolyayê]] bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion|Gordionê]] bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 2jnwvylt9r22x55ov83lou7sx6vih64 2007661 2007660 2026-05-06T19:24:14Z Penaber49 39672 2007661 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya|Anatolyayê]] bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion|Gordionê]] bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] n0nvwbijb4aas7s24akgb8pevw9vavk 2007663 2007661 2026-05-06T19:27:25Z Penaber49 39672 2007663 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya|Anatolyayê]] bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion|Gordionê]] bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] glga7ui8tf8rqidigv7unbx2oi5x92n 2007665 2007663 2026-05-06T19:27:59Z Penaber49 39672 2007665 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya|Anatolyayê]] bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion|Gordionê]] bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] g9lmimh3y5cb74h2fu6u1d5rifc3mtc 2007670 2007665 2026-05-06T19:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2007670 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 5cwy4680lrt6p7debugcf56akmxtgaj 2007673 2007670 2026-05-06T19:36:30Z Penaber49 39672 2007673 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] esfzgoxs6s5nnrc1ggdtt4c9hspg1nx 2007676 2007673 2026-05-06T19:40:41Z Penaber49 39672 2007676 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar bûye Mîdas a pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas a pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 233wuv49h194l8ur6ygz581lzugz5b6 2007677 2007676 2026-05-06T19:44:37Z Penaber49 39672 2007677 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar bûye Mîdas a pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas a pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] hf3jn7am5waxdlbe4uwqgahh5zpv5wo 2007678 2007677 2026-05-06T19:45:31Z Penaber49 39672 2007678 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Pêşketina keyaniyê === Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar bûye Mîdas a pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas a pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 3xjadhy3z8t2ipat7w73tjxzq4j3q0r 2007679 2007678 2026-05-06T19:47:01Z Penaber49 39672 2007679 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Avabûna keyaniya Frîgyayê === Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar bûye Mîdas a pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas a pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] t53rcjo7qy2xb5p85k9f4xo73v0musm 2007684 2007679 2026-05-06T20:01:52Z Penaber49 39672 /* Avabûna keyaniya Frîgyayê */ 2007684 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Avabûna keyaniya Frîgyayê === Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] jwg4f7tspvlfidpciwmbuwkg4ubc6co 2007685 2007684 2026-05-06T20:02:28Z Penaber49 39672 /* Keyaniya Frîgyayê */ 2007685 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Keyaniya Frîgyayê === Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 32r7hml5kk2uq916xrx68j76sukifb8 2007687 2007685 2026-05-06T20:03:05Z Penaber49 39672 2007687 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Keyaniya Frîgyayê === Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîba keyaniyê === == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] tmvtpu74icp7f9o7yxd6ksgx76sbpmq 2007692 2007687 2026-05-06T20:29:20Z Penaber49 39672 2007692 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Keyaniya Frîgyayê === Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîba keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] q7ganyokxh031b1wqyaymoiiwsnlplo 2007694 2007692 2026-05-06T20:36:28Z Penaber49 39672 2007694 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Keyaniya Frîgyayê === Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîba keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] n5jqgzvoowp10hs98aoau92tmvm54cb 2007695 2007694 2026-05-06T20:40:29Z Penaber49 39672 /* Keyaniya Frîgyayê */ 2007695 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû. Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine. Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîba keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 5h5ay45s5uhqcr6luutoe2djucsj9sl 2007696 2007695 2026-05-06T20:48:09Z Penaber49 39672 2007696 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.)}}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22}}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîba keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 3m4fuccxuui0yyz4334tver7x2mdode 2007697 2007696 2026-05-06T20:50:00Z Penaber49 39672 2007697 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.)}}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22}}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] l97lc7zk0bp0lvoy1bpyy5ymxwxgcud 2007698 2007697 2026-05-06T21:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2007698 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 1ikra0yefyo9mtmxto5zhe58sx03psh 2007701 2007698 2026-05-06T23:13:26Z Penaber49 39672 2007701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 5r46xe4n60wg64i9s817nun7sofiiu3 2007702 2007701 2026-05-06T23:14:06Z Penaber49 39672 2007702 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === ==== Koçberiyên kevnar ên efsanewî ==== === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] oxjbo7cszyx5qzrvdn2f5xafs7u383q 2007703 2007702 2026-05-06T23:15:16Z Penaber49 39672 2007703 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === ==== Koçberiyên kevnar ên efsanewî ==== Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 8fj9uczruf57m3lg6sxwvngx87nm64y 2007704 2007703 2026-05-06T23:16:41Z Penaber49 39672 2007704 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === ==== Koçberiyên kevnar ên efsanewî ==== Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 05elnj144vbwdqbn66esimlfdm7ua5y 2007705 2007704 2026-05-06T23:19:07Z Penaber49 39672 2007705 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === ==== Koçberiyên kevnar ên efsanewî ==== Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin. Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 294r31vmo810nqbkl644pbuwla1ydus 2007706 2007705 2026-05-06T23:35:49Z Penaber49 39672 2007706 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === ==== Koçberiyên kevnar ên efsanewî ==== Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin. Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin. Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye. Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] alc1duisfzjigg3met7a565nrehfemh 2007707 2007706 2026-05-06T23:37:14Z Penaber49 39672 2007707 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin. Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin. Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye. Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] euzxntegf1enkwsvdsu10hkxzeyp0te 2007708 2007707 2026-05-06T23:39:30Z Penaber49 39672 2007708 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] r0lpwjl8vtbg7t9o2hwz7fb3nkprs94 2007709 2007708 2026-05-06T23:42:02Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2007709 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 1zfwlt4q2c86tveqdendn54pf0xb3cb 2007711 2007709 2026-05-06T23:46:58Z Penaber49 39672 2007711 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] dvf2guligtwdawibo00q3lufdn2ak9n 2007712 2007711 2026-05-06T23:49:05Z Penaber49 39672 2007712 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye. Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê Troyê ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] js1s9ncoyvsfrj3hoamibc8bnbx78xq 2007713 2007712 2026-05-06T23:50:33Z Penaber49 39672 2007713 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye. Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê Troyê ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] kl8zlougmgsnzvdsxk808z0ul5p26j7 2007714 2007713 2026-05-06T23:53:42Z Penaber49 39672 2007714 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye. Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê Troyê ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 4gybdxnnjjz12oaxc0um7ldfgh5dded 2007715 2007714 2026-05-06T23:55:42Z Penaber49 39672 2007715 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Zimanê frîgî == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] b23iiuxxovainob1kb7w9alaji8r6rm 2007717 2007715 2026-05-07T00:00:44Z Penaber49 39672 2007717 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] tht88t6hyi4pls3k8duunqv7y5jboeb 2007718 2007717 2026-05-07T00:01:30Z Penaber49 39672 2007718 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 976cvlhefwvnxy4gz1tde8tfijg83r9 2007725 2007718 2026-05-07T00:09:46Z Penaber49 39672 2007725 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] mlloxsv3wtpayw7o1wvrsdxpbmd2tcz 2007726 2007725 2026-05-07T00:10:42Z Penaber49 39672 2007726 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn. === Matar Kubeleya === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 356d98rcq5nnk7lvz2ycnebf09zd3xb 2007728 2007726 2026-05-07T00:14:07Z Penaber49 39672 2007728 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn. === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] gwygcrqteuj5k3gw27f6wbkli33mje0 2007729 2007728 2026-05-07T00:21:34Z Penaber49 39672 2007729 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn. === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya rûhanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] afc6tfagc06d3iiwrsgd4k1xgtugjn5 2007730 2007729 2026-05-07T00:22:18Z Penaber49 39672 2007730 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn. === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 58ikw2njfgqsdi9fck20jl485zyekpx 2007731 2007730 2026-05-07T00:24:15Z Penaber49 39672 2007731 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn. === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû. Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7q1o3oboctrul17crjap99v41quv996 2007732 2007731 2026-05-07T00:28:44Z Penaber49 39672 2007732 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name=":1" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 91wkba6oia7ux4ly5li85fgsiu3lsfh 2007733 2007732 2026-05-07T00:31:31Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2007733 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Xwedawend Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name=":1" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] ltyjr3q4jc7nmorhdda1dkq31v1vtgb 2007734 2007733 2026-05-07T00:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.) 2007734 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Xwedawend Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 22msbtcnpcd9gbpfwhbsvju5607qlgg 2007735 2007734 2026-05-07T00:32:50Z Penaber49 39672 2007735 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] ijdldk3j0aafufza563b485dr45mkx2 2007736 2007735 2026-05-07T00:33:56Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2007736 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|çep|240px|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] d2j7tlwzgyfkjm7zu5b8pn6shs4hglc 2007737 2007736 2026-05-07T00:34:46Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2007737 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|240px|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 1wmexa617ufxb6qrwvkwa45g3nenhe6 2007738 2007737 2026-05-07T00:35:23Z Penaber49 39672 2007738 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] ijdldk3j0aafufza563b485dr45mkx2 2007739 2007738 2026-05-07T00:38:22Z Penaber49 39672 2007739 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] cmenaxnf5mkh9d1znrfo3zkvzsvdj44 2007756 2007739 2026-05-07T06:18:10Z Penaber49 39672 2007756 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7x3gh57bv3j52pn2bew4vqpmpf5vxmj 2007757 2007756 2026-05-07T06:20:13Z Penaber49 39672 2007757 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava Frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 1y69rgeyv8k1kr4kw7wzo46c8vkd1o7 2007758 2007757 2026-05-07T06:20:31Z Penaber49 39672 2007758 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava frîgî ya xwedawendeke Egeyî-Balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] qlhswhke1vmc605kksvolxfj0p457lk 2007759 2007758 2026-05-07T06:20:49Z Penaber49 39672 2007759 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava frîgî ya xwedawendeke egeyî-balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] q0gg7sjzrdfg0g7staw84s0kax10efq 2007763 2007759 2026-05-07T06:26:25Z Penaber49 39672 2007763 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehira niha) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisara niha) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava frîgî ya xwedawendeke egeyî-balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] hse0usqhkcmpyagduqkagk5my6vd147 2007785 2007763 2026-05-07T07:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir.) 2007785 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehira niha) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisara niha) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava frîgî ya xwedawendeke egeyî-balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin.<ref name=":1"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] nhy3lbsjc2g9sgv092aquyjqqct4r89 2007786 2007785 2026-05-07T07:46:31Z Penaber49 39672 /* */ 2007786 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gordiyas | serokA2 = Mîdas | serokA1 sal = Sedsala 8an–740 {{bz}} | serokA2 sal = 740–675 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya [[Anatolya]]yê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha [[çemê Sakaryayê]]) bû û paytexta keyaniyê bajarê [[Gordion]]ê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li [[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, [[Împeratoriya Seleukî]], Pergamon, [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]] û [[Împeratoriya Bîzansê]]. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehira niha) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisara niha) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574 }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Phrygians.jpg|thumb|Dîmenek ku gelê frîgî rave dike]] Li gorî kevneşopiya kevnar a di nav dîroknasên yewnanî de frîgyayî ji deverên Balkanan ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Herodotus diyar kiriye ku dema frîgî li Ewropayê dijiyan wekê brîges hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus' Historien |paşnav=Herodotus |weşanger=BRILL |tarîx=2024-05-06 |isbn=978-90-04-60890-0 |url=https://doi.org/10.1163/9789004608900}}</ref> Wî û nivîskarên din ên yewnanî gelek efsane li ser qiral Mîdas tomar kirine ku wî bi Makedonyayê ve girêdidin an jî eslê wî ji makedonyayê destnîşan kirine. Wek mînakî Herodotus diyar kiriye ku baxçeyekê gulên kovî li Makedonyayê heye û ev baxçe bi navê Mîdas hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Preface |weşanger=Cambridge University Press |rr=vii–viii |isbn=978-0-521-87871-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139050968.001}}</ref> Dîroknasê klasîk Strabo frîgiyan, mîgdoniyan, mîsiyan, bebrîkesan û bîtîniyan wekê gelên ku ji Balkanan koçê Anatoliyê kirine diyar kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025 |sernav=Strabo: Geographer and Philosopher |url=https://doi.org/10.5040/9781350160989.ch-002 |kovar=Strabo |rr=23–42 |doi=10.5040/9781350160989.ch-002}}</ref> Nîşandana frîgiyan wekê beşek ji komek têkildarê çandên bakurê rojavayê Anatolyayê, ravekirina herî pêşdîtî ye ka frîgî, bebrîs û mîgdoniyên Anatolyayê heman gel bûn an na. === Keyaniya Frîgyayê === [[Wêne:Aizanoi Zeus temple 2120.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Zeus li bajarê kevnar ê Aizanoi ya Frîgyayê. Perestgeh di roja îro de yek cihê mîrateya cîhanî ya UNESCOyê ye.]] Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn ku di sedsala 8ê a berê zayînê de keyaniya Frîgyayê bi bajarê paytexta Gordiomê li geliyê jorîn ê çemê Sakaryaê berfireh bûye û bûyw keyaniyeke ku li piraniya Anatolyaya navîn û rojavayê Anatolyayê serwerî kiriye û li başûrê rojhilat bi împeratoriya neoasûrî, li bakurê rojhilat jî bi Ûrartûyê re sinorên erdnîgarî parvekiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Persia: a concise history of the Achaemenid Empire, 550-330 BCE |paşnav=Waters |pêşnav=Matthew William |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2014 |isbn=978-1-107-00960-8 |cih=New York (N.Y.) }}</ref> Li gorî dîroknasên klasîk ên wekê Strabo, Eusebius û Julius Africanus, rêveberên Frîgyayê di vê demê de Mîdasekî din bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Strabo and the Homeric commentators |paşnav=Trachsel |pêşnav=Alexandra |weşanger=Routledge |tarîx=2017-03-16 |rr=263–275 |isbn=978-1-315-69641-6 |cih=Abingdon, Oxon ; New York, NY : Routledge, 2017. |url=https://doi.org/10.4324/9781315696416-22 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku ev Mîdasê dîrokî heman kes e ku di nivîsarên asûrî yên heman serdemê de bi navê Mîta hatiye binavkirin û wekê qiralê mûşkiyan hatiye ravekirin. Ji ber ku frîgî û mûşkî ku xelkekî rojhilatê Anatolyayê bûne û di wê demê de bi artêşeke hevbeş li dijî Asûryayê seferan lidardixistin, zanyaran diyar kirine ku asûriyan frîgiyan wekê "mûşkî" binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Phrygia |sernav=Frîgya |malper=Britanica }}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev Mîdas a pêşîn di bilindeya hêza xwe de ji dora sala 720ê {{bz}} heta li dora sala 695ê {{bz}} (li gorî Eusebius) an jî heta sala 676ê {{bz}} (li gorî Julius Africanus) li Frîgyayê hikum kiriye. Frîgya ji sala 715ê {{bz}} ve bi Asûriyayê re ketiye nav şer û pevçûnên leşkerî ku her du aliyan jî ji bo kontrola axên neo-hîtît yên li Anatolya navîn ku asûriyan hewl didan ku dagir bikin şer dikirin. Nivîseke asûrî ku behsa "Mîta" dike ku dîroka nivîsarê ji sala 709ê {{bz}} vedigere ku di dema serweriya Sargonê Asûrî de bû, nîşan dide ku Frîgya di wê demê de radestî pêşkêş kiribûn û di navbera her du aliyan de şerrawesteneke hatibû çêkiribûn. Diyar e ku Mîdas ê pêşîn pêwendiyên baş û pêwendiyên bazirganî yên nêzîk bi yewnaniyan re çêkiriye û li gorî vegotinan Mîdas ê pêşîn bi prensesa yewnanî ya Aeolî re zewiciye. Di vê serdemê de li Gordionê sîstemeke nivîsandinê bi zimanê frîgî pêş ketiye û geş bûye ku alfabeyeke fenîkî bikaranîne ku ev alfabe dişibiya alfabeya yewnanî. Seramîkeke frîgî ya taybet a bi navê Polished Ware ku ji vê serdemê ye derketiye holê. === Hilweşîna keyaniya Frîgyayê === Piştê demekê dirêj keyaniya Frîgyayê di sala 675ê {{bz}} de ji aliyê kîmeriyan ve hatiye dagirkirin û bajarê paytexta Frîgyayê Gordion ji aliyê kîmeriyan ve hatiye talankirin û hatiye wêrankirin. Li gorî Strabo û zanyarên piştê dagirkirina welatê wî qiralê Frîgyayê Mîdas bi vexwarina xwîna gayan xwe kuştiye. Bi rêze kolandinên li Gordionê hatiye diyarkirin ku Gordion yek ji deverên arkeolojîk ên herî ronikbara dîroka Anatolyayê ye. Bi kolandinên li Gordionê hatiye piştrast kirin ku li dora sala 675ê {{bz}} de bajêr bi awayekê tund hatiye wêran kirin. == Ziman == Zimanê frîgî zimaneke hind û ewropî ye ku nêzîkê zimanê yewnanî ye. Her çiqas alfabeya wê ya cihêreng ji alfabeya piraniya çandên Anatolyayê zûtir winda bûye jî, hatiye texmîn kirin ku zimanê frîgî heta sedsala 6ê piştî zayînê hebûna xwe parastiye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> Yek ji sirûdên homerîk zimanê frîgî wekê zimanê troyê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Homeric Hymn to Aphrodite |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008-11-13 |isbn=978-0-19-955475-1 |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00308697}}</ref> ku bi hev re nayê famkirin diyar kiriye û nivîsên li Gordiomê hatine dîtin eşkere dikin ku frîgî bi zimanekî hind û ewropî diaxivîn ku herî kêm hinek peyvên wê dişibûna zimanê yewnanî. Diyar e ku zimanê frîgî zimaneke malbata zimanên Anatolyayê nebû ku li piraniya welatên cîran ên wekê Hîtîtê dihatin axaftin. Şibandina eşkere ya zimanê frîgî bi zimanê yewnanî re û cudabûna wê ya ji zimanên Anatolyayê yên ku ji hêla piraniya cîranên wan ve dihatin axavtin destnîşan kiriye ku frîgî bi eslê xwe ewropî bûn.<ref name=":0" /> == Dîn == [[Wêne:Unknown - Statue of a Seated Cybele with the Portrait Head of her Priestess - 57.AA.19.jpg|thumb|Dîmenek ji peykera xwedawend Matar Kubileya ku di heman demê de wekê Kîbele li ser textê rûniştiye]] Dinê frîgî di demên kevnar de dînekî pirxwedayî bû û ji dînên berê ya gelên Anatolyayê cuda bûn û pantheona wan a xwedayan ji xwedayan pêk dihat ku sîtava xwedayên Ege-Balkan ên berê bûn.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=L. S. |paşnav2=Alieva |pêşnav2=G. Ch. |tarîx=2021-07-21 |sernav=Celiac disease: non-carious lesions of the teeth |url=https://doi.org/10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |kovar=Experimental and Clinical Gastroenterology |hejmar=4 |rr=150–154 |doi=10.31146/1682-8658-ecg-188-4-150-154 |issn=1682-8658}}</ref> === Matar Kubeleya === Berevajî dînên hîtîtî û lûwî, panteona Frîgyayê ji aliyê xwedawendek jin ve dihat birêvebirin<ref name="Oreshko2021"/> ku xwedawendeke bi navê Matar hebû ku bi çiya û heywanên kovî ve girêdayî bû û bi navê Kubeleya an Kubileya bi navê tevahî Matar Kubeleya hatibû binavkirin<ref name="Oreshko2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Oreshko |pêşnav=Alexander |paşnav2=Oreshko |pêşnav2=Anna |tarîx=2021 |sernav=Ball Lightning as Source of High-Energy Particles When It Enters a Dense Medium |url=https://doi.org/10.4236/jhepgc.2021.74091 |kovar=Journal of High Energy Physics, Gravitation and Cosmology |cild=07 |hejmar=04 |rr=1484–1502 |doi=10.4236/jhepgc.2021.74091 |issn=2380-4327}}</ref> ku tê wateya "dayîka bilindeya çiyayan". Wekê "dayika çiya" (bi yewnanî ya kevnar: Μητηρ ορεια, ''Mētēr oreia'') Matar xwedawenda deverên çiyayî yên kovî û parêzvan û xwedîkarê ajalên kovî yên li wir dijiyan bû. Çiyayê Agdistisê (û ji bo hebûna wê ya giyanî xwedawend a hermafrodît Agdistis) ji bo Kîbele û hevjîna wê Attisê pîroz bû.<ref name="Oreshko2021" /> Matar Kubeleya sîtava frîgî ya xwedawendeke egeyî-balkanî ya berê bû ku guhertoya wê ya Lîdî xwedawend Kûfaws bû.<ref name="Oreshko2021" /> Rîtûela Matar Kubeleya ji aliyê rahîban ve bi navê ''Corybantes''' (ku tê wateya 'serhejandinê') dihat kirin, dibe ku li deverên çiyayî û bi awayê orgiyastîk ên ku muzîka bilûr û zengil û reqsa bi coş tê de hebûn û ew jî wekê xwedawenda serhejandinê û rewşa bi coş a ji ber wê çêdibe dihat nas kirin.<ref name=":1"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] e6vp94p93w5ruypvmd5s5j89nfq49rw 0 98778 2007752 1997229 2026-05-07T05:52:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/removexebat.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:Xebat|xebat]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.) 2007752 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Mîrîtiya Pazukî | nav = | sal destpêk = 1499 | sal dawî = 1587 | damezrandin = | nexşe = Nexşeya Mîrîtiya Pazukî.svg | binnexşe = Nexşeya Mîrîtiya Pazukî | paytext = [[Zêtka]] | rêveberî = Mîrîtî | bûyer1 sal = 1499 | bûyer2 sal = 1587 | bûyer1 = Damezrandin | bûyer2 = Hilweşandin | berê1 = [[Aqqoyûnî]] | paşê1 = [[Împeratoriya Osmanî]] }} '''Mîrîtiya Pazukî''', mîrektiya kurd bû ku di salan 1499 heya 1587an de hikum kiriye. == Dîrok == Mîrîtî li herêma [[Bidlîs]]ê, di sala 1499an de ji aliyê serokê eşira [[Bêskan (eşîr)|Pazukî]], Huseyîn Elî Beg ve hatiye damezrandin. Mîrîtiya Pazukî ji aliyê Xelîd Beg ve ku îdarê kirin û hevbendiya Şax Îsmaîl Sefewî yê bû. Xelîd Beg ji ber ku di şerê de destekî xwe qeyb kiriye "yek-dest Xelîd" hatiye binavkirin. == Binêre == * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Lîsteya xanedan û dûgelên kurdan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1499an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1580î de hilweşiyan]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] ns5r75k25vn9ph2hcfy1ybmtva3dj6c 14 113461 2007600 1890937 2026-05-06T16:01:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2007600 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Çînê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Çîn]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojhilat|Çîn]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Çîn]] 3jkvuaf6cv3vt6w4vnd5bx5t0jpncmm 14 113601 2007642 1911017 2026-05-06T16:53:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2007642 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Misirê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Jîngeh li Afrîkayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Misir]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Misirê]] 2j1c1y0b66jncbitcdkiojkkat7qdgg 14 113657 2007610 1911022 2026-05-06T16:16:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2007610 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Tirkiyeyê]] gvea5brs7ho7x0maxkcfgtr7aih5jrw 14 128720 2007586 1911010 2026-05-06T15:49:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2007586 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Azerbaycanê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Azerbaycanê]] nwq6rt9wjot0dl4jrynz7hx7gb6xqo8 2007587 2007586 2026-05-06T15:50:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2007587 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Azerbaycanê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Azerbaycan]] n9nxoyoml9xshf2ftib1jrys607m2kq 2007588 2007587 2026-05-06T15:50:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2007588 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Azerbaycanê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava| Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Azerbaycan]] q7g6y2gpio5s384ljhuxo4806xj8c8j 2007589 2007588 2026-05-06T15:50:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2007589 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Azerbaycanê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Azerbaycan]] n9nxoyoml9xshf2ftib1jrys607m2kq 2007590 2007589 2026-05-06T15:51:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2007590 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Azerbaycanê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Azerbaycanê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Azerbaycan]] m5c2nbryv4w8yu8jslqr3z1xshx3z4f 2 156563 2007824 2006883 2026-05-07T11:51:01Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2007824 wikitext text/x-wiki == 2026-05-07T11:51:00Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 3 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-05-05T08:23:36Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-04T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-03T08:20:45Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-02T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-01T08:20:55Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-30T11:53:31Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2005751 Qeydên kevn]''' qh3brdobhostko6o22xka1c96f6knbf 828 181387 2007794 2002423 2026-05-07T09:03:14Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2007794 Scribunto text/plain return { ["CatAutoTOC"] = 30000, ["CatAutoTOC/core"] = 30000, ["Category_handler"] = 6000, ["Category_other"] = 33000, ["Category_see_also_if_exists"] = 2600, ["Category_see_also_if_exists_2"] = 5700, ["Century_name_from_decade_or_year"] = 4500, ["Clear"] = 74000, ["Cmbox"] = 6200, ["Commonscat"] = 22000, ["Coord"] = 48000, ["Modul:Category_handler"] = 22000, ["Modul:Category_handler/blacklist"] = 21000, ["Modul:Category_handler/config"] = 21000, ["Modul:Category_handler/data"] = 21000, ["Modul:Category_handler/shared"] = 21000, ["Modul:Check_for_clobbered_parameters"] = 59000, ["Modul:Check_for_deprecated_parameters"] = 21000, ["Modul:Check_for_unknown_parameters"] = 191000, ["Modul:Citation/CS1"] = 54000, ["Modul:Citation/CS1/COinS"] = 54000, ["Modul:Citation/CS1/Configuration"] = 54000, ["Modul:Citation/CS1/Date_validation"] = 54000, ["Modul:Citation/CS1/Identifiers"] = 54000, ["Modul:Citation/CS1/Utilities"] = 54000, ["Modul:Citation/CS1/Whitelist"] = 54000, ["Modul:Citation/CS1/styles.css"] = 54000, ["Modul:Class"] = 98000, ["Modul:Class/definition.json"] = 98000, ["Modul:Class_mask"] = 98000, ["Modul:Complex_date"] = 52000, ["Modul:Coordinates"] = 59000, } 0andip3sz8cgzxlm5rbrs2dl0owqppr 828 181392 2007795 2005772 2026-05-07T09:03:19Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2007795 Scribunto text/plain return { ["FindYDCportal"] = 3700, ["Find_general_sources"] = 73000, ["Find_sources"] = 73000, ["Find_sources_mainspace"] = 2900, ["Fix"] = 3300, ["Fix/category"] = 3300, ["For_loop"] = 100000, ["Fransa-erdnîgarî-şitil"] = 27000, ["Modul:FindYDCportal"] = 7800, ["Modul:Find_sources"] = 76000, ["Modul:Find_sources/config"] = 76000, ["Modul:Find_sources/links"] = 76000, ["Modul:Find_sources/templates/Find_general_sources"] = 73000, ["Modul:Find_sources/templates/Find_sources_mainspace"] = 2900, ["Modul:ForLoop"] = 100000, } 0i22z9aelzlvpi6loset0bna0ba4zqi 828 181394 2007796 2002425 2026-05-07T09:03:21Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2007796 Scribunto text/plain return { ["Hatnote"] = 5900, ["Herfêgir"] = 50000, ["Hlist"] = 20000, ["Hlist/styles.css"] = 82000, ["Modul:HTMLDecode"] = 30000, ["Modul:Hatnote"] = 7400, ["Modul:Hatnote/styles.css"] = 7300, ["Modul:Historical_populations"] = 44000, } 5bcue5ux88p8tv1pbnr6a5x2h7iklfj 1 210277 2007467 2007431 2026-05-06T12:12:37Z Avestaboy 34898 /* Salomon an Silêman ? */ Bersiv 2007467 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Welat}} }} == Salomon an Silêman ? == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] û @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Hûn çawa nin . Baş in ? Heya ez dizanim ew girav wek [[Silêman (pêxember)]] hatiye bi nav kirin. Rojnameya zimannasiyê [[Kurmancî (rojname)]] ya [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] '''Giravên Silêman''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Giravên Silêman''' wek sernav rast e. https://archive.org/details/kovara_kurmanci/ku1/page/n1/mode/1up [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 gulan 2026 (UTC) :Jiber ku herêmeke dûr e navê resen were parastin êdî çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 11:06, 6 gulan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Kîjan navê resen e ? Bi almanî '''Salomonen''' û ne '''Solomon''' tê gotin. [[Giravên Keybanû Elizabeth]] jî herêmêke dûr e ema bi zimanên din cuda tên wergerandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:12, 6 gulan 2026 (UTC) icjp7a3ja65yjq7m8wondklxcvfsl8b 14 224877 2007822 2007073 2026-05-07T11:50:58Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Sal li Kîprosê|Sal li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Sal li Qibrisê|Sal li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2007822 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Sal li Qibrisê]] 0ea9cormllt441f0es9v80oplpxr8ns 14 257140 2007571 1911012 2026-05-06T15:30:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2007571 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Yemenê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Yemenê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Yemenê]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Yemenê]] [[Kategorî:Yemen]] 02f337wabtnbf0hjvcatlaonjjuk8s0 14 257144 2007538 1711581 2026-05-06T15:08:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2007538 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Bulgaristan]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Bulgaristanê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Bulgaristanê]] 2ahertnfo0m0z3zgkkq0naspatuvit0 14 257145 2007567 1711586 2026-05-06T15:25:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2007567 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Romanyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Romanyayê]] [[Kategorî:Romanya]] dg4k6t0yvtl2vc7bxv3ovod1uja89o3 14 257147 2007540 1711593 2026-05-06T15:10:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2007540 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Estonya]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Estonyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Estonyayê]] 9vfly9v8tbvtywloh3h5g4qa4900gq9 14 257149 2007551 1711590 2026-05-06T15:16:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2007551 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Lîtvanya]] 7z28the7vfauronscmttsrqvjv6cklh 14 257151 2007556 1711585 2026-05-06T15:18:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2007556 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Polonyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Polonyayê]] [[Kategorî:Polonya]] c6v730zgwqpxit6k0i96tlbk1ccsh31 14 257152 2007550 1711591 2026-05-06T15:15:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2007550 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Swêdê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Swêdê]] [[Kategorî:Swêd]] 1jcrdcwseybxsrgltw2jhc41tvqd8n8 14 257166 2007534 1711574 2026-05-06T15:04:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2007534 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Belçîka]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Belçîkayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Belçîkayê]] jxdggds4rviicbixs9igknipyq1aakb 14 257167 2007543 1711576 2026-05-06T15:11:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2007543 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] [[Kategorî:Holenda]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Holendayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Holendayê]] kiaqyq3pecjzz87qkuybum6gfz7wb0k 14 257183 2007597 1911011 