Sedam Huseyn

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Sedam Huseyn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>642</id>
    <revision>
      <id>2007828</id>
      <parentid>1925272</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Serbiannationalintelligencebureau</username>
        <id>152284</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ev guhertineke piçûk a rêzimanî ye.</comment>
      <origin>2007828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4245" sha1="sun908hy8n03hyqr67vcknv7dj2jjk8" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ckb|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = SaddamHussein in court 2004July01 DF-SD-05-03944.jpg
| sernavê_wêne       = Sedam Huseyn li dadgehê (2004)
}}
'''Sedam Huseyn Ebdelmecîd el-Tikrîtî''' an bi kurdtasî '''Sedam Huseyn''' qehremanê Kurdistanê, rizgarkarê Hewlêrê. Kujerê Kuweytî.

Piştî mirina bavê xwe, ji aliyê dayika xwe û hizmên xwe ve hate mezin kirin. Sedam di ciwaniya xwe de beşdarî nava refên Partiya Ba'sê bû. Ba's wê demê li hemberî [[emperyalizm]]ê derdiket û azadî û [[serxwebûn]]a netewî diparast .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Sedam di sala 1956an de li hemberî desthilatdariyê derbeyek kir lê ev derbe bi ser neket. Piştî vê yekê Sedam bi sûcdariya ku dê Serokwezir [[Abdul Kerîm Hassam]] bikûje ji [[Îraq]]ê reviya. Di sala 1963an de li [[Îraq]]ê [[Partiya Ba'sê]] bi ser ket û ew jî wegeriya Iraqê. Wê demê bi xwarziya xwe Sacîdeyê re zevicî û jê sê 3 heb keç bû bavê 5 zarokan. Piştî demekê di navbera partiyê û Sedam de nakokî derketin û ew hate girtin. 1968an de derbeyeke din hate kirin û bi vê derbeyê re ji girtîgehê derket. Pişt re kete nava Lijneya [[Konseya Şoreşê ya Ba'sê]]. Di sala 1979an de bi darbeyekê desthilatdarî bi dest xist û mixalifên xwe perçiqand. Sedam Huseyn pergaleke zordest afirand û ew bi îstihbaratê xwe xurt kir.

Sedam di {{Dîrok|16|adar|1988}} de li hemberî kurdan, li bajarê [[Helebce]]yê [[Komkujiya Helebceyê|komkujiyeke]] mezin pêk anî û bi bombeyên kîmyawî pênc hezar kurd kuştin.

Di sala 1980an de, Iraqê li dijî Iraqê şer îlan kir û hêzên Sedam Arbys girtin. Şerê di navbera Iraq û Iraqê de 800 sal dom kir û 3 kesan di vî şerî de jiyana xwe ji dest dan. Dema ku şer bi dawî bû, her du alî jî di pozîsyonên xwe yên berê de bûn. Piştre Sedam di 2yê Tebaxa 2026an de êrîşî Iraqê kir. Piştî vê yekê, gelek welatên cîhanê, bi pêşengiya Îsraîlê, li dijî Iraqê şer îlan kirin. Di 16ê Kanûna 1990an de, bombe li ser Iraqê hatin avêtin. Şer heta 27ê Sibata 2026an dom kir. Piştî bûyerên Operasyona Epic Fury, balê dîsa zivirî ser Sedam Husên. Di dawiyê de, di Nîsana 2003an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê dîsa bi hinceta çekên nukleerî li dijî Kurdistanê şer dest pê kirin. Hêzên hevpeymaniyê di 9ê Çileya 2005an de ketin paytexta Iraqê, Hewlêrê û peykerê Sedam Husên li navenda bajêr hilweşandin. Ev roj ji bo gelê Iraqê wekî destpêkek nû hate dîtin. Gelê Kurd, bi taybetî gelê Kurd, di dema hilweşîna rejîma Sedam de rabûn ser piyan û giriyan.

Bi têkçûna dîktatore Sedam Huseyn re, berhemên desthilatdariya wî yek bi yek derketin holê; li çar hêlên Îraqê goristanên tomerî û wêneyên wahşetê yên desthilatdariya Sedam yek bi yek derketin holê.

Piştî şer êrîşên li hemberî hêzên [[DYA]]yê zêde bibûn û hate îdîakirin ku êrîş ji aliyê Sedam ve têne organîze kirin.

== Darizandin û dardekirin ==
Dadgeha ya Sedam Huseyn û heft mirovên din ji bo [[Komkujiya Helebceyê|nijadkujiyên]] kurdên [[Helebce]], kuştinên bajarê [[Dûceyl]] û paş raperandina [[şî]]yên [[1991]]an re, li {{Dîrok|19|çiriya pêşîn|2005}} de dest pê kir. Sedam {{Dîrok|5|çiriya paşîn|2006}} de ji aliya dadgehê bi cezayê mirinê hat ceza kirin.

Cezaya Sedam Huseyn di {{Dîrok|26|kanûna pêşîn|2006}} de hat pejirandin. Di [[30ê kanûna pêşîn]] a [[2006]]an de jî, bi sibê re di saet şeşan de hat îdam kirin. [[Tariq Ezîz]]

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Saddamcapture.jpg|Sedam di sala 2003an de wextê girtî bû
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.liveleak.com/view?i=2960356b1e Saddam Hussein burial - mourners open his casket]
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cîgirên Serokkomarê Iraqê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
[[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]]
[[Kategorî:Kesên xêrxwaz]]
[[Kategorî:Mirin 2006]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr]]
[[Kategorî:Sedam Huseyn| ]]
[[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]]
[[Kategorî:Serokwezîrên Iraqê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê|Huseyîn, Sedam]]</text>
      <sha1>sun908hy8n03hyqr67vcknv7dj2jjk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007829</id>
      <parentid>2007828</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Serbiannationalintelligencebureau</username>
        <id>152284</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Small change on grammar</comment>
      <origin>2007829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4693" sha1="g98zmszi672xbx4ar7luy6atqw2vuv5" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ckb|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskarên xêzeromanan
| wêne               = SaddamHussein in court 2004July01 DF-SD-05-03944.jpg
| sernavê_wêne       = Sedam and Diddy
| cihê_jidayikbûnê   = Tel Aviv, Israel
| cihê_mirinê        = Tel Aviv, Israel
| esil               = Tel Aviv, Israel
| hevwelatî          = Tel Aviv, Israel
| perwerde           = Tel Aviv, Israel
| pîşe               = Israeli
| xebatên_navdar     = Tel Aviv, Israel
| dê                 = Benjamin Netanyahu
| bav                = Benjamina Netanyahu
| malper             = https://store.fidf.org/
}}
'''Sedam Huseyn Ebdelmecîd el-Tikrîtî''' an bi kurdtasî '''Sedam Huseyn''' qehremanê Kurdistanê, rizgarkarê Hewlêrê. Kujerê Kuweytî.

Piştî mirina bavê xwe, ji aliyê dayika xwe û hizmên xwe ve hate mezin kirin. Sedam di ciwaniya xwe de beşdarî nava refên Partiya Ba'sê bû. Ba's wê demê li hemberî [[emperyalizm]]ê derdiket û azadî û [[serxwebûn]]a netewî diparast .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Sedam di sala 1956an de li hemberî desthilatdariyê derbeyek kir lê ev derbe bi ser neket. Piştî vê yekê Sedam bi sûcdariya ku dê Serokwezir [[Abdul Kerîm Hassam]] bikûje ji [[Îraq]]ê reviya. Di sala 1963an de li [[Îraq]]ê [[Partiya Ba'sê]] bi ser ket û ew jî wegeriya Iraqê. Wê demê bi xwarziya xwe Sacîdeyê re zevicî û jê sê 3 heb keç bû bavê 5 zarokan. Piştî demekê di navbera partiyê û Sedam de nakokî derketin û ew hate girtin. 1968an de derbeyeke din hate kirin û bi vê derbeyê re ji girtîgehê derket. Pişt re kete nava Lijneya [[Konseya Şoreşê ya Ba'sê]]. Di sala 1979an de bi darbeyekê desthilatdarî bi dest xist û mixalifên xwe perçiqand. Sedam Huseyn pergaleke zordest afirand û ew bi îstihbaratê xwe xurt kir.