2026-05-06T15:56:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2007597 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Îranê]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Îran]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Îran]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Îran]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Îran]] do3abt7ulm2ciqdkjb4zsj7dqf8fben 14 257187 2007609 1911018 2026-05-06T16:16:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2007609 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Oman]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Oman]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Oman]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Oman]] [[Kategorî:Oman]] hkh2eaad4v4scs16iyh5rshqnh3p2a8 14 257196 2007537 1910948 2026-05-06T15:07:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2007537 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Brûney]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Brûney ]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Brûney]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê|Brûney]] 6ivkcnbv2uo0no3i1o34moc1cr96p2a 14 257198 2007621 1910952 2026-05-06T16:26:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2007621 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Singapûr]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Singapûr]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê|Singapûr]] [[Kategorî:Singapûr]] a5gjnunvb8bv0wiukj3x2lld6rfbaqe 14 257200 2007626 1910954 2026-05-06T16:30:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2007626 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Viyetnam]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Viyetnam]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê|Viyetnam]] [[Kategorî:Viyetnam]] 25key91gyk0nlj3bawv60gpxsfhhwsm 14 257205 2007536 1711582 2026-05-06T15:06:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2007536 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Bosniya û Herzegovîna]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Bosniya û Herzegovîna]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Bosniya û Herzegovîna]] 0ufdp3145ihq4ca185ohtdei6n3n9vv 14 257207 2007561 1770128 2026-05-06T15:21:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2007561 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Xirwatistanê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Xirwatistanê]] [[Kategorî:Xirwatistan]] 3o19q7kya6kogiej5lcqfizr60osbti 14 257209 2007569 1711594 2026-05-06T15:27:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2007569 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Montenegroyê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Montenegroyê]] [[Kategorî:Montenegro]] l79u9ikayq4a7xf42rqtu6rs35s8h9s 14 257211 2007564 1711595 2026-05-06T15:22:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2007564 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Slovenyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Slovenyayê]] [[Kategorî:Slovenya]] lwvjc4wu22jufouqn1b7wg7zps285qf 14 257218 2007615 1911014 2026-05-06T16:20:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2007615 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|li Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Erebistana Siûdî]] 4hb5i3or7wsidoz1exwaokomxh71hqp 2007616 2007615 2026-05-06T16:21:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2007616 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Erebistana Siûdî]] s9dcr7ss4sxid700enw41z3g05opjpu 2007617 2007616 2026-05-06T16:22:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2007617 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava| Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Erebistana Siûdî]] a32d9ji4on3k9nwmml0wvllin6e5ucd 2007618 2007617 2026-05-06T16:22:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2007618 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Erebistana Siûdî]] s9dcr7ss4sxid700enw41z3g05opjpu 14 257219 2007573 1911024 2026-05-06T15:33:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2007573 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Îsraêl]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|li Îsraêlê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|li Îsraêlê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|li Îsraêlê]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Îsraêlê]] dh6d0uhyrlh72famgm0loq5fu23rx02 2007576 2007573 2026-05-06T15:35:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2007576 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Îsraêl]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Îsraêlê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Îsraêlê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Îsraêlê]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Îsraêlê]] jbodubv734wrz440741c6h8xbgqueoq 14 257220 2007604 1911020 2026-05-06T16:12:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2007604 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Urdunê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Urdunê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Urdunê]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Urdunê]] [[Kategorî:Urdun]] h5gh8wvw1ax30i476l2orz3uyoih90n 14 257222 2007544 1711602 2026-05-06T15:12:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2007544 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Îslenda]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Îslendayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Îslendayê]] i6lvyemzff5zc8acr4vqht3whahm85u 14 257231 2007541 1711577 2026-05-06T15:10:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2007541 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Fînlenda]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Fînlendayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Fînlendayê]] q8hzgv5q9ylzfifr2h06fug9ghhx2os 14 257272 2007568 1711600 2026-05-06T15:26:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2007568 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Ûkraynayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Ûkraynayê]] [[Kategorî:Ûkrayna]] rerhrpy41o51vhsys0cdbi75rmq80v4 14 257276 2007555 1711599 2026-05-06T15:18:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2007555 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Yewnanistanê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Yewnanistanê]] [[Kategorî:Yewnanistan]] gh8nc8cfrlm5kbg4w7vzbquvwavwpas 14 257279 2007547 1711570 2026-05-06T15:14:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2007547 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Norwêcê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Norwêcê]] [[Kategorî:Norwêc]] 3x3ohdxq5yduy2qpebl2uzpwbor72o7 14 257286 2007603 1707050 2026-05-06T16:09:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2007603 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:DYA]] [[Kategorî:Erdnîgariya DYAyê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|DYA]] [[Kategorî:Jîngeh li Amerîkaya Bakur li gorî welatan|DYA]] r3dm5yofc3zwsx14al9jv3ehhqa3me1 14 257289 2007645 1707046 2026-05-06T17:01:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2007645 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Korêya Başûr]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Korêya Başûr]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Korêya Başûr]] [[Kategorî:Korêya Başûr]] dljkc1lws5fiiqjs6h9pbijlkpxn73n 14 257291 2007644 1707044 2026-05-06T16:59:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2007644 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Korêya Bakur]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Korêya Bakur]] [[Kategorî:Korêya Bakur]] axn8x66mi22f07nqvsmnwg4a4pv5d9q 14 257292 2007599 1890925 2026-05-06T16:00:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2007599 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Japon]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Japon]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojhilat|Japon]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Japon]] rji5nxbdxytcnv0bpvm634nr8wurr7s 14 257293 2007545 1711601 2026-05-06T15:12:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2007545 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Îtalyayê]] [[Kategorî:Îtalya]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Îtalyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Îtalyayê]] 7cinu8a4ffuw79y0kjrniazipzfql6a 14 257295 2007514 1711572 2026-05-06T14:48:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2007514 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Albanya]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Albanya]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Albanyayê]] aum8v2my159y3xsnh8nf843bjjgplwr 14 257297 2007601 1890936 2026-05-06T16:03:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2007601 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Taywan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojhilat|Taywan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Taywan]] [[Kategorî:Taywan]] d7raf4397e1s5jc9ljkwks2umq9vauh 14 257299 2007638 1910950 2026-05-06T16:41:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2007638 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Malezya]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Malezya]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê|Malezya]] [[Kategorî:Malezya]] sjycwho88jjst3ezc4c4sdixius7plk 14 257301 2007591 1910955 2026-05-06T15:52:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2007591 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Îndonezya]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Îndonezya]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê]] lu92xzvxtzv3lpydtnxdobrrz16ii99 2007592 2007591 2026-05-06T15:53:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2007592 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Îndonezya]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Îndonezya]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Îndonezya]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê|Îndonezya]] cwee9afjoewlmjpt1q3chlo3u3iczln 14 257302 2007584 1707031 2026-05-06T15:46:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2007584 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Kanadayê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Kanada]] [[Kategorî:Jîngeh li Amerîkaya Bakur li gorî welatan|Kanada]] [[Kategorî:Kanada]] ckemxi7mcvkdqebo153to4mjdhpeusn 14 257304 2007640 1911021 2026-05-06T16:50:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2007640 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] aderyknfctiweqlv9gvslt2y38nqwlx 2007641 2007640 2026-05-06T16:51:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2007641 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] av7v8kskd6hzcxfie61gr5gyp1ptexz 14 257306 2007519 1711580 2026-05-06T14:51:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2007519 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] 9mzbq0iei697wvb4im1wu7r08mhxmn5 14 257309 2007546 1711584 2026-05-06T15:13:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2007546 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Komara Îrlendayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Komara Îrlendayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Îrlendayê]] [[Kategorî:Komara Îrlendayê]] iqae0oanig2f7txcfnyojp67kj69xuy 14 257310 2007542 1711578 2026-05-06T15:10:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2007542 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Fransayê]] [[Kategorî:Fransa]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Fransayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Fransayê]] khk7nma4gu31d5tx5op3ubd9whkybvy 14 257312 2007539 1711579 2026-05-06T15:09:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2007539 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Danîmarka]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Danîmarkayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Danîmarkayê]] lxdsjxurgglhdj8ebl1auwslq1bl4i4 14 257313 2007515 1711575 2026-05-06T14:48:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2007515 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Almanya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Almanyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Almanya]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Almanyayê]] ptxdw2odgzazhp2929t6w6a4b7mo5tb 14 257317 2007598 1923158 2026-05-06T15:59:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2007598 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Tirkmenistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Navendî|Tirkmenistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Tirkmenistan]] [[Kategorî:Tirkmenistan]] k3vp42zr3o54munjml7xmv1urbe7ffe 14 257319 2007557 1711588 2026-05-06T15:19:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2007557 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Rûsyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Rûsyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Rûsyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Rûsyayê]] [[Kategorî:Rûsya]] edikc02nuopz60sahs9b01fynjpx3n1 14 257321 2007624 1923152 2026-05-06T16:28:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2007624 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Qazaxistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Navendî|Qazaxistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Qazaxistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Qazaxistan]] [[Kategorî:Qazaxistan]] 1o0qj3lldm2cs52fegkfr3rcowbe756 14 257357 2007646 1916449 2026-05-06T17:04:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2007646 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur| Jîngeh]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan]] [[Kategorî:Jîngeh li Amerîkaya Bakur]] fgl1qh1qkze1yljo1eqrsu5e3jqbkaw 14 257361 2007565 1711589 2026-05-06T15:24:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2007565 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Spanyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Spanyayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Spanyayê]] [[Kategorî:Spanya]] szgw33n6bghc53rgbt81ne0qyxp90og 14 257364 2007516 1911009 2026-05-06T14:49:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2007516 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|li Behreynê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Behreynê]] drh1j8mk8uelt7vdp8c7ccy1y8564f2 2007635 2007516 2026-05-06T16:37:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2007635 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Behreynê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Behreyn]] a01br02mqrf6n8nw04sf0484yrqgszg 2007636 2007635 2026-05-06T16:38:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2007636 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Behreyn]] a45eai8pcfycwhgstddmngvx3jflmn5 2007637 2007636 2026-05-06T16:39:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2007637 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Behreyn]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Behreyn]] 1085v9f9r0h0uwfiaum6x90qdelxsoi 14 257365 2007631 1911013 2026-05-06T16:32:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2007631 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Kuweyt]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|li Kuweytê|Kuweyt]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Kuweyt]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Kuweyt]] [[Kategorî:Kuweyt]] 7brwp1ltyyuvp6sfrj6i6rzl9dtqrjo 2007632 2007631 2026-05-06T16:33:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2007632 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Kuweyt]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava||Kuweyt]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Kuweyt]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Kuweyt]] [[Kategorî:Kuweyt]] 2ca6rrpobrmgs4lhrcgscdj41s6jg05 2007633 2007632 2026-05-06T16:34:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2007633 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Kuweyt]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Kuweyt]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Kuweyt]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Kuweyt]] [[Kategorî:Kuweyt]] nr0ze9yjo6d0b143gorpe6pjipsk0jl 14 257367 2007619 1911023 2026-05-06T16:24:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2007619 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Qeter]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Qeter]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Qeter]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Qeter]] [[Kategorî:Qeter]] 29d8cac8siai0rbq68kmoxboyww0abu 14 257368 2007643 1923149 2026-05-06T16:58:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2007643 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Nîjerya]] [[Kategorî:Jîngeh li Afrîkaya Rojava|Nîjerya]] [[Kategorî:Jîngeh li Afrîkayê li gorî welatan|Nîjerya]] [[Kategorî:Nîjerya]] fbq5oyb3wqkk9oqgawamj8j06s8v2gv 14 257370 2007535 1923145 2026-05-06T15:05:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2007535 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Bengladeş]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Bengladeş]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Başûr|Bengladeş]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Bengladeş]] hmnxh4295p4ar7imiwqyevvjb0dlww4 14 257372 2007634 1910951 2026-05-06T16:36:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2007634 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Myanmar]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Myanmar]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê|Myanmar]] [[Kategorî:Myanmar]] igngkcc149f7st182kjxzpvikiq3xw5 14 257374 2007639 1923157 2026-05-06T16:45:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2007639 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Srî Lanka]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Başûr|Srî Lanka]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Srî Lanka]] [[Kategorî:Srî Lanka]] 0o8n5jglwx5va201h5d345w2utas7tx 14 257378 2007583 1910949 2026-05-06T15:45:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2007583 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Kamboca]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Kamboca]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê|Kamboca]] [[Kategorî:Kamboca]] 1vitym09ktf01skmcppbqxr8kkrxwo3 14 257382 2007602 1910953 2026-05-06T16:05:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2007602 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Taylenda]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Taylenda]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê|Taylenda]] [[Kategorî:Taylenda]] 0w25sryiqn1nqnsvrhnhgj10uk2vo1s 14 257391 2007582 1711587 2026-05-06T15:43:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2007582 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Makedonyaya Bakur]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Makedonyaya Bakur]] [[Kategorî:Komara Makedonyayê]] q0zeu21cpg9rgcf4qqmyjjosrsrxk6y 14 257455 2007512 1711571 2026-05-06T14:47:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2007512 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Awistirya]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Awistiryayê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Awistiryayê]] t4xl6k2auptwmuer3uiq6o78ovckuy1 2007513 2007512 2026-05-06T14:48:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2007513 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Awistirya]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Awistirya]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Awistiryayê]] kx2f1s5oec7c4q7pxkbvanng1quq029 14 257512 2007566 1711592 2026-05-06T15:25:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2007566 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Monakoyê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Monakoyê]] [[Kategorî:Monako]] sffpl6ye74n95x0fp40i95i9cpx37k4 14 257555 2007554 1711597 2026-05-06T15:17:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2007554 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Erdnîgariya Swîsreyê]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Swîsreyê]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Swîsreyê]] [[Kategorî:Swîsre]] ea3cv9prvffjjpg1hox1am9oi6a8wg6 14 257608 2007577 1923159 2026-05-06T15:40:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2007577 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Navendî]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Ûzbêkistan]] b3wa0mkyo4ouw3i7elx3vl9wsrwh27a 2007578 2007577 2026-05-06T15:40:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2007578 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Navendî|Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Ûzbêkistan]] 34e3p3zsq1xq4iirj351685mej4pyt4 2007579 2007578 2026-05-06T15:41:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2007579 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Navendî| Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Ûzbêkistanê]] [[Kategorî:Ûzbêkistan]] awyfbfnzaixejhj3jwfr91a6vvwczs4 2007581 2007579 2026-05-06T15:42:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2007581 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Ûzbêkistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Navendî|Ûzbêkistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Ûzbêkistan]] [[Kategorî:Ûzbêkistan]] crpadhogka2f5mwtqqpf3zynl069fph 14 258060 2007522 1711630 2026-05-06T14:52:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2007522 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çekya]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Çekya]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Çekya]] jg1j83sgoa7vfcxfuh77zbaw3w7uh71 14 258089 2007526 1711778 2026-05-06T14:53:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2007526 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Liechtenstein]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Liechtenstein]] [[Kategorî:Letonya]] 6glqg6rx4xob5cla7pa3oe6gtkov1ip 2007527 2007526 2026-05-06T14:54:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2007527 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Letonya]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Letonya]] [[Kategorî:Letonya]] 1hwlwcu8locc6roexg8hal30bf0v6ta 14 258208 2007585 1911016 2026-05-06T15:47:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2007585 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Libnan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Libnan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Libnan]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Libnanê]] [[Kategorî:Libnan]] 3eaed1uhcnbbk0er6e51baouaa04wra 0 261408 2007742 1962091 2026-05-07T00:59:06Z Ghybu 9854 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Keyaniya Kîprosê]]; Zêdekirina [[Kategorî:Keyaniya Qibrisê]] 2007742 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Qibrisê''' ( bi [[Zimanê fransî|fransî]] : ''Royaume de Chypre''; bi latînî: ''Regnum Cypri'') keyaniyeke serdema navîn a [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] bû ku di navbera salên 1192an û 1489an de hebû. Di destpêkê de wekî keyaniyeke xiristiyanî û serbixwe hate hikûm kirin, ew ji hêla xanedana fransî ya Lusignan ve piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] hate damezrandin. Ew ne tenê tevahiya girava Qibrisê girtibû, lê di heman demê de pêgehek wê li ser axa Anatolyayê jî hebû: [[Antalya]] di navbera 1361 û 1373 de û [[Korîkos]] di navbera 1361 û 1448 de. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1192an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1489an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Keyaniya Qibrisê| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] 9aw4urs43rspp8vas7mdyb7yj55i3id 2007747 2007742 2026-05-07T01:52:41Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007747 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keyaniya Qibrisê''' ( bi [[Zimanê fransî|fransî]] : ''Royaume de Chypre''; bi latînî: ''Regnum Cypri'') keyaniyeke serdema navîn a [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] bû ku di navbera salên 1192an û 1489an de hebû. Di destpêkê de wekî keyaniyeke xiristiyanî û serbixwe hate hikûm kirin, ew ji hêla xanedana fransî ya Lusignan ve piştî [[sefera xaçperestan a sêyem]] hate damezrandin. Ew ne tenê tevahiya girava Qibrisê girtibû, lê di heman demê de pêgehek wê li ser axa Anatolyayê jî hebû: [[Antalya]] di navbera 1361 û 1373 de û [[Korîkos]] di navbera 1361 û 1448 de. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1192an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1489an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê]] [[Kategorî:Keyaniya Qibrisê| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] [[Kategorî:Welatên giravî yên berê]] k1m9j280j3rv58uzmymumnnorokindd 0 266611 2007472 2004758 2026-05-06T12:56:34Z Ziv 59628 → File replacement: update to new version with better quality 2007472 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} Eve lîsteya tabloyên hunermendê îtalyayî [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (wek [[Caravaggio]] tê naskirin, jdb. 1571 - m. 1610) ye, li gorî rêza kronolojîk.<ref>Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54</ref> == Lîsteya tabloyan == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class="sortable" | Tablo ! Sala çêkirinê û<br>navê tabloyê ! Bajar û<br> galerî ! Mezinahiya tabloyê û<br>teknîk ! class="unsortable" |Not |- | [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1592]]-[[1593]]:<br>[[Kurê ku mêweyekê spî dike]] (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[Firenze]], [[Fondazione Roberto Longhi]] | 75,5 × 64,4&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sal=1983 |weşanger=Westview Press |cih=Boulder, Colorado |isbn=978-0-06-430128-2 |rr=15–17 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1592-1593:<br>Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]] | 63 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref name="Peeling">{{Jêder-malper |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit |sernav=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit }}</ref> |- | [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1592).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1592–1593:<br>Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[Swîsre]], Koleksiyona taybet (berê [[Koleksiyona Ishizuka]], [[Tokyo]]) | 65 × 52&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Genius of Rome, 1592–1623 |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Beverley Louise |sal=2001 |weşanger=Royal Academy of Arts |cih=London }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://hubbychu.tumblr.com/post/14565554895 |sernav=Caravaggio, Young Boy Peeling Fruit, c. 1592 }}</ref><ref name="Peeling" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://news-art.it/news/caravaggio-tra-originali-e-copie.htm |sernav=Caravaggio tra originali e copie }}</ref> |- | | {{Nêzîkî}} 1592–1593:<br>Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'') | [[London]], The Dickinson Group | 64,2 × 51,4&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio, 2nd revised edition |paşnav=Spike |pêşnav=John T. |sal=2010 |weşanger=Abbeville Press |cih=London }}</ref> |- |[[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Portrait of a Prelate.jpg|frameless|upright]] |{{Nêzîkî}} 1592–[[1599]]:<br>''Portreya [[prelat]]ekî''<ref name="Pilo2017">{{Jêder-kitêb |paşnav=Pilo |pêşnav=Giuseppe Maria |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010736069 |sernav=Arte {{!}} Documento n. 33, Arte a Venezia, Arte a Europa |kesên-din=Giuseppe Maria Pilo, Centro per lo Studio e la Tutela dei Beni Culturali Venice |sal=2017 |isbn=978-88-6512-576-2 |cih=Venezia |rr=156–161 |ziman=it |oclc=1010736069 }}</ref> |[[Italy]], Koleksiyona taybet |68 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="Pilo2017" /> |- | [[Wêne:Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1593:<br>[[Bakxosê Nexweş]] (''Bacchino malato'') | [[Rome]], [[Galleria Borghese]] | 67 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1593:<br>[[Kurê bi selikeke mêweyê (Caravaggio)|Kurê bi selikeke mêweyê]] (''Fanciullo con canestro di frutta'') | [[Rome]], [[Galleria Borghese]] | 70 × 67&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1594]]:<br>[[Falavêj (Caravaggio)|Falavêj]] (''Buona ventura'') | [[Rome]], [[Muzeyên Capitoline]] | 115 × 150&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1594:<br>''[[Cardsharps (Caravaggio)|Cardsharps]]'' | [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]] | 94.2 × 131.2&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - I Musici.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1595:<br>''[[The Musicians (Caravaggio)|Musicians]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] | 87.9 × 115.9&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1595]]:<br>''[[Saint Francis of Assisi in Ecstasy (Caravaggio)|Saint Francis of Assisi in Ecstasy]]'' | [[Hartford, Connecticut]], [[Wadsworth Atheneum]] | 93.9 × 129.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1596]]:<br>''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]'' | [[London]], [[National Gallery, London]] | 66 × 49.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Caravaggioapollo.jpg|frameless|upright]] |{{Nêzîkî}} 1596: ''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]'' |Koleksiyona taybet |96 × 121 cm [[Tabloya zeytî]] |Wek versiyona pêşîn a tabloya ''Ûdjen'' tê dîtin. |- | [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]'' | [[Sankt Petersburg]], [[Muzeya Hermitage]] | 94 × 119&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Lute Player (Metropolitan Museum of Art).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (bideyndan e) | 100 × 126,5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Basket of Fruit (Caravaggio)|Basket of Fruit]]'' | [[Mîlan]], [[Biblioteca Ambrosiana]] | 46 × 64&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Baco, por Caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1596:<br>''[[Bakxos (Caravaggio)|Bakxos]]'' | [[Firenze]], [[Uffizi]] | 95 × 85&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="M:">{{Jêder-kitêb |sernav=M: The Man who Became Caravaggio |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |lînka-nivîskar=Peter Robb (author) |sal=1998 |weşanger=Picador |cih=New York City |isbn=0-312-27474-2 |rûpel=501 |url=https://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC }}</ref> |- | [[Wêne:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1597]]:<br>''[[Penitent Magdalene (Caravaggio)|Penitent Magdalene]]'' | [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]] | 122.5 × 98.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="M:" /> |- | [[Wêne:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1597:<br>''[[Rest on the Flight into Egypt (Caravaggio)|Rest on the Flight into Egypt]]'' | [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]] | 133.5 × 166.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref name="M:"/> |- | [[Wêne:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1597:<br>''[[Medusa (Caravaggio)|Medusa]]'' | [[Florence]], [[Uffizi]] | 60 × 55&nbsp;cm<br> [[Tabloya zeytî|Tabloya zeytî li ser [[mertalekî]] [[qopikî]] yê ji [[spindar]]]] |<ref name="M:" /> |- | [[Wêne:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1597]]:<br>''[[Portreya kurtezanekê]]'' | [[Berlin]], [[Bode Museum|Muzeya Kaiser Friedrich]] | 66 × 53&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Di sala 1945an de hat xerakirin |- | [[Wêne:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:<br>''[[Jupiter, Neptune and Pluto]]'' | [[Rome]], [[Casino di Villa Boncompagni Ludovisi]] | 300 × 180&nbsp;cm<br>Ceiling [[fresco]] in oil | |- | [[Wêne:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:<br>''[[The Fortune Teller (Caravaggio)|Fortune Teller]]'' | [[Paris]], [[Muzeya Louvre|Musée du Louvre]] | 99 × 131&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria (post-restoration image).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Saint Catherine (Caravaggio)|Saint Catherine of Alexandria]]'' | [[Madrîd]], [[Muzeya Thyssen-Bornemisza]] | 173 × 133&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|frameless|upright]] | {{{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Îshaq li ser gorîgehê (Caravaggio)|Îshaq li ser gorîgehê]]'' | [[Princeton, New Jersey|Princeton]], [[Koleksiyona Barbara Piasecka-Johnson]] | 116 × 173&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Yûhenayê Noqkar (Caravaggio)|Yûhenayê Noqkar]]'' | [[Toledo, Spanya|Toledo]], [[Katedrala Toledoyê|Muzeya [[Katedrala Toledoyê]]]] | 169 × 112&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | [[John the Baptist (Caravaggio)#John the Baptist, Toledo|Li ser vê nayê lihevkirin]] |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Merta û Meryema Mejdelanî (Caravaggio)|Merta û Meryema Mejdelanî]]'' | [[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]] | 97,8 × 132,7&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} [[1598]]:<br>''[[Portreya Maffeo Barberini]]'' | [[Los Angeles]], Koleksiyona taybet | 124 × 99&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1598:<br>''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]'' | [[Roma]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]] | 145 × 195&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:David con la cabeza de Goliat (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Nêzîkî}} 1599:<br>''[[David and Goliath (Caravaggio)|David and Goliath]]'' | [[Madrîd]], [[Museo del Prado]] | 110 × 91&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1599}}|c. [[1599 in art|1599]]}}:<br>''[[Narcissus (Caravaggio)|Narcissus]]'' | [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]] | 110 × 92&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]'' | [[Florence]], [[Fondazione Roberto Longhi]] | 65.8 × 52.3&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:BaptistBasle.