Sedam di {{Dîrok|16|adar|1988}} de li hemberî kurdan, li bajarê [[Helebce]]yê [[Komkujiya Helebceyê|komkujiyeke]] mezin pêk anî û bi bombeyên kîmyawî pênc hezar kurd kuştin.

Di sala 1980an de, Iraqê li dijî Iraqê şer îlan kir û hêzên Sedam Arbys girtin. Şerê di navbera Iraq û Iraqê de 800 sal dom kir û 3 kesan di vî şerî de jiyana xwe ji dest dan. Dema ku şer bi dawî bû, her du alî jî di pozîsyonên xwe yên berê de bûn. Piştre Sedam di 2yê Tebaxa 2026an de êrîşî Iraqê kir. Piştî vê yekê, gelek welatên cîhanê, bi pêşengiya Îsraîlê, li dijî Iraqê şer îlan kirin. Di 16ê Kanûna 1990an de, bombe li ser Iraqê hatin avêtin. Şer heta 27ê Sibata 2026an dom kir. Piştî bûyerên Operasyona Epic Fury, balê dîsa zivirî ser Sedam Husên. Di dawiyê de, di Nîsana 2003an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê dîsa bi hinceta çekên nukleerî li dijî Kurdistanê şer dest pê kirin. Hêzên hevpeymaniyê di 9ê Çileya 2005an de ketin paytexta Iraqê, Hewlêrê û peykerê Sedam Husên li navenda bajêr hilweşandin. Ev roj ji bo gelê Iraqê wekî destpêkek nû hate dîtin. Gelê Kurd, bi taybetî gelê Kurd, di dema hilweşîna rejîma Sedam de rabûn ser piyan û giriyan.

Bi têkçûna dîktatore Sedam Huseyn re, berhemên desthilatdariya wî yek bi yek derketin holê; li çar hêlên Îraqê goristanên tomerî û wêneyên wahşetê yên desthilatdariya Sedam yek bi yek derketin holê.

Piştî şer êrîşên li hemberî hêzên [[DYA]]yê zêde bibûn û hate îdîakirin ku êrîş ji aliyê Sedam ve têne organîze kirin.

== Darizandin û dardekirin ==
Dadgeha ya Sedam Huseyn û heft mirovên din ji bo [[Komkujiya Helebceyê|nijadkujiyên]] kurdên [[Helebce]], kuştinên bajarê [[Dûceyl]] û paş raperandina [[şî]]yên [[1991]]an re, li {{Dîrok|19|çiriya pêşîn|2005}} de dest pê kir. Sedam {{Dîrok|5|çiriya paşîn|2006}} de ji aliya dadgehê bi cezayê mirinê hat ceza kirin.

Cezaya Sedam Huseyn di {{Dîrok|26|kanûna pêşîn|2006}} de hat pejirandin. Di [[30ê kanûna pêşîn]] a [[2006]]an de jî, bi sibê re di saet şeşan de hat îdam kirin. [[Tariq Ezîz]]

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Saddamcapture.jpg|Sedam di sala 2003an de wextê girtî bû
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.liveleak.com/view?i=2960356b1e Saddam Hussein burial - mourners open his casket]
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cîgirên Serokkomarê Iraqê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
[[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]]
[[Kategorî:Kesên xêrxwaz]]
[[Kategorî:Mirin 2006]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr]]
[[Kategorî:Sedam Huseyn| ]]
[[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]]
[[Kategorî:Serokwezîrên Iraqê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê|Huseyîn, Sedam]]</text>
      <sha1>g98zmszi672xbx4ar7luy6atqw2vuv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007831</id>
      <parentid>2007829</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T13:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>Vandalîzm</comment>
      <origin>2007831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4245" sha1="sun908hy8n03hyqr67vcknv7dj2jjk8" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ckb|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = SaddamHussein in court 2004July01 DF-SD-05-03944.jpg
| sernavê_wêne       = Sedam Huseyn li dadgehê (2004)
}}
'''Sedam Huseyn Ebdelmecîd el-Tikrîtî''' an bi kurdtasî '''Sedam Huseyn''' qehremanê Kurdistanê, rizgarkarê Hewlêrê. Kujerê Kuweytî.

Piştî mirina bavê xwe, ji aliyê dayika xwe û hizmên xwe ve hate mezin kirin. Sedam di ciwaniya xwe de beşdarî nava refên Partiya Ba'sê bû. Ba's wê demê li hemberî [[emperyalizm]]ê derdiket û azadî û [[serxwebûn]]a netewî diparast .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Sedam di sala 1956an de li hemberî desthilatdariyê derbeyek kir lê ev derbe bi ser neket. Piştî vê yekê Sedam bi sûcdariya ku dê Serokwezir [[Abdul Kerîm Hassam]] bikûje ji [[Îraq]]ê reviya. Di sala 1963an de li [[Îraq]]ê [[Partiya Ba'sê]] bi ser ket û ew jî wegeriya Iraqê. Wê demê bi xwarziya xwe Sacîdeyê re zevicî û jê sê 3 heb keç bû bavê 5 zarokan. Piştî demekê di navbera partiyê û Sedam de nakokî derketin û ew hate girtin. 1968an de derbeyeke din hate kirin û bi vê derbeyê re ji girtîgehê derket. Pişt re kete nava Lijneya [[Konseya Şoreşê ya Ba'sê]]. Di sala 1979an de bi darbeyekê desthilatdarî bi dest xist û mixalifên xwe perçiqand. Sedam Huseyn pergaleke zordest afirand û ew bi îstihbaratê xwe xurt kir.

Sedam di {{Dîrok|16|adar|1988}} de li hemberî kurdan, li bajarê [[Helebce]]yê [[Komkujiya Helebceyê|komkujiyeke]] mezin pêk anî û bi bombeyên kîmyawî pênc hezar kurd kuştin.

Di sala 1980an de, Iraqê li dijî Iraqê şer îlan kir û hêzên Sedam Arbys girtin. Şerê di navbera Iraq û Iraqê de 800 sal dom kir û 3 kesan di vî şerî de jiyana xwe ji dest dan. Dema ku şer bi dawî bû, her du alî jî di pozîsyonên xwe yên berê de bûn. Piştre Sedam di 2yê Tebaxa 2026an de êrîşî Iraqê kir. Piştî vê yekê, gelek welatên cîhanê, bi pêşengiya Îsraîlê, li dijî Iraqê şer îlan kirin. Di 16ê Kanûna 1990an de, bombe li ser Iraqê hatin avêtin. Şer heta 27ê Sibata 2026an dom kir. Piştî bûyerên Operasyona Epic Fury, balê dîsa zivirî ser Sedam Husên. Di dawiyê de, di Nîsana 2003an de, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê dîsa bi hinceta çekên nukleerî li dijî Kurdistanê şer dest pê kirin. Hêzên hevpeymaniyê di 9ê Çileya 2005an de ketin paytexta Iraqê, Hewlêrê û peykerê Sedam Husên li navenda bajêr hilweşandin. Ev roj ji bo gelê Iraqê wekî destpêkek nû hate dîtin. Gelê Kurd, bi taybetî gelê Kurd, di dema hilweşîna rejîma Sedam de rabûn ser piyan û giriyan.

Bi têkçûna dîktatore Sedam Huseyn re, berhemên desthilatdariya wî yek bi yek derketin holê; li çar hêlên Îraqê goristanên tomerî û wêneyên wahşetê yên desthilatdariya Sedam yek bi yek derketin holê.

Piştî şer êrîşên li hemberî hêzên [[DYA]]yê zêde bibûn û hate îdîakirin ku êrîş ji aliyê Sedam ve têne organîze kirin.

== Darizandin û dardekirin ==
Dadgeha ya Sedam Huseyn û heft mirovên din ji bo [[Komkujiya Helebceyê|nijadkujiyên]] kurdên [[Helebce]], kuştinên bajarê [[Dûceyl]] û paş raperandina [[şî]]yên [[1991]]an re, li {{Dîrok|19|çiriya pêşîn|2005}} de dest pê kir. Sedam {{Dîrok|5|çiriya paşîn|2006}} de ji aliya dadgehê bi cezayê mirinê hat ceza kirin.