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[Paintings attributed to Caravaggio|John the Baptist]]'' | [[Basel]], [[Kunstmuseum Basel|Öffentliche Kunstsammlung]] | 102.5 × 83&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Attributed to Juan Bautista Maino |- | [[Wêne:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1599 in art|1600]]}}:<br>''[[The Calling of Saint Matthew (Caravaggio)|Calling of Saint Matthew]]'' | [[Rome]], [[Contarelli Chapel]] | 323 × 343&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[The Martyrdom of Saint Matthew (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Matthew]]'' | [[Rome]], [[Contarelli Chapel]] | 323 × 343&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Caravaggio-Nativity(1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}? {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}?:<br>''[[Nativity with Saint Francis and Saint Lawrence]]'' | [[Palermo]], [[Church of San Lorenzo]] | 268 × 197&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Stolen in 1969 |- |[[Wêne:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:<br>''[[The Conversion of Saint Paul (Caravaggio)|Conversion of Saint Paul]]'' | [[Rome]], [[Odescalchi Balbi Collection]] | 237 × 189&nbsp;cm<br>[[Oil on wood|Oil on cypress wood]] | |- | [[Wêne:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:<br>''[[Crucifixion of Saint Peter (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Peter]]'' | [[Rome]], [[Cerasi Chapel]] | 230 × 175&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:<br>''[[Conversion on the Way to Damascus|Conversion of Saint Paul on the Road to Damascus]]'' | [[Rome]], [[Cerasi Chapel]] | 230 × 175&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Flowersandfruit.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:<br>''[[Paintings attributed to Caravaggio|Still Life with Flowers and Fruit]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 105 × 184&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Attributed to Painter of the Hartford Still Life |- |[[Wêne:The Incredulity of Saint Thomas.jpg|center|frameless|upright]] |1601:<br>''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|The Incredulity of Saint Thomas]] (Ecclesiastical Version)'' |[[Florence]], Private Collection |118 × 156.5 cm<br>[[Oil painting|Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[Supper at Emmaus (London) (Caravaggio)|Supper at Emmaus]]'' | [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] | 139 × 195&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Victorious]]'' | [[Berlin]], [[Gemäldegalerie (Berlin)|Gemäldegalerie]] | 156 × 113&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[Saint Matthew and the Angel (Caravaggio)|Saint Matthew and the Angel]]'' | [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]] | 232 × 183&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Destroyed in 1945 |- | [[Wêne:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[The Inspiration of Saint Matthew|Inspiration of Saint Matthew]]'' | [[Rome]], [[Contarelli Chapel]] | 292 × 186&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Musei Capitolini|Capitoline Museums]] | 129 × 94&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Doria Pamphilj Gallery]] | 129 × 94&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio incredulity.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|Incredulity of Saint Thomas]]'' (Secular version) | [[Potsdam]], [[Sanssouci]] | 107 × 146&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:<br>''[[The Taking of Christ|Taking of Christ]]'' | [[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]] | 133 × 169&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[Sacrifice of Isaac (Caravaggio)|Sacrifice of Isaac]]'' | [[Florence]], [[Uffizi]] | 104 × 135&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Holy Family with St. John the Baptist (Met).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[Holy Family with Saint John the Baptist]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (on loan) | 118 × 96&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[The Entombment of Christ or Deposition from the Cross (Caravaggio)|Entombment]]'' | [[Vatican City]], [[Vatican Museums]] | 300 × 203&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioCrowning01.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:<br>''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Prato)|Crowning with Thorns]]'' | [[Prato]], [[Cariprato Bank]] | 125 × 178&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[Madonna di Loreto (Caravaggio)|Madonna of Loreto]]'' | [[Rome]], [[Basilica of Sant'Agostino|Sant'Agostino]] | 260 × 150&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|[[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Kansas City, Missouri|Kansas City]], [[Nelson-Atkins Museum of Art]] | 172.5 × 104.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Corsini, Rome|Palazzo Corsini]] | 94 × 131&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port' Ercole 1610) - The Calling of Saints Peter and Andrew - RCIN 402824 - Hampton Court Palace.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:<br>''[[The Calling of Saints Peter and Andrew]]'' | [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]] | 140 × 176&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio_-_Christ_in_the_Garden_-_Colourised_by_Mikey_Angels.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Christ on the Mount of Olives (Caravaggio)|Christ on the Mount of Olives]]'' | [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]] | 154 × 222&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Destroyed in 1945 |- | [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Ecce Homo (Caravaggio, Genoa)|Ecce Homo]]'' | [[Genoa]], [[Palazzo Bianco (Genoa)|Palazzo Bianco]] | 128 × 103&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed, perhaps a Flemish Caravaggesco operating in Sicily |- |[[Wêne:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Saint Jerome in Meditation (Caravaggio)|Saint Jerome in Meditation]]'' | [[Montserrat (mountain)|Montserrat]], [[Museum of Montserrat]] | 118 × 81&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Saint Jerome Writing]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 112 × 157&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Pope Paul V.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Portrait of Pope Paul V (Caravaggio)|Portrait of Pope Paul V]]'' | [[Rome]], Private Collection of the Prince Borghese | 203 × 119&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Still life carvaggio.png|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:<br>''[[Still Life with Fruit (Caravaggio)|Still Life with Fruit on a Stone Ledge]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 87 × 135&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Madonna and Child with Saint Anne (Dei Palafrenieri)]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 292 × 211&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |sernav=Madonna of the Palafrenieri |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |roja-arşîvê=2005-10-25 }}</ref> |- | [[Wêne:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1601–1606]]}}:<br>''[[Death of the Virgin (Caravaggio)|Death of the Virgin]]'' | [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]] | 369 × 245&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | |[[1605/1606]]:<br>''[[Mejdelaniya Şînî]]'' |[[Rome]], Koleksiyona taybet |112 × 92&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Mary magdalene caravaggio.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Mary Magdalen in Ecstasy (Caravaggio)|Mary Magdalen in Ecstasy]]'' | [[Rome]], Private collection | 106.5 × 91&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|c. [[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Saint Francis in Meditation (Caravaggio)|Saint Francis in Meditation]]'' | [[Cremona]], [[Museo Civico Ala Ponzone, Cremona|Museo Civico Ala Ponzone]] | 130 × 90&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:<br>''[[Supper at Emmaus (Caravaggio, Milan)|Supper at Emmaus]]'' | [[Milan]], [[Brera Art Academy|Brera Fine Arts Academy]] | 141 × 175&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Judith and Holophernes Toulouse - High Definition.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]'' | [[New York City|New York]], [[J. Tomilson Hill]] collection | [[Tabloya zeytî]] | Disputed attribution. Also attributed to [[Louis Finson]].<ref name="judith">{{Jêder-nûçe |paşnav1=McGivern |pêşnav1=Hannah |sernav='Caravaggio' found in French attic unveiled in Milan |url=http://theartnewspaper.com/news/caravaggio-found-in-french-attic-unveiled-in-milan/ |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2017 |weşanger=Art Newspaper }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Gignoux |pêşnav1=Sabine |sernav=New leads in the Toulouse Caravaggio enigma |url=https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |rojname=[[La Croix International]] |roja-arşîvê=2020-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627132043/https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Christiansen |pêşnav1=Keith |sernav=Study day at Brera |url=http://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |roja-arşîvê=2020-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201019063327/https://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Wêne:Caravaggio - Sette opere di Misericordia.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Seven Works of Mercy (Caravaggio)|Seven Works of Mercy]]'' | [[Naples]], [[Pio Monte della Misericordia]] | 390 × 260&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - The Crucifixion of Saint Andrew - Post-Restoration.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Crucifixion of Saint Andrew (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Andrew]]'' | [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Cleveland Museum of Art]] | 202.5 × 152.7&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[David with the Head of Goliath (Vienna) (Caravaggio)|David with the Head of Goliath]]'' | [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] | 90.5 × 116&nbsp;cm<br>[[Oil on wood]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Madonna of the Rosary (Caravaggio)|Madonna of the Rosary ''(Madonna del Rosario)'']]'' | [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] | 364.5 × 249.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Vienna)|Crowning with Thorns]]'' | [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] | 127 × 165.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[The Flagellation of Christ(Caravaggio)|Flagellation of Christ]]'' | [[Naples]], [[Museo di Capodimonte]] | 390 × 260&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Christ at the Column (Caravaggio)|Christ at the Column]]'' | [[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Musée des Beaux-Arts]] | 134.5 × 175.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Salome with the Head of John the Baptist (Caravaggio, London)|Salome with the Head of John the Baptist]]'' | [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] | 90.5 × 167&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioJeromeValletta.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Saint Jerome Writing (Valletta) (Caravaggio)|Saint Jerome Writing]]'' | [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] | 117 × 157&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |- | [[Wêne:Ecce homo(Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:<br>''[[Ecce Homo (Caravaggio, Madrid)|Ecce Homo]]'' | [[Madrid]], [[Museo del Prado]] | 111 × 86&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Portrait of Alof de Wignacourt and his Page (Caravaggio)|Portrait of Alof de Wignacourt and his Page]]'' | [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]] | 195 × 134&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Portrait of Fra Antonio Martelli-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Portrait of Fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Portrait of Fra Antonio Martelli]]'' | [[Florence]], [[Pitti Palace]] | 118.5 × 95.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[The Beheading of Saint John the Baptist (Caravaggio)|Beheading of Saint John the Baptist]]'' | [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] | 361 × 520&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio sleeping cupid.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Sleeping Cupid (Caravaggio)|Sleeping Cupid]]'' | [[Florence]], [[Pitti Palace]] | 71 × 105&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Valletta]], [https://muza.mt/ MUZA, The Malta National Community Art Museum] | 100 × 73&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Heritage Malta |sernav=A painting historically attributed to Caravaggio displayed at MUŻA |url=https://heritagemalta.mt/news/a-painting-historically-attributed-to-caravaggio-displayed-at-muza/ |sal=2022 }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - The Annunciation.JPG|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[Annunciation (Caravaggio)|Annunciation]]'' | [[Nancy, France|Nancy]], [[Museum of Fine Arts of Nancy|Musée des Beaux-Arts]] | 285 × 205&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- |[[Wêne:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:<br>''[[The Burial of Saint Lucy]]'' | [[Syracuse, Italy|Syracuse]], [[Santuario di Santa Lucia al Sepolcro]] | 408 × 300&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[The Raising of Lazarus (Caravaggio)|Raising of Lazarus]]'' | [[Messina]], [[Museo Regionale]] | 380 × 275&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[Adoration of the Shepherds (Caravaggio)|Adoration of the Shepherds]]'' | [[Messina]], [[Museo Regionale]] | 314 × 211&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[Salome with the Head of John the Baptist (Madrid) (Caravaggio)|Salome with the Head of John the Baptist]]'' | [[Madrid]], [[Royal Collections Gallery]] | 116 × 140&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Toothpuller.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:<br>''[[Paintings attributed to Caravaggio|Tooth Puller]]'' | [[Florence]], [[Pitti Palace]] | 139.5 × 194.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Disputed |- | [[Wêne:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[The Denial of Saint Peter (Caravaggio)|Denial of Saint Peter]]'' | [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] | 94 × 125&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[Saint Francis in Prayer (Caravaggio)|Saint Francis in Prayer]]'' | [[Rome]], Church of San Pietro in [[Carpineto Romano]]<br /> currently in deposit at <br />[[Il Museo E La Cripta dei Frati Cappuccini]], [[Palazzo Barberini]] | 130 × 90&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 159 × 124&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:David holding the head of Goliath by Caravaggio (Rome).jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[David with the Head of Goliath (Caravaggio, Rome)|David with the Head of Goliath]]'' | [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] | 125 × 101&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |sernav=David with the Head of Goliath |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051124000602/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |roja-arşîvê=2005-11-24 }}</ref> |- | [[Wêne:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]'' | [[Munich]], Private collection | 159 × 124&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | |- | [[Wêne:CaravaggioUrsula.jpg|frameless|upright]] | {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:<br>''[[The Martyrdom of Saint Ursula (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Ursula]]'' | [[Naples]], [[Palazzo Zevallos Stigliano, Naples|Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano]] | 106 × 179.5&nbsp;cm<br>[[Tabloya zeytî]] | Last known work |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gash |pêşnav=John |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=kUE3AQAAIAAJ |weşanger=University of California |sal=2003 |isbn=978-1-904449-22-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gilbert |pêşnav=Creighton E. |sernav=Caravaggio and His Two Cardinals |url=https://books.google.com/books?id=HXc2MNp7ffIC |weşanger=Pennsylvania State University Press |sal=1995 |isbn=978-0-271-01312-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |weşanger=Westview Press |sal=1985 |isbn=0-06-433322-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Longhi |pêşnav=Roberto |kesên-din=translated by Karen Craig |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=8CxDZReIK4cC |weşanger=Giunti |sal=1968 |isbn=88-09-21445-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Moir |pêşnav=Alfred |sernav=Caravaggio |weşanger=Harry N Abrams |sal=1989 |isbn=978-0-8109-3150-3 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Puglisi |pêşnav=Catherine |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=lr3qAAAAMAAJ |weşanger=Phaidon |sal=1998 |isbn=9780714839660 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |sernav=M : The Man Who Became Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=ONojNh1lqW8C |weşanger=Henry Holt & Company, Inc. |sal=2000 |isbn=0-312-27474-2 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Schütze |pêşnav=Sebastian |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=GJkIMQAACAAJ |weşanger=Taschen |sal=2017 |isbn=9783836562867 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Spike |pêşnav=John T |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=dOpGAQAAIAAJ |weşanger=Abbeville Press |sal=2010 |isbn=978-0-7892-1059-3 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Vodret |pêşnav=Rossella |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=loVSSAAACAAJ |weşanger=Silvana Editoriale |sal=2010 |isbn=9788836616626 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Zuffi |pêşnav=Stefano |sernav=Caravaggio : Quadrifolio |weşanger=Rizzoli (Rizzoli Quadrifolio) |sal=2001 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Caravaggio]] [[Kategorî:Lîste]] k6acwgqs1p1js4oq1ylzdrabbmczbao 14 305637 2007517 1921426 2026-05-06T14:50:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2007517 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Belarûs]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Belarûs]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan]] gt6lp0wwo3639m60xicyw6111ikm7i1 2007518 2007517 2026-05-06T14:50:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2007518 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Belarûs]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Belarûs]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Belarûs]] rmf67wwysbsgaikugvzp9hacsu7lfx9 14 305638 2007529 1921428 2026-05-06T14:57:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2007529 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Mecaristan]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Mecaristan]] [[Kategorî:Mecaristan]] t0280cdbw7yf767jodffkmygvivsxmg 14 305639 2007530 1921431 2026-05-06T14:58:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2007530 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Moldova]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Moldova]] [[Kategorî:Moldova]] 8hwzf0c4437i5wk2twd2khgyjb37rmc 14 305640 2007531 1921433 2026-05-06T14:59:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2007531 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Serbistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Serbistan]] [[Kategorî:Serbistan]] 9vfn446iu92p2jl70vqsbo66xykbvm6 14 305641 2007532 1921435 2026-05-06T15:00:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2007532 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Slovakya]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Slovakya]] [[Kategorî:Slovakya]] ovuxv155v1emle6c5cp7x1rerww1pch 14 305921 2007528 1921731 2026-05-06T14:55:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2007528 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Liechtenstein]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Liechtenstein]] [[Kategorî:Liechtenstein]] l9712fr10dk0c73wl246zmzy9yvy4yp 14 306269 2007570 1923267 2026-05-06T15:29:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2007570 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Efxanistan]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Efxanistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Başûr|Efxanistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Navendî|Efxanistan]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Efxanistan]] 9o42mcl0ljmmkjo8oh5rpjt4sljojr0 14 308594 2007533 1967717 2026-05-06T15:02:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2007533 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Qibris ]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyaya Rojava|Qibris]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Qibris]] [[Kategorî:Jîngeh li Ewropayê li gorî welatan|Qibris]] [[Kategorî:Jîngeh li Rojhilata Navîn|Qibris]] [[Kategorî:Qibris]] 4lmoga95cibw5aquvw8kwyvzu38nbji 14 308786 2007606 1938588 2026-05-06T16:14:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2007606 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Laos]] [[Kategorî:Jîngeh li Asyayê li gorî welatan|Laos]] [[Kategorî:Jîngeh li Başûr-rojhilatê Asyayê|Laos]] [[Kategorî:Laos]] p56zfobxcrjns4gvykf67o5o1a4gfg6 14 313792 2007823 1976563 2026-05-07T11:50:59Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Sal li Kîprosê|Sal li Kîprosê]] ber bi [[:Kategorî:Sal li Qibrisê|Sal li Qibrisê]] ve hat beralîkirin 2007823 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li gorî welatan]] [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Asyayê]] [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Sal li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]] h2c4c0nlb3tn6w6um3p910hfft7kck3 0 314478 2007746 1982057 2026-05-07T01:07:15Z Ghybu 9854 2007746 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Saturn]] 70m0yrmtkslzyzsvg6c5qn99rog9ld4 0 314479 2007745 1982257 2026-05-07T01:06:46Z Ghybu 9854 Ji bo [[Neptûn]] hat beralîkirin 2007745 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Neptûn]] iux3h1it4836r6mmgb6cqmnyls8tqo7 0 315292 2007755 1994424 2026-05-07T05:52:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/removexebat.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:Xebat|xebat]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.) 2007755 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Parlamena Keyaniya Yekbûyî''' (bi îngilîzî: Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland; ; bi kurtasî ''UK Parliament'') dezgeheke destûrî ya monarşiya Brîtanî ye.Ew ji du odeyan pêk tê: Mala Giştî û Mala Lordan. Her du jî li Qesra Westminsterê ya li Londonê dicivin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1801ê li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Parlamena Keyaniya Yekbûyî| ]] [[Kategorî:Siyaseta Keyaniya Yekbûyî]] 7hqdkpdl91136b4898zkh68jp38y5b3 0 315296 2007753 1994423 2026-05-07T05:52:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/removexebat.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:Xebat|xebat]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.) 2007753 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Parlamena Barbadosê''' qanûndanîna neteweyî ya Barbadosê ye. Ji aliyê Beşa V a Destûra Bingehîn a Barbadosê ve serweriya yasadanînê jê re tê dayîn. Parlamen ji aliyê pêkhateyê ve du meclîsî ye û bi fermî ji du meclîsan pêk tê, Senatoyek tayînkirî (Meclisa Jorîn) û Meclisek hilbijartî (Meclisa Jêrîn), û her weha serokê Barbadosê ku nerasterast ji hêla herduyan ve tê hilbijartin. Herdu meclîs di odeyên cuda de li Avahiyên Parlamenê (bi gelemperî wekî "Avahiyan Giştî" têne zanîn), li paytexta neteweyî Bridgetown li Saint Michael rûniştine. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Parlamena Barbadosê| ]] e1fwascs40n57ea6fa0zen02glt8vf4 0 315297 2007754 1994422 2026-05-07T05:52:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/removexebat.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:Xebat|xebat]]}} hat rakirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.) 2007754 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Parlamena Hindistanê''' (bi zimanê hindî Bhāratīya Saṁsada) organa herî bilind a zagondanînê ya Komara Hindistanê ye. Ew meclîseke du odeyî ye ku ji Rajya Sabha (Encûmena Dewletan) û Lok Sabha (Meclisa Gel) pêk tê. Serokkomarê Hindistanê, di rola xwe de wekî serokê meclîsê, xwediyê desthilatên tevahî ye ku her du meclîsên Parlamenê bicivîne û karên wan rawestîne an jî Lok Sabha hilweşîne, lê ew dikare van desthilatan tenê li ser şîreta Serokwezîrê Hindistanê û Konseya Navendî ya Wezîran, ku di nav Parlamenê de rûdinin û li ber Parlamenê hesab didin û Hikûmeta Hindistanê pêk tînin, bikar bîne. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1952an li Hindistanê]] [[Kategorî:Parlamena Hindistanê| ]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan]] [[Kategorî:Siyaseta Hindistanê]] t339kogp2zolkqytqpy2rytulmfa77p 0 315683 2007473 2006736 2026-05-06T13:11:50Z Aras2025 105380 2007473 wikitext text/x-wiki [[Wêne:XaniAI.jpg|thumb|rast|260px|'''XaniAI'''<br>Jîriya Destkird ya Xanî<br>'''Pêşdebir:''' Navenda Xanî<br>'''Sîstem:''' Web, Android, iOS]] '''Jîriya Destkird ya Xanî''' (bi îngilîzî: ''XaniAI''), projeyekî teknolojî yê pêşkeftî ye û berhemê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ye. Ev sîstem hatiye ava kirin da ku xizmeta zimanê kurdî, bi taybetî '''zaravê behdinî''', di warê jîriya destkird de bike. <ref>[https://xaniagency.com/2026/04/22/ئەپلیکەیشنێ-زیرەکییا-خانی-بەردەستبوو/ Xani Agency: Epîlîkeyşnê Jîriya Xanî berdest bû], 2026.</ref> == Taybetmendiyên Sereke == XaniAI çendîn taybetmendiyên nû û girîng pêşkêş dike: * '''Parastina zaravê behdinî:''' Sîstem bi şێweyekî akademîk û paqij bi zaravê behdinî hizir dike û dipeyive. * '''Têgehiştna çandî û navxweyî:''' Piştbestin bi datayên pisporên deverê hatiye kirin daku bersivên wê guncayî bin. * '''Nivîsîna kurdî li ser wêneyan:''' Yekemîn sîstemê jîriya destkird e ku dikare bi rengekî dirust û bi rêzimana kurdî nivîsînê li ser wêneyên dirustkirî binivîse. * '''Frezimanî:''' XaniAI dikare bi hemî zimanên cîhanê baxvê û karê wergêranê encam bide. <ref>[https://radioduhok.com/ب-دەنگی-باخڤە،-ئەو-دێ-بۆ-تە-نڤیسیت/ Radio Duhok: Derbarê XaniAI de], 2026.</ref> == Aliyê Teknîkî û Geşepêdan == Ev proje ji aliyê tîmeke teknîkî ya kurd ve hatiye pêşxistin: * '''Kodkirin û Hostîng:''' Ji aliyê pisporê IT '''Nahed Khalil Kamal''' (Nhêl Xelîl) ve hatiye encamdan. * '''Nexşesazî û Ewlehî:''' Ji aliyê pispor '''Mohamad Ihsan Amidi''' ve hatiye encamdan. == Çavkanî == {{reflist}} == Besterên Derivî == * [https://xaniai.com/ Malpera Fermî ya XaniAI] * [https://www.facebook.com/share/v/189zPtKHUG/ Rêwresmên ragihandina projeyê XaniAI li Duhokê] * [https://www.facebook.com/reel/837262909394202 Nimûneyek ji karkirina XaniAI li ser Facebookê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîriya destkird]] [[Kategorî:Teknolojî]] [[Kategorî:Kurdî]] gojqjn4t6pmwig5z7pz3brdwxmkgzwb 2007504 2007473 2026-05-06T14:34:40Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, +{{Sêwî}}, Binê standard kir.) 2007504 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} [[Wêne:XaniAI.jpg|thumb|rast|260px|'''XaniAI'''<br>Jîriya Destkird ya Xanî<br>'''Pêşdebir:''' Navenda Xanî<br>'''Sîstem:''' Web, Android, iOS]] '''Jîriya Destkird ya Xanî''' (bi îngilîzî: ''XaniAI''), projeyekî teknolojî yê pêşkeftî ye û berhemê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ye. Ev sîstem hatiye ava kirin da ku xizmeta zimanê kurdî, bi taybetî '''zaravê behdinî''', di warê jîriya destkird de bike. <ref>[https://xaniagency.com/2026/04/22/ئەپلیکەیشنێ-زیرەکییا-خانی-بەردەستبوو/ Xani Agency: Epîlîkeyşnê Jîriya Xanî berdest bû], 2026.</ref> == Taybetmendiyên Sereke == XaniAI çendîn taybetmendiyên nû û girîng pêşkêş dike: * '''Parastina zaravê behdinî:''' Sîstem bi şێweyekî akademîk û paqij bi zaravê behdinî hizir dike û dipeyive. * '''Têgehiştna çandî û navxweyî:''' Piştbestin bi datayên pisporên deverê hatiye kirin daku bersivên wê guncayî bin. * '''Nivîsîna kurdî li ser wêneyan:''' Yekemîn sîstemê jîriya destkird e ku dikare bi rengekî dirust û bi rêzimana kurdî nivîsînê li ser wêneyên dirustkirî binivîse. * '''Frezimanî:''' XaniAI dikare bi hemî zimanên cîhanê baxvê û karê wergêranê encam bide. <ref>[https://radioduhok.com/ب-دەنگی-باخڤە،-ئەو-دێ-بۆ-تە-نڤیسیت/ Radio Duhok: Derbarê XaniAI de], 2026.</ref> == Aliyê Teknîkî û Geşepêdan == Ev proje ji aliyê tîmeke teknîkî ya kurd ve hatiye pêşxistin: * '''Kodkirin û Hostîng:''' Ji aliyê pisporê IT '''Nahed Khalil Kamal''' (Nhêl Xelîl) ve hatiye encamdan. * '''Nexşesazî û Ewlehî:''' Ji aliyê pispor '''Mohamad Ihsan Amidi''' ve hatiye encamdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Besterên Derivî == * [https://xaniai.com/ Malpera Fermî ya XaniAI] * [https://www.facebook.com/share/v/189zPtKHUG/ Rêwresmên ragihandina projeyê XaniAI li Duhokê] * [https://www.facebook.com/reel/837262909394202 Nimûneyek ji karkirina XaniAI li ser Facebookê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jîriya destkird]] [[Kategorî:Kurdî]] [[Kategorî:Teknolojî]] 3ysl2bh3p68vvuvj9pdh1htq76rn4ak 1 315715 2007475 1998128 2026-05-06T13:15:01Z Aras2025 105380 /* Silav. */ Bersiv 2007475 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Silav. == "Silav. Min naveroka vê gotarê sererast kir da ku bibe ensîklopedîk û bêalî. Ev projeyeke rasteqîn e û yekemîn sîstema AI ye ku bi taybetî ji bo zaravê Behdînî hatiye çêkirin. Sepan niha li ser Apple App Store bi fermî heye û ev gotar agahiyên girîng li ser pêşketina teknolojiya kurdî dide. Ji kerema xwe gotarê jê nebin, ez ê çavkaniyên nûçeyan jî di demek nêz de lê zêde bikim. Spas." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 12:31, 7 nîsan 2026 (UTC) :Silav hevalo @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]]! Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir 👈]] li ser pêşşertên ensîklopîke mijûr bikin. Hêvî dikim ku hûn rojekê bin bikarhênerekî baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:10, 7 nîsan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mixabin, bi baweriya min, tu bi hevalekî [[AI]] (Aras25) re xeber didî... Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:43, 7 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. Ez ne AI me, ez Nhel Khalil Kamal im, pêşvebirê projeya XaniAI û xwediyê Radio Duhok. Min tenê ji bo rastnivîsîn û gramerê alîkarî ji AI wergirtiye da ku gotar bi kurmanciyeke paqij bê nivîsandin. Projeya XaniAI rasteqîn e û sîstemeke taybet e ji bo zaravê Behdînî. Ez ê di demek nêzîk de lînk û çavkaniyên pêbawer (wek lînka App Store û malperên nûçeyan) li gotarê zêde bikim da ku bibe ensîklopedîk. Spas ji bo alîkariya we." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 18:52, 7 nîsan 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] aplîkasyoneke ku tenê ji aliyê sed kesan ve hatiye daxistin nabe aplîkasyoneke ensîklopedîk. Wîkîpediyaya kurdî destûrê nade reklamên şirketan, sazî û danasîna kesên ne ensîklopedîk. Di derbarê qaîdeya navdariyê de polîtîkaya Wîkîpediya kurdî wiha dibêje: '''''Nivîsandina gotarên bûyeran, kes, sazî û şirketan divê ev sazî, kes û şirket di girîngî ya nivîsandina li ser wîkîpediyayê de bin. Wek mînak dema ku gotarên kesên naskirî (hunermend, nivîskar, stranbêj û hwd.) hate nivîsandin divê ew kes ji aliyê girseyeke girîng ve bêne naskirin, jînenîgarî û xebatên wan ji aliyê saziyên medyayê yên bêalî ku eleqeya wan bi wan kesan re tinene bêne nivîsandin.''''' Bi rastî ev demek dirêj e ku te her tim Wîkîpediyayê wekê qadeke reklamê bikar aniye. Ji kerema ji bîr neke ku Wîkîpediya ji bo parastina polîtîkayên xwe dikare bertekên tund nîşan bide. Nivîsarên reklam û bikaranîna Wîkîpediyayê ji bo berjewendiyên kesane bi ti awayê nayê qebûlkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:07, 7 nîsan 2026 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Armanca vê gotarê ne reklam e, lê belê belgekirina pêşkeftineke teknolojîk e ji bo zimanê kurdî (zaravê Behdînî). XaniAI ne tenê lînkek e, lê sîstemeke AI ye ku cara yekem e bi taybetî ji bo vî zaravî hatiye perwerdekirin. Ev gava pêşîn e ji bo parastina zimanê me di cîhana dîjîtal de. Ez ê çavkaniyên medyayî û nûçeyên ku behsa vê nûjeniyê dikin li gotarê zêde bikim da ku giringiya wê ya zanistî û çandî diyar bibe. Spas bo hişyariya te [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-21502-60|&#126;2026-21502-60]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-21502-60|talk]]) 19:46, 7 nîsan 2026 (UTC) ::::"Silav hevalo @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Spas bo hişyariyên te. Min daxwazên we li ber çav girtin û min gotar bi temamî nûjen kir. Min çavkaniyên medyayî yên serbixwe (wekî Radio Duhok û Xani Agency) zêde kirin ku behsa giringiya vê projeyê dikin. Herwiha, min gotar bi rûpela [[Duhok]] ve girêda daku giringiya wê ya herêmî û teknîkî diyar bibe. Armanca me ne reklam e, belkî belgekirina yekemîn hewildana AI bi zaravayê behdinî ye bo parastina zimanê kurdî. Hêvî dikim ku guhertinên nû werin qebûlkirin." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 13:15, 6 gulan 2026 (UTC) 26rhw17mq9gygyzp9ar1e513n5lqv6g 0 315963 2007743 2001588 2026-05-07T01:01:00Z Ghybu 9854 Ji bo [[Burnley F.C.]] hat beralîkirin 2007743 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Burnley F.C.]] okduw1cbk1atflgu48eg68g87owalca 0 316161 2007816 2004316 2026-05-07T11:41:45Z ~2026-27697-64 152275 kurdistan diye bir ülke yok. 2007816 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank êrîşa sivîlan | sernav = Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık | lêpirsîn = | êrîşkar = İsa Aras Mersinli <small>(Xwendekarekî pola 8an a ji dibistanê)<small> | sûcdarên gumanker = | çek = | hj_beşdaran = | parêzvan = | sedem = | fermanberê_kelişînê = | qurbanî = | hj_bertawan = | hj_sizakirî = | biryara_dadgehê = Dayîk û bavê xwendekarê êrîşkar hatine girtin | mehkûmî = | îtham = | doza_medenî = | malper = | fail = | birîndar = 12 kes | parçeyekî = | alt_nexşe = | wêne = | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = | sernavê_wêne = Dîmenek ji dema êrîşê | nexşe = | mezinahiya_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = | kuştî = 11 kes <small>(tevê êrîşkar)<small> | cih = [[Dozdehsibat]] ([[Onikişubat]]), [[Mereş]] | hedef = Xwendekar û mamosteyên dibistanê | koordînat = | dîrok = {{Destpêka dem|2026|4|15}} | dem = | saet = 13:30 (Dema herêmî) | cure = Êrîşa çekdarî | modul = }} '''Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık''' êrîşa li ser dibistaneke navîn e ku 15ê nîsana 2026an de li navçeya [[Dozdehsibat]]ê ([[Onikişubat]]) a<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/kahramanmaras/onikisubat/kahramanmarasta-okula-silahli-saldiri-43151726 |sernav=Li Mereşê êrîşa çekdarî li dibistanekê pêk hat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=tr |paşnav=DHA}}</ref> bi ser parêzgeha [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] a Türkiye pêk hatiye. Ev êrîşa duyem 28 saet piştê êrîşa li ser [[Dibistana Amedeyî Anatolyayê ya Teknîkî û Pîşeyî ya Ahmet Koyuncu]] ya li navçeya [[Sêwreg|Siwêreg]] a bi ser parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] ve pêk hatiye. == Paşperdeh == Heya van êrîşan, li Türkiye û li deverên din ên [[Tirkiye]]yê êrîşên li ser dibistanan pir kêm bûn. Li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê qanûnên hilanîn a çekan hişk e ku ji bo çek wergirtine şertên wekê lîsans, qeydkirin, tenduristiya derûnî û kontrolkirina qeydên sûc vedihewîne û cezayên giran ji bo sûcên hebûna neqanûnî ya çekan hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260414-turkey-school-shooting-wounds-16-attacker-dead |sernav=Turkey school shooting wounds 16, attacker dead |malper=France 24 |tarîx=2026-04-14 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en}}</ref> Piştî êrîşa Siwêregê ku di 14ê nîsana 2026an de pêk hatiye û encamê 16e xwendevan û mamosteyê dibistanê birîndar dibe li gelek bajarên Türkiye û Tirkiyeyê gelek sendîkayên mamosteyan ragihandibûn ku ew ê di 15ê nîsanê de ji bo protestokirina nebûna ewlehiya mamoste û xwendekaran dest ji kar berdin. Di encamê de li gelek bajaran mamosteyên dibistanan neçûn ser karên xwe lê hinek mamoste û dibistan beşdarê vê çalakiyê nebûn û yek ji van dibistanan, dibistana navîn a Ayser Çalık e ku 15ê nîsanê de rastî êrîşê hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/egitimcilerden-sanliurfa-daki-lise-saldirisi-sonrasi-is-birakma-karari-okul-guvenligini-saglamayanlarin-acik-sorumlulugudur-2495162 |sernav=Perwerdekar li ber Wezareta Perwerdehiya Neteweyî derbarê êrîşên dibistanan de ji Wezîr Tekin re wiha gotin: "Heke em ne ewle bin, hûn jî nikarin bi rehetî bikevin Wezaretê." |malper=www.cumhuriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Gülkanat |pêşnav=Taylan}}</ref> == Êrîş == Li gorî agahiyên destpêkê ku ji parêzgerê Gurgumê û rayedarên ewlehiya herêmî, êrîşa çekdarî li gorî dema herêmî saet di 13:30an dest pê kiriye.<ref name="Merkezi2026">{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2026/04/15/kahramanmarasta-ortaokula-silahli-saldiri-en-az-9-kisi-oldu/ |sernav=Li Mereşê li dijî dibistana navîn êrîşeke çekdarî: 9 kes mirin, 13 kes birîndar bûn, 3 ji wan giran in. |malper=Medyascope |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber}}</ref> Hatiye ragihandin ku êrîşkar ji hewşa dibistanê dest bi gulebaranê kiriye û derbasê nav avahiya dibistanê bûye û êrîşên xwe di nav dibistanê de berdewam kiriye. Di êrîşê de pênc çek û heft cercor hatine bikaranîn. Di dîmenên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin, hatiye dîtin ku xwendekaran hewl dane ku xwe ji êrîşan xilas bikin xwe ji qata yekem diavêjin xwarê û ji qata zemînê jî di pencereyên dibistanê re direvin derve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/kahramanmaras-ta-ogrenciler-kurtulmak-icin-camdan-atladi-p310512 |sernav=Xwendekaran bi avêtina ji pencereyê jiyana xwe xilas kirin - Rojnameya Sözcü |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Karadağ |pêşnav=Derleyen: Ümit}}</ref> Di êrîşê de tevlê êrîşkar û mamosteyan bi tevahî 9 kes jiyana xwe jidest dane 3 ji wan bi giranî 13 kes jî birîndar bûne.<ref name="Merkezi2026" /> == Êrîşkar == Hatiye ragihandin xwendekarê bi navê İsa Aras Mersinli ya ku di temenê 14 saliya xwe de bû û xwendekarê pola 8an ê dibistanê bû vê êrîşê pêk aniye. Li gorî agahiyan, wî bi çekên bavê xwe ku berê polîs bû, çekan di çenteya xwe de veşartiye û ketiye dibistanê û êrîşî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.piquenewsmagazine.com/world-news/student-kills-9-in-turkeys-second-school-shooting-in-2-days-12144227 |sernav=Student kills 9 in Turkey's second school shooting in 2 days |malper=Pique Newsmagazine |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |pêşnav4= |paşnav5= |pêşnav5=}}</ref> == Qurbaniyên êrîşê == Di êrîşê de mamosteyek û neh xwendekarên dibistanê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest dane û 12 kes jî birîndar bûne ku pênc ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/04/15/asia/turkey-second-school-shooting-intl |sernav=Nine people killed in second school shooting in Turkey in two days |malper=CNN |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=en |paşnav=Tuysuz |pêşnav=Gul}}</ref> Hatiye ragihandin ku mamosteya jin Ayla Kara di dema êrîşê de hewl daye ku xwendekarên xwe ji êrîşê biparêze û dema ku xwe diavêje ser xwendekarên xwe dibe armanca êrîşê û jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/ceqwwe7y523o |sernav=Êrîşa li ser Dibistana Gurgumê: Bavê êrîşkar di îfadeya xwe de çi gotiye? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Êrîş]] 5o6ad814bk0hbqozqgebbrnb55zrict 2007817 2007816 2026-05-07T11:43:18Z Penaber49 39672 vandalîzm 2007817 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank êrîşa sivîlan | sernav = Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık | lêpirsîn = | êrîşkar = İsa Aras Mersinli <small>(Xwendekarekî pola 8an a ji dibistanê)<small> | sûcdarên gumanker = | çek = | hj_beşdaran = | parêzvan = | sedem = | fermanberê_kelişînê = | qurbanî = | hj_bertawan = | hj_sizakirî = | biryara_dadgehê = Dayîk û bavê xwendekarê êrîşkar hatine girtin | mehkûmî = | îtham = | doza_medenî = | malper = | fail = | birîndar = 12 kes | parçeyekî = | alt_nexşe = | wêne = | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = | sernavê_wêne = Dîmenek ji dema êrîşê | nexşe = | mezinahiya_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = | kuştî = 11 kes <small>(tevê êrîşkar)<small> | cih = [[Dozdehsibat]] ([[Onikişubat]]), [[Mereş]] | hedef = Xwendekar û mamosteyên dibistanê | koordînat = | dîrok = {{Destpêka dem|2026|4|15}} | dem = | saet = 13:30 (Dema herêmî) | cure = Êrîşa çekdarî | modul = }} '''Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık''' êrîşa li ser dibistaneke navîn e ku 15ê nîsana 2026an de li navçeya [[Dozdehsibat]]ê ([[Onikişubat]]) a<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/kahramanmaras/onikisubat/kahramanmarasta-okula-silahli-saldiri-43151726 |sernav=Li Mereşê êrîşa çekdarî li dibistanekê pêk hat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=tr |paşnav=DHA}}</ref> bi ser parêzgeha [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] a [[Bakurê Kurdistanê]] pêk hatiye. Ev êrîşa duyem 28 saet piştê êrîşa li ser [[Dibistana Amedeyî Anatolyayê ya Teknîkî û Pîşeyî ya Ahmet Koyuncu]] ya li navçeya [[Sêwreg|Siwêreg]] a bi ser parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] ve pêk hatiye. == Paşperdeh == Heya van êrîşan, li [[Bakurê Kurdistanê]] û li deverên din ên [[Tirkiye]]yê êrîşên li ser dibistanan pir kêm bûn. Li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê qanûnên hilanîn a çekan hişk e ku ji bo çek wergirtine şertên wekê lîsans, qeydkirin, tenduristiya derûnî û kontrolkirina qeydên sûc vedihewîne û cezayên giran ji bo sûcên hebûna neqanûnî ya çekan hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260414-turkey-school-shooting-wounds-16-attacker-dead |sernav=Turkey school shooting wounds 16, attacker dead |malper=France 24 |tarîx=2026-04-14 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en}}</ref> Piştî êrîşa Siwêregê ku di 14ê nîsana 2026an de pêk hatiye û encamê 16e xwendevan û mamosteyê dibistanê birîndar dibe li gelek bajarên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê gelek sendîkayên mamosteyan ragihandibûn ku ew ê di 15ê nîsanê de ji bo protestokirina nebûna ewlehiya mamoste û xwendekaran dest ji kar berdin. Di encamê de li gelek bajaran mamosteyên dibistanan neçûn ser karên xwe lê hinek mamoste û dibistan beşdarê vê çalakiyê nebûn û yek ji van dibistanan, dibistana navîn a Ayser Çalık e ku 15ê nîsanê de rastî êrîşê hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/egitimcilerden-sanliurfa-daki-lise-saldirisi-sonrasi-is-birakma-karari-okul-guvenligini-saglamayanlarin-acik-sorumlulugudur-2495162 |sernav=Perwerdekar li ber Wezareta Perwerdehiya Neteweyî derbarê êrîşên dibistanan de ji Wezîr Tekin re wiha gotin: "Heke em ne ewle bin, hûn jî nikarin bi rehetî bikevin Wezaretê." |malper=www.cumhuriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Gülkanat |pêşnav=Taylan}}</ref> == Êrîş == Li gorî agahiyên destpêkê ku ji parêzgerê Gurgumê û rayedarên ewlehiya herêmî, êrîşa çekdarî li gorî dema herêmî saet di 13:30an dest pê kiriye.<ref name="Merkezi2026">{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2026/04/15/kahramanmarasta-ortaokula-silahli-saldiri-en-az-9-kisi-oldu/ |sernav=Li Mereşê li dijî dibistana navîn êrîşeke çekdarî: 9 kes mirin, 13 kes birîndar bûn, 3 ji wan giran in. |malper=Medyascope |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber}}</ref> Hatiye ragihandin ku êrîşkar ji hewşa dibistanê dest bi gulebaranê kiriye û derbasê nav avahiya dibistanê bûye û êrîşên xwe di nav dibistanê de berdewam kiriye. Di êrîşê de pênc çek û heft cercor hatine bikaranîn. Di dîmenên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin, hatiye dîtin ku xwendekaran hewl dane ku xwe ji êrîşan xilas bikin xwe ji qata yekem diavêjin xwarê û ji qata zemînê jî di pencereyên dibistanê re direvin derve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/kahramanmaras-ta-ogrenciler-kurtulmak-icin-camdan-atladi-p310512 |sernav=Xwendekaran bi avêtina ji pencereyê jiyana xwe xilas kirin - Rojnameya Sözcü |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Karadağ |pêşnav=Derleyen: Ümit}}</ref> Di êrîşê de tevlê êrîşkar û mamosteyan bi tevahî 9 kes jiyana xwe jidest dane 3 ji wan bi giranî 13 kes jî birîndar bûne.<ref name="Merkezi2026" /> == Êrîşkar == Hatiye ragihandin xwendekarê bi navê İsa Aras Mersinli ya ku di temenê 14 saliya xwe de bû û xwendekarê pola 8an ê dibistanê bû vê êrîşê pêk aniye. Li gorî agahiyan, wî bi çekên bavê xwe ku berê polîs bû, çekan di çenteya xwe de veşartiye û ketiye dibistanê û êrîşî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.piquenewsmagazine.com/world-news/student-kills-9-in-turkeys-second-school-shooting-in-2-days-12144227 |sernav=Student kills 9 in Turkey's second school shooting in 2 days |malper=Pique Newsmagazine |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |pêşnav4= |paşnav5= |pêşnav5=}}</ref> == Qurbaniyên êrîşê == Di êrîşê de mamosteyek û neh xwendekarên dibistanê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest dane û 12 kes jî birîndar bûne ku pênc ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/04/15/asia/turkey-second-school-shooting-intl |sernav=Nine people killed in second school shooting in Turkey in two days |malper=CNN |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=en |paşnav=Tuysuz |pêşnav=Gul}}</ref> Hatiye ragihandin ku mamosteya jin Ayla Kara di dema êrîşê de hewl daye ku xwendekarên xwe ji êrîşê biparêze û dema ku xwe diavêje ser xwendekarên xwe dibe armanca êrîşê û jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/ceqwwe7y523o |sernav=Êrîşa li ser Dibistana Gurgumê: Bavê êrîşkar di îfadeya xwe de çi gotiye? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Êrîş]] iwrv4zs5rgyywy7r1hvwc3r0l0t9pcc 2007818 2007817 2026-05-07T11:45:20Z ~2026-27697-64 152275 siz değiştirdikçe onu türkiye yapmaya devam edeceğim. kürdistan diye bir ülke hiç olmadı ve olmayacak. çok istiyorsanız iran'daki eyaletinize dönebilirsiniz. 2007818 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank êrîşa sivîlan | sernav = Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık | lêpirsîn = | êrîşkar = İsa Aras Mersinli <small>(Xwendekarekî pola 8an a ji dibistanê)<small> | sûcdarên gumanker = | çek = | hj_beşdaran = | parêzvan = | sedem = | fermanberê_kelişînê = | qurbanî = | hj_bertawan = | hj_sizakirî = | biryara_dadgehê = Dayîk û bavê xwendekarê êrîşkar hatine girtin | mehkûmî = | îtham = | doza_medenî = | malper = | fail = | birîndar = 12 kes | parçeyekî = | alt_nexşe = | wêne = | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = | sernavê_wêne = Dîmenek ji dema êrîşê | nexşe = | mezinahiya_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = | kuştî = 11 kes <small>(tevê êrîşkar)<small> | cih = [[Dozdehsibat]] ([[Onikişubat]]), [[Mereş]] | hedef = Xwendekar û mamosteyên dibistanê | koordînat = | dîrok = {{Destpêka dem|2026|4|15}} | dem = | saet = 13:30 (Dema herêmî) | cure = Êrîşa çekdarî | modul = }} '''Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık''' êrîşa li ser dibistaneke navîn e ku 15ê nîsana 2026an de li navçeya [[Dozdehsibat]]ê ([[Onikişubat]]) a<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/kahramanmaras/onikisubat/kahramanmarasta-okula-silahli-saldiri-43151726 |sernav=Li Mereşê êrîşa çekdarî li dibistanekê pêk hat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=tr |paşnav=DHA}}</ref> bi ser parêzgeha [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] a Türkiye pêk hatiye. Ev êrîşa duyem 28 saet piştê êrîşa li ser [[Dibistana Amedeyî Anatolyayê ya Teknîkî û Pîşeyî ya Ahmet Koyuncu]] ya li navçeya [[Sêwreg|Siwêreg]] a bi ser parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] ve pêk hatiye. == Paşperdeh == Heya van êrîşan, li Türkiye û li deverên din ên [[Tirkiye]]yê êrîşên li ser dibistanan pir kêm bûn. Li Türkiye û li Tirkiyeyê qanûnên hilanîn a çekan hişk e ku ji bo çek wergirtine şertên wekê lîsans, qeydkirin, tenduristiya derûnî û kontrolkirina qeydên sûc vedihewîne û cezayên giran ji bo sûcên hebûna neqanûnî ya çekan hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260414-turkey-school-shooting-wounds-16-attacker-dead |sernav=Turkey school shooting wounds 16, attacker dead |malper=France 24 |tarîx=2026-04-14 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en}}</ref> Piştî êrîşa Siwêregê ku di 14ê nîsana 2026an de pêk hatiye û encamê 16e xwendevan û mamosteyê dibistanê birîndar dibe li gelek bajarên Türkiye ê û Tirkiyeyê gelek sendîkayên mamosteyan ragihandibûn ku ew ê di 15ê nîsanê de ji bo protestokirina nebûna ewlehiya mamoste û xwendekaran dest ji kar berdin. Di encamê de li gelek bajaran mamosteyên dibistanan neçûn ser karên xwe lê hinek mamoste û dibistan beşdarê vê çalakiyê nebûn û yek ji van dibistanan, dibistana navîn a Ayser Çalık e ku 15ê nîsanê de rastî êrîşê hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/egitimcilerden-sanliurfa-daki-lise-saldirisi-sonrasi-is-birakma-karari-okul-guvenligini-saglamayanlarin-acik-sorumlulugudur-2495162 |sernav=Perwerdekar li ber Wezareta Perwerdehiya Neteweyî derbarê êrîşên dibistanan de ji Wezîr Tekin re wiha gotin: "Heke em ne ewle bin, hûn jî nikarin bi rehetî bikevin Wezaretê." |malper=www.cumhuriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Gülkanat |pêşnav=Taylan}}</ref> == Êrîş == Li gorî agahiyên destpêkê ku ji parêzgerê Gurgumê û rayedarên ewlehiya herêmî, êrîşa çekdarî li gorî dema herêmî saet di 13:30an dest pê kiriye.