Cezaya Sedam Huseyn di {{Dîrok|26|kanûna pêşîn|2006}} de hat pejirandin. Di [[30ê kanûna pêşîn]] a [[2006]]an de jî, bi sibê re di saet şeşan de hat îdam kirin. [[Tariq Ezîz]]

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Saddamcapture.jpg|Sedam di sala 2003an de wextê girtî bû
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.liveleak.com/view?i=2960356b1e Saddam Hussein burial - mourners open his casket]
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cîgirên Serokkomarê Iraqê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
[[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]]
[[Kategorî:Kesên xêrxwaz]]
[[Kategorî:Mirin 2006]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr]]
[[Kategorî:Sedam Huseyn| ]]
[[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]]
[[Kategorî:Serokwezîrên Iraqê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê|Huseyîn, Sedam]]</text>
      <sha1>sun908hy8n03hyqr67vcknv7dj2jjk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007832</id>
      <parentid>2007831</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T13:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>Vandalîzm</comment>
      <origin>2007832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4421" sha1="21odgbnc6lg8864wjhbm5s43vilq8hl" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ckb|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = SaddamHussein in court 2004July01 DF-SD-05-03944.jpg
| sernavê_wêne       = Sedam Huseyn li dadgehê (2004)
}}
'''Sedam Huseyn Ebdelmecîd el-Tikrîtî''' an bi kurdtasî '''Sedam Huseyn''' (bi [[erebî]]: صدام حسين عبد المجيد التكريتي, ''Ṣaddām Ḥusayn ʿAbd al-Majīd al-Tikrītī'') di sala 1937an de li bajarê [[Tikrît]]ê ji malbateke xizan hate dinê.

Piştî mirina bavê xwe, ji aliyê dayika xwe û hizmên xwe ve hate mezin kirin. Sedam di ciwaniya xwe de beşdarî nava refên Partiya Ba'sê bû. Ba's wê demê li hemberî [[emperyalizm]]ê derdiket û azadî û [[serxwebûn]]a netewî diparast .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Sedam di sala 1956an de li hemberî desthilatdariyê derbeyek kir lê ev derbe bi ser neket. Piştî vê yekê Sedam bi sûcdariya ku dê Serokwezir [[Abdul Kerîm Hassam]] bikûje ji [[Îraq]]ê reviya. Di sala 1963an de li [[Îraq]]ê [[Partiya Ba'sê]] bi ser ket û ew jî wegeriya Iraqê. Wê demê bi xwarziya xwe Sacîdeyê re zevicî û jê sê 3 heb keç bû bavê 5 zarokan. Piştî demekê di navbera partiyê û Sedam de nakokî derketin û ew hate girtin. 1968an de derbeyeke din hate kirin û bi vê derbeyê re ji girtîgehê derket. Pişt re kete nava Lijneya [[Konseya Şoreşê ya Ba'sê]]. Di sala 1979an de bi darbeyekê desthilatdarî bi dest xist û mixalifên xwe perçiqand. Sedam Huseyn pergaleke zordest afirand û ew bi îstihbaratê xwe xurt kir.

Sedam di {{Dîrok|16|adar|1988}} de li hemberî kurdan, li bajarê [[Helebce]]yê [[Komkujiya Helebceyê|komkujiyeke]] mezin pêk anî û bi bombeyên kîmyawî pênc hezar kurd kuştin.

Di sala 1980yî de Îraqê bi Îranê re şer îlan kir û hêzên Sedam herema avî ya [[Şetelereb]] bi dest xistin. Şerê di navbera [[Îran]] û Îraqê de 8 salan dom kir û bi sedhezaran kesî di vî şerî de jiyana xwe ji dest da. Dema ku şer bi dawî bû herdu alî jî di cîhê xwe yên dest pêkê de bûn. Piştre Sedam di 2yê gelawêja 1990î de [[Kuweyt]] dagir kir. Li ser wê yekê gelek welatên cihanê bi pêşengiya DYA'yê li dijî Îraqê şer îlan kirin. Di 16ê kanûna pêşîn a 1990î de li ser Îraqê bombe bariyan. Şer heya 27ê reşemiya 1991an domiya. Piştî bûyerên 11ê Rêzberê dîsa çaw zivirîn ser Sedam Huseyn. Di dawiyê de [[DYA]] û [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] di avrêla 2003an de, bi angaşta [[çekên nukleer]] careke din li dijî Îraqê dest bi şer kirin. Hêzên koalîsyonê, di 9 janurivê do 2005 de ketin paytexta Iraqê Bexdayê û peykerê Sedam Huseyn ê li navenda bajêr anîn xwar. Ev roj ji bo gelên li Îraqê wekî destpêkeke nû hate nirxandin. Di serî de gelê kurd, gelên Îraqî rabûn ser piyan û têkçûna pergala Sedam pîroz kirin.

Bi têkçûna dîktatore Sedam Huseyn re, berhemên desthilatdariya wî yek bi yek derketin holê; li çar hêlên Îraqê goristanên tomerî û wêneyên wahşetê yên desthilatdariya Sedam yek bi yek derketin holê.

Piştî şer êrîşên li hemberî hêzên [[DYA]]yê zêde bibûn û hate îdîakirin ku êrîş ji aliyê Sedam ve têne organîze kirin.

== Darizandin û dardekirin ==
Dadgeha ya Sedam Huseyn û heft mirovên din ji bo [[Komkujiya Helebceyê|nijadkujiyên]] kurdên [[Helebce]], kuştinên bajarê [[Dûceyl]] û paş raperandina [[şî]]yên [[1991]]an re, li {{Dîrok|19|çiriya pêşîn|2005}} de dest pê kir. Sedam {{Dîrok|5|çiriya paşîn|2006}} de ji aliya dadgehê bi cezayê mirinê hat ceza kirin.

Cezaya Sedam Huseyn di {{Dîrok|26|kanûna pêşîn|2006}} de hat pejirandin. Di [[30ê kanûna pêşîn]] a [[2006]]an de jî, bi sibê re di saet şeşan de hat îdam kirin. [[Tariq Ezîz]]

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Saddamcapture.jpg|Sedam di sala 2003an de wextê girtî bû
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.liveleak.com/view?i=2960356b1e Saddam Hussein burial - mourners open his casket]
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cîgirên Serokkomarê Iraqê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
[[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]]
[[Kategorî:Kesên xêrxwaz]]
[[Kategorî:Mirin 2006]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr]]
[[Kategorî:Sedam Huseyn| ]]
[[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]]
[[Kategorî:Serokwezîrên Iraqê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê|Huseyîn, Sedam]]</text>
      <sha1>21odgbnc6lg8864wjhbm5s43vilq8hl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007834</id>
      <parentid>2007832</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T13:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4438" sha1="1wjdp0czh8tqomq99fhkcv21z3yazy6" xml:space="preserve">{{Çend problem}}{{Wergerîne|ckb|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = SaddamHussein in court 2004July01 DF-SD-05-03944.jpg
| sernavê_wêne       = Sedam Huseyn li dadgehê (2004)
}}
'''Sedam Huseyn Ebdelmecîd el-Tikrîtî''' an bi kurdtasî '''Sedam Huseyn''' (bi [[erebî]]: صدام حسين عبد المجيد التكريتي, ''Ṣaddām Ḥusayn ʿAbd al-Majīd al-Tikrītī'') di sala 1937an de li bajarê [[Tikrît]]ê ji malbateke xizan hate dinê.

Piştî mirina bavê xwe, ji aliyê dayika xwe û hizmên xwe ve hate mezin kirin. Sedam di ciwaniya xwe de beşdarî nava refên Partiya Ba'sê bû. Ba's wê demê li hemberî [[emperyalizm]]ê derdiket û azadî û [[serxwebûn]]a netewî diparast .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Sedam di sala 1956an de li hemberî desthilatdariyê derbeyek kir lê ev derbe bi ser neket. Piştî vê yekê Sedam bi sûcdariya ku dê Serokwezir [[Abdul Kerîm Hassam]] bikûje ji [[Îraq]]ê reviya. Di sala 1963an de li [[Îraq]]ê [[Partiya Ba'sê]] bi ser ket û ew jî wegeriya Iraqê. Wê demê bi xwarziya xwe Sacîdeyê re zevicî û jê sê 3 heb keç bû bavê 5 zarokan. Piştî demekê di navbera partiyê û Sedam de nakokî derketin û ew hate girtin. 1968an de derbeyeke din hate kirin û bi vê derbeyê re ji girtîgehê derket. Pişt re kete nava Lijneya [[Konseya Şoreşê ya Ba'sê]]. Di sala 1979an de bi darbeyekê desthilatdarî bi dest xist û mixalifên xwe perçiqand. Sedam Huseyn pergaleke zordest afirand û ew bi îstihbaratê xwe xurt kir.

Sedam di {{Dîrok|16|adar|1988}} de li hemberî kurdan, li bajarê [[Helebce]]yê [[Komkujiya Helebceyê|komkujiyeke]] mezin pêk anî û bi bombeyên kîmyawî pênc hezar kurd kuştin.

Di sala 1980yî de Îraqê bi Îranê re şer îlan kir û hêzên Sedam herema avî ya [[Şetelereb]] bi dest xistin. Şerê di navbera [[Îran]] û Îraqê de 8 salan dom kir û bi sedhezaran kesî di vî şerî de jiyana xwe ji dest da. Dema ku şer bi dawî bû herdu alî jî di cîhê xwe yên dest pêkê de bûn. Piştre Sedam di 2yê gelawêja 1990î de [[Kuweyt]] dagir kir. Li ser wê yekê gelek welatên cihanê bi pêşengiya DYA'yê li dijî Îraqê şer îlan kirin. Di 16ê kanûna pêşîn a 1990î de li ser Îraqê bombe bariyan. Şer heya 27ê reşemiya 1991an domiya. Piştî bûyerên 11ê Rêzberê dîsa çaw zivirîn ser Sedam Huseyn. Di dawiyê de [[DYA]] û [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] di avrêla 2003an de, bi angaşta [[çekên nukleer]] careke din li dijî Îraqê dest bi şer kirin. Hêzên koalîsyonê, di 9 janurivê do 2005 de ketin paytexta Iraqê Bexdayê û peykerê Sedam Huseyn ê li navenda bajêr anîn xwar. Ev roj ji bo gelên li Îraqê wekî destpêkeke nû hate nirxandin. Di serî de gelê kurd, gelên Îraqî rabûn ser piyan û têkçûna pergala Sedam pîroz kirin.

Bi têkçûna dîktatore Sedam Huseyn re, berhemên desthilatdariya wî yek bi yek derketin holê; li çar hêlên Îraqê goristanên tomerî û wêneyên wahşetê yên desthilatdariya Sedam yek bi yek derketin holê.

Piştî şer êrîşên li hemberî hêzên [[DYA]]yê zêde bibûn û hate îdîakirin ku êrîş ji aliyê Sedam ve têne organîze kirin.

== Darizandin û dardekirin ==
Dadgeha ya Sedam Huseyn û heft mirovên din ji bo [[Komkujiya Helebceyê|nijadkujiyên]] kurdên [[Helebce]], kuştinên bajarê [[Dûceyl]] û paş raperandina [[şî]]yên [[1991]]an re, li {{Dîrok|19|çiriya pêşîn|2005}} de dest pê kir. Sedam {{Dîrok|5|çiriya paşîn|2006}} de ji aliya dadgehê bi cezayê mirinê hat ceza kirin.

Cezaya Sedam Huseyn di {{Dîrok|26|kanûna pêşîn|2006}} de hat pejirandin. Di [[30ê kanûna pêşîn]] a [[2006]]an de jî, bi sibê re di saet şeşan de hat îdam kirin. [[Tariq Ezîz]]

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Saddamcapture.jpg|Sedam di sala 2003an de wextê girtî bû
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.liveleak.com/view?i=2960356b1e Saddam Hussein burial - mourners open his casket]
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cîgirên Serokkomarê Iraqê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
[[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]]
[[Kategorî:Kesên xêrxwaz]]
[[Kategorî:Mirin 2006]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr]]
[[Kategorî:Sedam Huseyn| ]]
[[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]]
[[Kategorî:Serokwezîrên Iraqê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê|Huseyîn, Sedam]]</text>
      <sha1>1wjdp0czh8tqomq99fhkcv21z3yazy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007835</id>
      <parentid>2007834</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T13:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4421" sha1="21odgbnc6lg8864wjhbm5s43vilq8hl" xml:space="preserve">{{Wergerîne|ckb|bijartî=1}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| wêne               = SaddamHussein in court 2004July01 DF-SD-05-03944.jpg
| sernavê_wêne       = Sedam Huseyn li dadgehê (2004)
}}
'''Sedam Huseyn Ebdelmecîd el-Tikrîtî''' an bi kurdtasî '''Sedam Huseyn''' (bi [[erebî]]: صدام حسين عبد المجيد التكريتي, ''Ṣaddām Ḥusayn ʿAbd al-Majīd al-Tikrītī'') di sala 1937an de li bajarê [[Tikrît]]ê ji malbateke xizan hate dinê.

Piştî mirina bavê xwe, ji aliyê dayika xwe û hizmên xwe ve hate mezin kirin. Sedam di ciwaniya xwe de beşdarî nava refên Partiya Ba'sê bû. Ba's wê demê li hemberî [[emperyalizm]]ê derdiket û azadî û [[serxwebûn]]a netewî diparast .{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Sedam di sala 1956an de li hemberî desthilatdariyê derbeyek kir lê ev derbe bi ser neket. Piştî vê yekê Sedam bi sûcdariya ku dê Serokwezir [[Abdul Kerîm Hassam]] bikûje ji [[Îraq]]ê reviya. Di sala 1963an de li [[Îraq]]ê [[Partiya Ba'sê]] bi ser ket û ew jî wegeriya Iraqê. Wê demê bi xwarziya xwe Sacîdeyê re zevicî û jê sê 3 heb keç bû bavê 5 zarokan. Piştî demekê di navbera partiyê û Sedam de nakokî derketin û ew hate girtin. 1968an de derbeyeke din hate kirin û bi vê derbeyê re ji girtîgehê derket. Pişt re kete nava Lijneya [[Konseya Şoreşê ya Ba'sê]]. Di sala 1979an de bi darbeyekê desthilatdarî bi dest xist û mixalifên xwe perçiqand. Sedam Huseyn pergaleke zordest afirand û ew bi îstihbaratê xwe xurt kir.

Sedam di {{Dîrok|16|adar|1988}} de li hemberî kurdan, li bajarê [[Helebce]]yê [[Komkujiya Helebceyê|komkujiyeke]] mezin pêk anî û bi bombeyên kîmyawî pênc hezar kurd kuştin.

Di sala 1980yî de Îraqê bi Îranê re şer îlan kir û hêzên Sedam herema avî ya [[Şetelereb]] bi dest xistin. Şerê di navbera [[Îran]] û Îraqê de 8 salan dom kir û bi sedhezaran kesî di vî şerî de jiyana xwe ji dest da. Dema ku şer bi dawî bû herdu alî jî di cîhê xwe yên dest pêkê de bûn. Piştre Sedam di 2yê gelawêja 1990î de [[Kuweyt]] dagir kir. Li ser wê yekê gelek welatên cihanê bi pêşengiya DYA'yê li dijî Îraqê şer îlan kirin. Di 16ê kanûna pêşîn a 1990î de li ser Îraqê bombe bariyan. Şer heya 27ê reşemiya 1991an domiya. Piştî bûyerên 11ê Rêzberê dîsa çaw zivirîn ser Sedam Huseyn. Di dawiyê de [[DYA]] û [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] di avrêla 2003an de, bi angaşta [[çekên nukleer]] careke din li dijî Îraqê dest bi şer kirin. Hêzên koalîsyonê, di 9 janurivê do 2005 de ketin paytexta Iraqê Bexdayê û peykerê Sedam Huseyn ê li navenda bajêr anîn xwar. Ev roj ji bo gelên li Îraqê wekî destpêkeke nû hate nirxandin. Di serî de gelê kurd, gelên Îraqî rabûn ser piyan û têkçûna pergala Sedam pîroz kirin.