<ref name="Merkezi2026">{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2026/04/15/kahramanmarasta-ortaokula-silahli-saldiri-en-az-9-kisi-oldu/ |sernav=Li Mereşê li dijî dibistana navîn êrîşeke çekdarî: 9 kes mirin, 13 kes birîndar bûn, 3 ji wan giran in. |malper=Medyascope |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber}}</ref> Hatiye ragihandin ku êrîşkar ji hewşa dibistanê dest bi gulebaranê kiriye û derbasê nav avahiya dibistanê bûye û êrîşên xwe di nav dibistanê de berdewam kiriye. Di êrîşê de pênc çek û heft cercor hatine bikaranîn. Di dîmenên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin, hatiye dîtin ku xwendekaran hewl dane ku xwe ji êrîşan xilas bikin xwe ji qata yekem diavêjin xwarê û ji qata zemînê jî di pencereyên dibistanê re direvin derve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/kahramanmaras-ta-ogrenciler-kurtulmak-icin-camdan-atladi-p310512 |sernav=Xwendekaran bi avêtina ji pencereyê jiyana xwe xilas kirin - Rojnameya Sözcü |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Karadağ |pêşnav=Derleyen: Ümit}}</ref> Di êrîşê de tevlê êrîşkar û mamosteyan bi tevahî 9 kes jiyana xwe jidest dane 3 ji wan bi giranî 13 kes jî birîndar bûne.<ref name="Merkezi2026" /> == Êrîşkar == Hatiye ragihandin xwendekarê bi navê İsa Aras Mersinli ya ku di temenê 14 saliya xwe de bû û xwendekarê pola 8an ê dibistanê bû vê êrîşê pêk aniye. Li gorî agahiyan, wî bi çekên bavê xwe ku berê polîs bû, çekan di çenteya xwe de veşartiye û ketiye dibistanê û êrîşî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.piquenewsmagazine.com/world-news/student-kills-9-in-turkeys-second-school-shooting-in-2-days-12144227 |sernav=Student kills 9 in Turkey's second school shooting in 2 days |malper=Pique Newsmagazine |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |pêşnav4= |paşnav5= |pêşnav5=}}</ref> == Qurbaniyên êrîşê == Di êrîşê de mamosteyek û neh xwendekarên dibistanê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest dane û 12 kes jî birîndar bûne ku pênc ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/04/15/asia/turkey-second-school-shooting-intl |sernav=Nine people killed in second school shooting in Turkey in two days |malper=CNN |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=en |paşnav=Tuysuz |pêşnav=Gul}}</ref> Hatiye ragihandin ku mamosteya jin Ayla Kara di dema êrîşê de hewl daye ku xwendekarên xwe ji êrîşê biparêze û dema ku xwe diavêje ser xwendekarên xwe dibe armanca êrîşê û jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/ceqwwe7y523o |sernav=Êrîşa li ser Dibistana Gurgumê: Bavê êrîşkar di îfadeya xwe de çi gotiye? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Êrîş]] 77w7brxukojb8ybu11f8xs3f5785nem 2007821 2007818 2026-05-07T11:48:06Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2007818|2007818]] yê [[Special:Contributions/~2026-27697-64|~2026-27697-64]] ([[User talk:~2026-27697-64|gotûbêj]]) şûnde kir 2007821 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank êrîşa sivîlan | sernav = Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık | lêpirsîn = | êrîşkar = İsa Aras Mersinli <small>(Xwendekarekî pola 8an a ji dibistanê)<small> | sûcdarên gumanker = | çek = | hj_beşdaran = | parêzvan = | sedem = | fermanberê_kelişînê = | qurbanî = | hj_bertawan = | hj_sizakirî = | biryara_dadgehê = Dayîk û bavê xwendekarê êrîşkar hatine girtin | mehkûmî = | îtham = | doza_medenî = | malper = | fail = | birîndar = 12 kes | parçeyekî = | alt_nexşe = | wêne = | mezinahiya_wêne = | alt_wêne = | sernavê_wêne = Dîmenek ji dema êrîşê | nexşe = | mezinahiya_nexşeyê = | sernavê_nexşeyê = | kuştî = 11 kes <small>(tevê êrîşkar)<small> | cih = [[Dozdehsibat]] ([[Onikişubat]]), [[Mereş]] | hedef = Xwendekar û mamosteyên dibistanê | koordînat = | dîrok = {{Destpêka dem|2026|4|15}} | dem = | saet = 13:30 (Dema herêmî) | cure = Êrîşa çekdarî | modul = }} '''Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık''' êrîşa li ser dibistaneke navîn e ku 15ê nîsana 2026an de li navçeya [[Dozdehsibat]]ê ([[Onikişubat]]) a<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/kahramanmaras/onikisubat/kahramanmarasta-okula-silahli-saldiri-43151726 |sernav=Li Mereşê êrîşa çekdarî li dibistanekê pêk hat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=tr |paşnav=DHA}}</ref> bi ser parêzgeha [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] a [[Bakurê Kurdistanê]] pêk hatiye. Ev êrîşa duyem 28 saet piştê êrîşa li ser [[Dibistana Amedeyî Anatolyayê ya Teknîkî û Pîşeyî ya Ahmet Koyuncu]] ya li navçeya [[Sêwreg|Siwêreg]] a bi ser parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] ve pêk hatiye. == Paşperdeh == Heya van êrîşan, li [[Bakurê Kurdistanê]] û li deverên din ên [[Tirkiye]]yê êrîşên li ser dibistanan pir kêm bûn. Li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê qanûnên hilanîn a çekan hişk e ku ji bo çek wergirtine şertên wekê lîsans, qeydkirin, tenduristiya derûnî û kontrolkirina qeydên sûc vedihewîne û cezayên giran ji bo sûcên hebûna neqanûnî ya çekan hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260414-turkey-school-shooting-wounds-16-attacker-dead |sernav=Turkey school shooting wounds 16, attacker dead |malper=France 24 |tarîx=2026-04-14 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en}}</ref> Piştî êrîşa Siwêregê ku di 14ê nîsana 2026an de pêk hatiye û encamê 16e xwendevan û mamosteyê dibistanê birîndar dibe li gelek bajarên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê gelek sendîkayên mamosteyan ragihandibûn ku ew ê di 15ê nîsanê de ji bo protestokirina nebûna ewlehiya mamoste û xwendekaran dest ji kar berdin. Di encamê de li gelek bajaran mamosteyên dibistanan neçûn ser karên xwe lê hinek mamoste û dibistan beşdarê vê çalakiyê nebûn û yek ji van dibistanan, dibistana navîn a Ayser Çalık e ku 15ê nîsanê de rastî êrîşê hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/egitimcilerden-sanliurfa-daki-lise-saldirisi-sonrasi-is-birakma-karari-okul-guvenligini-saglamayanlarin-acik-sorumlulugudur-2495162 |sernav=Perwerdekar li ber Wezareta Perwerdehiya Neteweyî derbarê êrîşên dibistanan de ji Wezîr Tekin re wiha gotin: "Heke em ne ewle bin, hûn jî nikarin bi rehetî bikevin Wezaretê." |malper=www.cumhuriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Gülkanat |pêşnav=Taylan}}</ref> == Êrîş == Li gorî agahiyên destpêkê ku ji parêzgerê Gurgumê û rayedarên ewlehiya herêmî, êrîşa çekdarî li gorî dema herêmî saet di 13:30an dest pê kiriye.<ref name="Merkezi2026">{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2026/04/15/kahramanmarasta-ortaokula-silahli-saldiri-en-az-9-kisi-oldu/ |sernav=Li Mereşê li dijî dibistana navîn êrîşeke çekdarî: 9 kes mirin, 13 kes birîndar bûn, 3 ji wan giran in. |malper=Medyascope |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber}}</ref> Hatiye ragihandin ku êrîşkar ji hewşa dibistanê dest bi gulebaranê kiriye û derbasê nav avahiya dibistanê bûye û êrîşên xwe di nav dibistanê de berdewam kiriye. Di êrîşê de pênc çek û heft cercor hatine bikaranîn. Di dîmenên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin, hatiye dîtin ku xwendekaran hewl dane ku xwe ji êrîşan xilas bikin xwe ji qata yekem diavêjin xwarê û ji qata zemînê jî di pencereyên dibistanê re direvin derve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/kahramanmaras-ta-ogrenciler-kurtulmak-icin-camdan-atladi-p310512 |sernav=Xwendekaran bi avêtina ji pencereyê jiyana xwe xilas kirin - Rojnameya Sözcü |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Karadağ |pêşnav=Derleyen: Ümit}}</ref> Di êrîşê de tevlê êrîşkar û mamosteyan bi tevahî 9 kes jiyana xwe jidest dane 3 ji wan bi giranî 13 kes jî birîndar bûne.<ref name="Merkezi2026" /> == Êrîşkar == Hatiye ragihandin xwendekarê bi navê İsa Aras Mersinli ya ku di temenê 14 saliya xwe de bû û xwendekarê pola 8an ê dibistanê bû vê êrîşê pêk aniye. Li gorî agahiyan, wî bi çekên bavê xwe ku berê polîs bû, çekan di çenteya xwe de veşartiye û ketiye dibistanê û êrîşî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.piquenewsmagazine.com/world-news/student-kills-9-in-turkeys-second-school-shooting-in-2-days-12144227 |sernav=Student kills 9 in Turkey's second school shooting in 2 days |malper=Pique Newsmagazine |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |pêşnav4= |paşnav5= |pêşnav5=}}</ref> == Qurbaniyên êrîşê == Di êrîşê de mamosteyek û neh xwendekarên dibistanê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest dane û 12 kes jî birîndar bûne ku pênc ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/04/15/asia/turkey-second-school-shooting-intl |sernav=Nine people killed in second school shooting in Turkey in two days |malper=CNN |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=en |paşnav=Tuysuz |pêşnav=Gul}}</ref> Hatiye ragihandin ku mamosteya jin Ayla Kara di dema êrîşê de hewl daye ku xwendekarên xwe ji êrîşê biparêze û dema ku xwe diavêje ser xwendekarên xwe dibe armanca êrîşê û jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/ceqwwe7y523o |sernav=Êrîşa li ser Dibistana Gurgumê: Bavê êrîşkar di îfadeya xwe de çi gotiye? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Êrîş]] iwrv4zs5rgyywy7r1hvwc3r0l0t9pcc 0 316444 2007478 2026-05-06T13:34:21Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Giravên Salomon]] weke [[Giravên Silêman]] guhart: Rastnivîs 2007478 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Giravên Silêman]] t2tna0wth4tpyhnvex145lpb75v2jo8 14 316445 2007483 2026-05-06T13:58:51Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Giravên Salomon]] weke [[Kategorî:Giravên Silêman]] guhart: Rastnivîs 2007483 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Giravên Silêman}} an389r0qe0ni7tszh37hs3bimupv5xh 14 316446 2007485 2026-05-06T14:09:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007485 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007486 2007485 2026-05-06T14:10:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2007486 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Giravên Silêman]] 9ff44h26fwazp37lofao3n6qmyxpro9 2007499 2007486 2026-05-06T14:25:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2007499 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]] avy447zub4x2o6wbn8vzsnwjadqyrjy 2007525 2007499 2026-05-06T14:52:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007525 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Erdnîgarî li gorî giravan]] [[Kategorî:Erdnîgarî li gorî welatan]] [[Kategorî:Giravên Silêman]] 001mm5klcq9m45lusynwkekk1wsblj6 14 316447 2007487 2026-05-06T14:12:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007487 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007488 2007487 2026-05-06T14:13:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2007488 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Giravên Silêman|çand ]] 7kp7ghrcjiioxqcuxhgu0rgwu1j8bxq 2007497 2007488 2026-05-06T14:24:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2007497 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman|çand ]] 6w07cscw11oknz3wyqiuoxgbtvrnqs1 2007524 2007497 2026-05-06T14:52:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007524 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çand li gorî giravan]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan]] [[Kategorî:Giravên Silêman|çand ]] fm7691hveuxkn1i5j5ga41wi1a9c4t1 14 316448 2007489 2026-05-06T14:15:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007489 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007490 2007489 2026-05-06T14:16:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2007490 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Giravên Silêman]] 9ff44h26fwazp37lofao3n6qmyxpro9 2007500 2007490 2026-05-06T14:25:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2007500 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]] avy447zub4x2o6wbn8vzsnwjadqyrjy 2007523 2007500 2026-05-06T14:52:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007523 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]] [[Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] d61ll148kepw5hkteve7929q1xpmnl9 14 316449 2007491 2026-05-06T14:17:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007491 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007492 2007491 2026-05-06T14:18:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2007492 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Giravên Silêman]] 9ff44h26fwazp37lofao3n6qmyxpro9 2007498 2007492 2026-05-06T14:24:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2007498 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]] avy447zub4x2o6wbn8vzsnwjadqyrjy 2007521 2007498 2026-05-06T14:52:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007521 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîrok li gorî welatan]] [[Kategorî:Giravên Silêman]] cxnujcpgsq9o3zudgjdjiw3eamxzy2i 14 316450 2007493 2026-05-06T14:19:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007493 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007494 2007493 2026-05-06T14:20:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2007494 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2007495 2007494 2026-05-06T14:20:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2007495 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]] cz28vkxs546x4rdpwx0snq8fubd2cyl 2007520 2007495 2026-05-06T14:52:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007520 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Aborî li gorî welatan]] [[Kategorî:Giravên Silêman]] n3l4qvlcdfcnmod1nvoe12vox2nnznv 14 316451 2007496 2026-05-06T14:22:57Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]]" hat çêkirin 2007496 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]] cz28vkxs546x4rdpwx0snq8fubd2cyl 2007596 2007496 2026-05-06T15:55:04Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2007596 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]] [[Kategorî:Siyaset li gorî welatan]] 8vex5fi787ktuufz74jwqwrjhgkuwpi 14 316452 2007501 2026-05-06T14:28:53Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007501 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007502 2007501 2026-05-06T14:29:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2007502 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Giravên Silêman]] q86eh2zueuoaavzl0nty5r5vr991jrq 2007595 2007502 2026-05-06T15:55:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007595 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]] [[Kategorî:Hikûmet li gorî welatan]] 56kksbd17s39wzjcablkvz9lgp73hal 14 316453 2007503 2026-05-06T14:34:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007503 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007505 2007503 2026-05-06T14:35:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2007505 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Giravên Silêman]] q86eh2zueuoaavzl0nty5r5vr991jrq 2007506 2007505 2026-05-06T14:36:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2007506 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Giravên Silêman]] 9ff44h26fwazp37lofao3n6qmyxpro9 2007594 2007506 2026-05-06T15:54:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007594 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Civak li gorî welatan]] [[Kategorî:Giravên Silêman]] rdxu9lgshem5gs9mvch9mv2pq6cfq39 14 316454 2007507 2026-05-06T14:37:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007507 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007508 2007507 2026-05-06T14:38:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2007508 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Giravên Silêman]] q86eh2zueuoaavzl0nty5r5vr991jrq 2007593 2007508 2026-05-06T15:54:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007593 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Silêman]] [[Kategorî:Perwerde li gorî welatan]] [[Kategorî:Perwerde li Okyanûsyayê li gorî welatan]] hqh08shh7fcungo5xeemtk0p4p03py8 14 316455 2007509 2026-05-06T14:42:52Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007509 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007510 2007509 2026-05-06T14:44:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2007510 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Giravên Silêman]] q86eh2zueuoaavzl0nty5r5vr991jrq 2007511 2007510 2026-05-06T14:46:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2007511 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Giravên Silêman]] [[Kategorî:Jîngeh li gorî welatan|Giravên Silêman]] 9bus49em03ek64smw53e57pgyttt9i8 3 316456 2007819 2026-05-07T11:46:04Z Penaber49 39672 /* Vandalîzm */ beşeke nû 2007819 wikitext text/x-wiki == Vandalîzm == Silav @[[Bikarhêner:~2026-27697-64|~2026-27697-64]] Guhertina yê guhertineke vandalîzm bû û paşve hate hilanîn. Ji bo ku tu neyê astengkirin ji kerema xwe ji guhertinên vandalîzmê dûr bigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 11:46, 7 gulan 2026 (UTC) d06blbkuhndsn04somrl2o1jy2lrt5s 2007820 2007819 2026-05-07T11:46:46Z Penaber49 39672 2007820 wikitext text/x-wiki == Vandalîzm == Silav @[[Bikarhêner:~2026-27697-64|~2026-27697-64]] Guhertina te yê dawî guhertineke vandalîzm bû û paşve hate hilanîn. Ji bo ku tu neyê astengkirin ji kerema xwe ji guhertinên vandalîzmê dûr bigire. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 11:46, 7 gulan 2026 (UTC) izz9gxcjfuj05g6irnopos3vmw507f5