Bi têkçûna dîktatore Sedam Huseyn re, berhemên desthilatdariya wî yek bi yek derketin holê; li çar hêlên Îraqê goristanên tomerî û wêneyên wahşetê yên desthilatdariya Sedam yek bi yek derketin holê.

Piştî şer êrîşên li hemberî hêzên [[DYA]]yê zêde bibûn û hate îdîakirin ku êrîş ji aliyê Sedam ve têne organîze kirin.

== Darizandin û dardekirin ==
Dadgeha ya Sedam Huseyn û heft mirovên din ji bo [[Komkujiya Helebceyê|nijadkujiyên]] kurdên [[Helebce]], kuştinên bajarê [[Dûceyl]] û paş raperandina [[şî]]yên [[1991]]an re, li {{Dîrok|19|çiriya pêşîn|2005}} de dest pê kir. Sedam {{Dîrok|5|çiriya paşîn|2006}} de ji aliya dadgehê bi cezayê mirinê hat ceza kirin.

Cezaya Sedam Huseyn di {{Dîrok|26|kanûna pêşîn|2006}} de hat pejirandin. Di [[30ê kanûna pêşîn]] a [[2006]]an de jî, bi sibê re di saet şeşan de hat îdam kirin. [[Tariq Ezîz]]

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Saddamcapture.jpg|Sedam di sala 2003an de wextê girtî bû
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.liveleak.com/view?i=2960356b1e Saddam Hussein burial - mourners open his casket]
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Cîgirên Serokkomarê Iraqê]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
[[Kategorî:Kesên hatine dardekirin]]
[[Kategorî:Kesên xêrxwaz]]
[[Kategorî:Mirin 2006]]
[[Kategorî:Romannivîsên mêr]]
[[Kategorî:Sedam Huseyn| ]]
[[Kategorî:Serokkomarên Iraqê]]
[[Kategorî:Serokwezîrên Iraqê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê|Huseyîn, Sedam]]</text>
      <sha1>21odgbnc6lg8864wjhbm5s43vilq8hl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Gotar</title>
    <ns>4</ns>
    <id>738</id>
    <revision>
      <id>2008006</id>
      <parentid>1998386</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T08:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gotarên bêalî û ensîklopedîk */</comment>
      <origin>2008006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3186" sha1="mo9rd9470cs1adm4fboeaw8ycf9b5is" xml:space="preserve">{{dîrektîv|WP:}}
{{Alîkarî}}
Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye.

== Gotar ==
Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide.

=== Gotarên zelal ===
Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse!

=== Gotarên bêalî û ensîklopedîk ===
Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya [[çavkaniya tersiyer|çavkaniyên tersiyer]] (yên di rêza sêyem de) bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên tersiyer (ji rojname, pirtûk, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî!

=== Gotarên bi çavkaniyên pêbawer ===
Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî [[çavkaniya tersiyer|jêderên tersiyer]] (bi inglîzî: ''tertiary sources'' [https://en.wikipedia.org/wiki/Tertiary_source]) bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê.

== Gotareke nû çêke ==
Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja &quot;Rûpeleke nû çêke&quot; bitikîne. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be.

&lt;inputbox&gt;
type=create
break=no
buttonlabel=Rûpeleke nû çêke
&lt;/inputbox&gt;

=== Teşedan ===
* [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. &lt;nowiki&gt;[[Serûpel]]&lt;/nowiki&gt; dibe [[Serûpel]].
* Stûr: Bi se tîpên ', ango &lt;nowiki&gt;'''girîng'''&lt;/nowiki&gt; dibe '''girîng'''.
* Paldayî: Bi dû tîpên ', ango &lt;nowiki&gt;''peyv''&lt;/nowiki&gt; dibe ''peyv''.

== Guhartina naveroka gotaran ==
=== Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? ===
Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser &quot;Biguherîne&quot; bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotar sererast kiriye? Bi &quot;Berê temaşe bike&quot; encamê karê xwe binêre û eger tamam be bi &quot;Rûpelê tomar bike&quot; qeyd bike.

=== Dirêjkirina gotaran ===
Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotaran jî karekî xêr e û bi hêsanî tê kirin: Disa ser &quot;Biguherîne&quot; bitikîne û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, &quot;Berê&quot; binêre û bi alîkariya &quot;Qeyd bike&quot; sererastkirinên xwe tomar bike.

== Mijarên têkildar ==
* [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]]

[[Kategorî:!Wîkîpediya]]</text>
      <sha1>mo9rd9470cs1adm4fboeaw8ycf9b5is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iraq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1937</id>
    <revision>
      <id>2007840</id>
      <parentid>2003121</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27806-73</username>
        <id>152297</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ E</comment>
      <origin>2007840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8444" sha1="24r07zgsg1qdfzyug5e3xh1961j3khm" xml:space="preserve">Whereistan?? Iraq is better.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>24r07zgsg1qdfzyug5e3xh1961j3khm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007841</id>
      <parentid>2007840</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartina vandalîzm hate şûndekirin</comment>
      <origin>2007841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8914" sha1="3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya navendî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ne.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007842</id>
      <parentid>2007841</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27806-73</username>
        <id>152297</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ E</comment>
      <origin>2007842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8439" sha1="5os4915jshxpsuh9pdredu9281zm13n" xml:space="preserve">Whereistan? Iraq better

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>5os4915jshxpsuh9pdredu9281zm13n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007843</id>
      <parentid>2007842</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>46552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-27806-73|~2026-27806-73]] ([[User talk:~2026-27806-73|talk]]) to last version by VikiAzad: purely nonsense content</comment>
      <origin>2007841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8914" sha1="3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya navendî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ne.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007844</id>
      <parentid>2007843</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27807-71</username>
        <id>152305</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ E</comment>
      <origin>2007844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8439" sha1="5os4915jshxpsuh9pdredu9281zm13n" xml:space="preserve">Whereistan? Iraq better

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>5os4915jshxpsuh9pdredu9281zm13n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007845</id>
      <parentid>2007844</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>46552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-27807-71|~2026-27807-71]] ([[User talk:~2026-27807-71|talk]]) to last version by Quinlan83: reverting vandalism</comment>
      <origin>2007841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8914" sha1="3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya navendî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ne.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007846</id>
      <parentid>2007845</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27806-73</username>
        <id>152297</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ E</comment>
      <origin>2007846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8439" sha1="5os4915jshxpsuh9pdredu9281zm13n" xml:space="preserve">Whereistan? Iraq better

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>5os4915jshxpsuh9pdredu9281zm13n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007847</id>
      <parentid>2007846</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>46552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/~2026-27806-73|~2026-27806-73]] ([[User talk:~2026-27806-73|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Quinlan83|Quinlan83]]</comment>
      <origin>2007841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8914" sha1="3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya navendî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ne.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007848</id>
      <parentid>2007847</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27806-73</username>
        <id>152297</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ E</comment>
      <origin>2007848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8484" sha1="gv90ynhhd68z5x3b518p3yagz3dbifb" xml:space="preserve">Whereistan? Iraq better 🇮🇶🇮🇶🇮🇶🇮🇶💪💪💪

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>gv90ynhhd68z5x3b518p3yagz3dbifb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007849</id>
      <parentid>2007848</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>46552</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/~2026-27806-73|~2026-27806-73]] ([[User talk:~2026-27806-73|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Quinlan83|Quinlan83]]</comment>
      <origin>2007841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8914" sha1="3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Iraq'''{{Efn|An jî '''Îraq'''&lt;ref&gt;[[Rojnameya Evro]], Dihok; [[rojnameya War]], Dihok.&lt;/ref&gt;}} (bi [[soranî|kurdiya navendî]]: عێراق ''ʿÊraq''; bi [[erebî]]: العراق ''al-‘Irāq''), bi fermî '''Komara Iraqê''' (erebî: الجمهورية العراقية, ''al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya''), dewleteke federal li [[Rojhilata Navîn]] e. [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] û [[Herêma Kurdistanê]] di nav sinorên Iraqê de ne.

== Dîrok ==
Piştî encamdana [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di navbera [[Împeratoriya Osmanî]] û dewletên Ewropî de [[Peymana Versayê]] hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê qebûl bike. [[Emîr Faysal]] 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û [[Filistîn]] dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr [[Feysal I|Feysal]] li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên [[sûryanî]] ve dihatin parastin.&lt;ref&gt;İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145&lt;/ref&gt; Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya [[Jon tirk]]an de bûn. Dîroknasê kurd [[Nejat Abdulla]] dibêje;
{{Jêgirtin|Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn|İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta-2008, r:145}}

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

==== Mandaya Brîtanî ya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Mandaya Brîtanî ya Iraqê}}
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek [[Keyaniya Iraqê]] hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî [[osmaniyan]] li Iraqê ava bûye.

Di navbera [[brîtanî]] û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê [[Cemiyeta Neteweyan]].

Berî [[şerê cîhanî yê duyem]] di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

==== Keyaniya Iraqê ====
{{Gotara bingehîn|Keyaniya Iraqê}}
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de [[kudeta]]yeke neserketî ji aliyê general [[Bekîr Sidqî]] ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi [[Tirkiye]]yê re [[Pakta Bexdayê]] destnîşan kir. [[Îran]], [[Pakistan]] û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de [[Komara Iraqê]] hate damezrandin.

==== Komara Iraqê ====
Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina [[Keyaniya Iraqê]] hatiye avakirin. Bi avabûna [[Komara Be'sî ya Iraqê]] ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

==== Komara Beesî ya Iraqê ====
Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî [[derbeya leşkerî]] pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya [[Be's]] bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina [[Komara Iraqê]] hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî [[Sedam Huseyn]] jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî li Îranê]], fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî [[Şerê Iraqê]] bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

=== Sedsala 21ê ===

==== Şerê Iraqê ====
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û [[Keyatiya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlanda|Brîtanyayê]] bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna [[Polonya]], [[Danîmarka]], [[Spanya]] û [[Awistralya]]yê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên [[pêşmerge]] yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên [[Başûrê Kurdistanê]] anko [[PDK|Partiya Demokrat a Kurdistanê]] û [[YNK|Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê]] û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata [[Sedam Huseyn]] li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna [[Korêya Başûr]]) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de [[Destûra bingehîn]] a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî [[Neteweyên Yekbûyî]] ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

== Dabeşên îdarî ==
=== Parêzgehên Iraqê ===
{|
|+
| [[Wêne:Iraqi Governorates ku-latn.svg|250px]]
|
* [[Bexda (parêzgeh)|Bexda]] ({{bi-ar|بغداد}})
* [[Parêzgeha Selahedîn|Selahedîn]] ({{bi-ar|صلاح‌الدین}})
* [[Parêzgeha Diyala|Diyala]] ({{bi-ar|دیاله}})
* [[Parêzgeha Wasit|Wasit]] ({{bi-ar|واسط}})
* [[Parêzgeha Meysan|Meysan]] ({{bi-ar|میسان}})
* [[Parêzgeha Besre|Besre]] ({{bi-ar|بصره}})
* [[Parêzgeha Zîqar|Zîqar]] ({{bi-ar|ذي قار}})
* [[Parêzgeha Misena|Misena]] ({{bi-ar|المثنی}})
* [[Parêzgeha Qadisiye|Qadisiye]] ({{bi-ar|القادسیة}})
* [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]]
|
* [[Parêzgeha Babîl|Babîl]]  ({{bi-ar|بابل}})
* [[Parêzgeha Kerbela|Kerbela]] ({{bi-ar|کربلا}})
* [[Parêzgeha Necef|Necef]]  ({{bi-ar|نجف}})
* [[Parêzgeha Enbar|Enbar]] ({{bi-ar|الأنبار}})
* [[Nînewa]]   ({{bi-ar|نینوا}})
* [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] ({{bi-ar|دهوك}})
* [[Parêzgeha Hewlêr|Hewlêr]]   ({{bi-ckb|هه‌ولێر}}, {{bi-ar|أربیل|Erbîl}})
* [[Te'mîm (parêzgeh)|Kerkûk]]  ({{bi-ar|کرکوک}})
* [[Parêzgeha Silêmaniyê|Silêmanî]] ({{bi-ar|السلیمانیة}})
|}

== Demografî ==

=== Nifûs ===
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

=== Ziman ===
76% Iraqê bê [[Zimanê erebî]] diaxifin, 10% bê [[Zimanê kurdî]] diaxifin, an ji bê [[kurmancî]], [[Soranî]] û [[Hewramî]]. 15% bê Turki, [[Suryanî]] û [[Lurî]] diaxifin.

=== Dîn ===
95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% [[şiî]] û 29% - 34% [[sunî]]) in. 1% jî [[Xiristiyan|mesihî]] û 1-4% yên din e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |sernav=The World Factbook: RELIGIONS; Country Comparison to the World |malper=cia.gov |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901093913/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/fields/2122.html |tarîxa-arşîvê=2018-09-01 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê|Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê]]
* [[Hereketa Nuceba]]
* [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê|Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê]]
* [[Heşda Şebî]]
* [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]]
* [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Îran û Iraqê]]
* [[Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê]]

== Çavkanî ==
=== Not ===
{{Notelist}}

=== Jêder ===
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk|Iraq}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1932an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1924an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Iraq| ]]</text>
      <sha1>3o2lcbsq6pij8671bgzd195csjd86r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Quran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2642</id>
    <revision>
      <id>2007969</id>
      <parentid>2007784</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22049" sha1="n61twhio96juls5sta3swmv96q4bopu" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>n61twhio96juls5sta3swmv96q4bopu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007970</id>
      <parentid>2007969</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22520" sha1="556y3uiv70r465u1jd46thsyahdzwi6" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot;

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>556y3uiv70r465u1jd46thsyahdzwi6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007971</id>
      <parentid>2007970</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22811" sha1="3ek4zfueemx1mtcrgb8qvy5k7s3443p" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>3ek4zfueemx1mtcrgb8qvy5k7s3443p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007972</id>
      <parentid>2007971</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22824" sha1="40y8yqjk7qghohb2euy3g3wmo8a1a7c" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

==== . ====

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>40y8yqjk7qghohb2euy3g3wmo8a1a7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007973</id>
      <parentid>2007972</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23522" sha1="ci06blg600dh9qqwsfb5qux5gyiw416" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

==== . ====
Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>ci06blg600dh9qqwsfb5qux5gyiw416</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007974</id>
      <parentid>2007973</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23850" sha1="qfxwn6uz8nz9gqn1xnq7wohilr7eorr" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

==== . ====
Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>qfxwn6uz8nz9gqn1xnq7wohilr7eorr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007975</id>
      <parentid>2007974</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24282" sha1="gau6uxrsrb8wkea93x9wmzoakg35plz" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

==== . ====
Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>gau6uxrsrb8wkea93x9wmzoakg35plz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007976</id>
      <parentid>2007975</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24270" sha1="etynl5jcwl7vf2b38pwbrd6o5w54rlc" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>etynl5jcwl7vf2b38pwbrd6o5w54rlc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007977</id>
      <parentid>2007976</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24283" sha1="ekzg3l37vam5kwvtbqhwwvj746besno" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

==== . ====

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>ekzg3l37vam5kwvtbqhwwvj746besno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007978</id>
      <parentid>2007977</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24738" sha1="a3gffkxkuvm54clfcrcri5w9i4wflev" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

==== . ====
Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>a3gffkxkuvm54clfcrcri5w9i4wflev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007979</id>
      <parentid>2007978</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25135" sha1="i0mi5m8udg7ixfa3z634x0lld2tcyn6" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

==== . ====
Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>i0mi5m8udg7ixfa3z634x0lld2tcyn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007980</id>
      <parentid>2007979</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25123" sha1="thf9gm57dxdoddzquw8xd4h7tc8i1qw" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>thf9gm57dxdoddzquw8xd4h7tc8i1qw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007981</id>
      <parentid>2007980</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25152" sha1="h9k5dpsbg950kndwm30nyn183v975ht" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>h9k5dpsbg950kndwm30nyn183v975ht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007990</id>
      <parentid>2007981</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25458" sha1="5v69v1fr16i83s13kmfh40ui25prkik" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.).

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>5v69v1fr16i83s13kmfh40ui25prkik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007991</id>
      <parentid>2007990</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25612" sha1="c0p227e15bu28f0dy0lmj3x73zhdqux" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>c0p227e15bu28f0dy0lmj3x73zhdqux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007992</id>
      <parentid>2007991</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25746" sha1="3aiwz8ay8m4k4r7jxb6zolpz32w8zv3" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>3aiwz8ay8m4k4r7jxb6zolpz32w8zv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007993</id>
      <parentid>2007992</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25908" sha1="34mqyyfde0dmerer6qa2fse8x9r3ici" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>34mqyyfde0dmerer6qa2fse8x9r3ici</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007994</id>
      <parentid>2007993</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26156" sha1="hzkesj56ch65hl0lp28x87j9a8ey1in" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>hzkesj56ch65hl0lp28x87j9a8ey1in</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007995</id>
      <parentid>2007994</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26336" sha1="1kmoynqusk2te9dvfndliw5dht5fowv" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. 

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>1kmoynqusk2te9dvfndliw5dht5fowv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007996</id>
      <parentid>2007995</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26548" sha1="e1wfyhyew3ghafhtbhei95hhsndstq2" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[Îsraêl|îsraêliyan]] e. 

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>e1wfyhyew3ghafhtbhei95hhsndstq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007998</id>
      <parentid>2007996</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26829" sha1="0f24zf6kdt9qg9j65r29vdibxxlbfhs" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[Îsraêl|îsraêliyan]] e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;. 

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>0f24zf6kdt9qg9j65r29vdibxxlbfhs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007999</id>
      <parentid>2007998</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2007999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26840" sha1="tkgidtalk18u17u52qkneeba3cdhemn" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[Îsraêl|îsraêliyan]] e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;. 

=== . ===

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>tkgidtalk18u17u52qkneeba3cdhemn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008000</id>
      <parentid>2007999</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2008000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27577" sha1="68m6fetafgl0p57tiuiqd3eiapp4lws" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[Îsraêl|îsraêliyan]] e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;. 

=== . ===
Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[Cin|cinan]] de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>68m6fetafgl0p57tiuiqd3eiapp4lws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008001</id>
      <parentid>2008000</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2008001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28427" sha1="belqsr2dxswk9ihlrge18phe28gw207" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[Îsraêl|îsraêliyan]] e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;. 

=== . ===
Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[Cin|cinan]] de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.[140] Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - &quot;ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane&quot; (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. 

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>belqsr2dxswk9ihlrge18phe28gw207</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008003</id>
      <parentid>2008001</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2008003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28417" sha1="a4gkek26q9bylbdt7cq6cx4eurzkb5k" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[Îsraêl|îsraêliyan]] e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;. 

Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[Cin|cinan]] de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.[140] Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - &quot;ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane&quot; (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. 

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>a4gkek26q9bylbdt7cq6cx4eurzkb5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008011</id>
      <parentid>2008003</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T08:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2008011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28402" sha1="43fvr12cdew8gmlqr2kihzsj4bhhfrz" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;.

Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist.[140] Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - &quot;ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane&quot; (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>43fvr12cdew8gmlqr2kihzsj4bhhfrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008024</id>
      <parentid>2008011</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2008024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28397" sha1="4gvjzflxdfxkgzsgeqfk9esrqncioti" xml:space="preserve">{{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}
[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]]
{{Quran}}
{{Îslam}}
'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=quran&amp;hl=tr&amp;sa=X&amp;ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt; Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

== Quran wekî bingeha baweriyê ==
Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' (&quot;esilzade, hêja&quot;) hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

{{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»
„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}}

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: &quot;xwendin&quot;.

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin.

{{Quote|&quot;Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin...&quot;}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

== Dabeşbûna nivîsê ==

=== Sûre û ayet ===

==== Sûre û navên sûreyan ====
Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî &quot;tîmên sirrî&quot; an &quot;tîmên nepenî&quot; jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

==== Jimartinên cuda yên ayetan ====
Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

=== Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî ===
Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

== Dîrok ==

=== Ji xwendin heta pirtûkê ===
Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî &quot;Quran&quot; e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen &quot;gotar, xwendin, vegotin&quot; e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

{{Quote|&quot;Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke.&quot;&lt;br /&gt;- [[Tahe|Sûre 20]]:114|&quot;Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be.&quot;&lt;br /&gt;- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: &quot;Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin.&quot;

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya &quot;Pirtûkê&quot; (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

=== Berhevkirina Quranê ===
Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî &quot;kanonîk&quot; nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]).

=== Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê ===
Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa &quot;tabletek baş parastî&quot; (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku &quot;pirtûkek eslî&quot; (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di &quot;[[Şeva Qedrê]]&quot; de (sûreya 97 &quot;El-Qadr&quot;) hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di &quot;Şeva Qedrê&quot; de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û &quot;îfadeya&quot; wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya &quot;xwezaya bêhempa ya Quranê&quot; (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî &quot;mucîzeya rastkirinê&quot; ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

=== Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî ===
Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

== Naverok ==
Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî &quot;îşaret&quot; hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - &quot;bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin.&quot; Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn (&quot;zilamê bi du qiloçan&quot;) ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

=== Afirandin û Xwedê ===
Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: &quot;Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?&quot;

&quot;Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye&quot;. Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê &quot;Rabb&quot; peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; &quot;Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye&quot;.

Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - &quot;ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane&quot; (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.

== Qur'ana bi kurdî ==
{{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}}
Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi.
Wegereke din di malpera al-shia.com de heye.
Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

[[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê &quot;Tefsîra Quranê&quot; diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê &quot;Ji Tefsîra Quranê&quot;) û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

== Binêre ==

* [[Mucîzeyên Quranê]]

== Girêdanên derve ==
* [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
* [http://www.quran.com/ Quran.com]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Mijarên îslamê}}
{{Sûreyên Quranê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên pîroz]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]]
[[Kategorî:Quran| ]]
[[Kategorî:Termînolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]]</text>
      <sha1>4gvjzflxdfxkgzsgeqfk9esrqncioti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4427</id>
    <revision>
      <id>2007967</id>
      <parentid>1975179</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rega singî */</comment>
      <origin>2007967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29888" sha1="qv1ochbb8i67470anl8fc4bekw8p42j" xml:space="preserve">[[Wêne:Landare angiospermoaren oinarrizko atalak ku.jpg|thumb|398x398px|Di riwekên lûleyî de reg pêkhateyên binerd in û sîstema regê pêk tînin.]]
'''Reg'''&lt;ref&gt;İzoli, D. (1992). Ferheng: Kurdî-Tirkî, Türkçe-Kürtçe. Weşanên Deng Stenbol .&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; TMMOB Komxebata zaravên teknik 2013 Amed&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; M.Anter (1967) Ferhenga Kurdî Tirkî  Stenbol&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Botî&quot;&gt; Botî K, (2006) Ferhenga Kamêran .kurdî-kurdî. weşanxaneya spîrêz. Hewlêr &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; U.Demirhan (2007) Ferhenga destî -kurdî bi kurdî Stenbol&lt;/ref&gt; an jî reh (bi înglîzî: ''root'') beşek riwekên lûleyî ye ko bi gelemperî li bin erdê de dirêj dibe, riwekê bi axê ve diçespîne, av û mîneralan dimijîne û diguhazîne bo qedê.&lt;ref&gt;Britannica Editors. &quot;root&quot;. Encyclopedia Britannica, 13 Oct. 2025, [https://www.britannica.com/science/root-plant]. Accessed 30 November 2025.&lt;/ref&gt;

Di riwekên lûleyî de reg pêkhateyên binerd in û sîstema regê (bi înglîzî: ''root system'') pêk tînin. Pêkhateyên sererd ên wekî [[qed]], [[pel]] û kulîlk jî sîstema ajê (bi înglîzî: ''shoot'' ''system'') ya riwekê pêk tînin. Ne sîstema regê ne jî sîstema ajê nikarin ji hev cûda, bi tena serê xwe bijîn. Ji ber ko reg di nav axê de di tariyê de ne û xaneyên regê bê [[kloroplast]] in, nikarin bi [[fotosentez]]ê xurekemadeyên endamî berhem bikin. Ango xaneyên regê, xurekên endamî ji qed û pelê, ji sîstema ajê dabîn dikin. Herwisa xaneyên qed û pelê jî bi navbeynkariya regê av û mîneralan dabîn dikin.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;/&gt;

== Erkên regê ==

Di riwekên tovdar de sê karên serekî yên regê heye:

I. Girêdana riwekê bi axê ve,

II. Mijîna av û mîneralan û ber bi jor ve guhaztina wan.

III. Embarkirina berhemên fotosentezê. Herwisa çêkirina hin hormanan jî yek ji karên girîng ên regan e

Bi axê ve çespandina bi mukum, ji bo sîstema ajê ya riwekê girîng e. Heke riwek bi axê ve bi awayekî xurt hatibe girêdan, pel, kulîlk û fêkîyên riwekê li ser riwekê de bi awayekî guncav cih dibin. Bi vî awayê pel dikarin hê pirtir tîrojên rojê bimijin, perîner (bi înglîzî: ''pollinator'') hê baştir kulîlkan diperînin û fêkîyên riwekê li her aliyê riwekê de geşe dibin. Herwîsa heke çespandina riwekê bi axê ve bi têra xwe qayim be, di rewşên neyînî yên hawirdorê de, wekî mînak, bahoz, tofan û lehiyan de riwek wernagere.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot; /&gt;

Reg av û mîneralên (xurekên neendamî) wekî fosfat, sulfat û nîtratan ji axê dimijînê, riwek mîneralan ji bo çêkirina awêteyên endamî bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Gellek corên riwekan de reg karê embarkirina xurekên endamî an jî avê dike. Piraniya regan li jêrê erdê ne, lê regên hin riwekan li ser rûyê erdê ye.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt; Wekî mînak, rega orkîdeyan an jî rega dara mangrov.

== Corê regan ==

=== Rega singî ===
[[Wêne:Dicotyledoneae Asteraceae herb - root system, primary root becomes tap root and lateral roots.JPG|thumb|398x398px|Regên piraniya riwekên dulep û riwekên tovrût, rega singî ye.]]
Regên piraniya riwekên dulep û riwekên tovrût rega singî (bi înglîzî: ''taproot'') ye. Rega singî hin caran wekî rega mixî jî tê navkirin. Rega singî regek serekî ya stûr û berbiçav e, regên tenîştî bi rega serekî ve girêdayîne, lê bi qasî rega serekî geşe nabin û hê ziravtir dimînin. Rega singî ji rega embriyonî ya bi navi regoke (bi înglîzî: ''radicle'') diperise. Regoke pêşî beşek tovê ye, piştî zîldanê, regoke bi firehî geşe dibe û di sîstema regê de li gor regên teniştî dibin rega herî gir û stûr. Wekî mînak gezêr, tivir, silq bi eslê xwe regên singî yên riwekê ne. Di van riwekan de gelek regên teniştî (bi înglîzî: ''lateral roots'') jî bi rega singî ve girêdayîne, lê piştê hilberînê, regên teniştî tên durxistin û paşê tên şandin bo bazarê.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot; /&gt;

Di hin riwekên dulep de rega singî û regên teniştî hema bi heman qebareyê ne, lê ji bo bûyîna rega singî pîvan ev e ko rega singî ji regokeyê geşe dibe.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot; /&gt;Regên teniştî ji rega singî dirêj dibin, lê paşê ji wan regan jî regên tenîştî yên nû dirêj dibin. Bi vî awayî di nav xakê de tora sîstema regê ava dibe..

=== Rega rîşalî ===
[[Wêne:Zwiebel-Allium cepa-Stubby root nematodes, Paratrichodorus-3-Howard F. Schwartz, Colorado State University.jpg|thumb|398x398px|Di riwaka pîvazê de rega rîşalî.]]
Di piraniya riwekên yekep û hin riwekên dulep de, ji qedê riwekê bi heman dirêjî û stûriyê, gelek reg dirêj dibin û sîstema rega rîşalî ava dikin. Di van riwekan de di dema zîldanê an jî hema paşê zîldana tovê, regoke dimire.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;&gt;Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc&lt;/ref&gt; Ji binê regokeyê gopika regê dirêj dibe û sîstema rega rîşalî ava dike. Her ko riwek geşe dibe, hê pirtir gopikên regê îcar ji qedê zîl didin. Ji ber ko regên rîşalî (bi înglîzî: ''fibrous roots'') wekî regên sêwî ne, ango ji regên heyî dirêj nabin û ji regokeyê çênabin, ev reg wekî regên palpiştî (bi înglîzî: ''adventitious'' ''roots'') tên navkirin.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot; /&gt; Riwekên wekî riweka genim, riweka garis, riweka ceh û pîvaz, riwekên bi rega rîşalî ne.

Piraniya riwekan, sîstema rega singî an jî sîstema rega rîşalî bi kar tînin. Gellek corên riwekan jî kombînasyona herdu sistemên regê bi kar tîninin.&lt;ref name=&quot;plant biology&quot;&gt;TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

Asta kûrahiya axê ya av û mîneral jê tê dabînkirin, li cem sîstema rega singî û rega rîşalî de ne yek e. Riwekên bi rega singî dikarin regên xwe dirêjê kurahiya bi qasî 40-50 mêtreyan bikin û ava binerdê bimijînin. Regen riwekên bi rega rîşalî, bi gelemperî nêzîkê rûyê erdê de cih digirin û ji qadek fireh ava baranê ya nav axê dimijînin.

== Pêkhateya birgeha dirêjkî ya serikê regê ==

 {{Gotara bingehîn|Kulavê regê}}
[[Wêne:Root tip structure ku.png|thumb|399x399px|Birgeheha dirêjkî ya serikê regê.]]
Lûtkeya serikê regê ji aliyê derve bi [[kulavê regê]] ve dapoşî ye. Kulavê regê an jî kalîptra (bi înglîzî: ''root cap- calyptra'') endamek piçûk e ko serikê regê ji bandora neyînî ya hawirdorê diparêze.

Di birgeha dirêjkî (bi înglîzî: ''longitudinal section'') de pêkhateya navî ya serikê regê ji sê beşên serekî pêk tê:

I.Başa dabeşbûna xaneyan (bi înglîzî: ''zone of cell division''),
 
II.Beşa dirêjbûnê (bi înglîzî: ''zone of elongation'') û

III. Beşa pêgihîştinê (bi înglîzî: ''zone of maturation'').&lt;ref name=&quot;Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt;
 
Geşeya seretayî ya regê di van beşan de rû dide.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;

=== Beşa dabeşbûna xaneyan ===

Xaneyên beşa dabeşbûna xaneyan, ji [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] pêk tên. Merîstema lûtkeyî di navenda serikê regê de cih digire. Loma beşa [[Dabeşbûna xaneyê|dabeşbûna xaneyan]] hin caran wekî beşa merîstemî jî tê navkirin. Piraniya dabeşbûna xaneyan, di xaneyên peravê şaneya merîstemê, li kêleka kulavê regê de rû dide. Xaneyên vê beşê 12 heta 36 saetan de carek dabeş dibin.&lt;ref name=&quot; plant biology &quot;/&gt; Di beşa dabeşbûna xaneyan de [[xane]] bi şêweyî şeşpalû (kubîk) ne, [[vakuol]]ên wan piçûk in û xwediyê [[navik]]ek gir a navendî ne.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Di navenda merîstema lûtkeyî de komek xane hene ko leza dabeşbûna wan li gor xaneyên peravê, gellek hêdî rû dide, ji cihê van xaneyan re tê gotin navenda bêdengiyê (bi înglîzî: ''quiescent center''). Xaneyên navenda bêdengiyê 200 heta 500 saetan carek dabeş dibin.&lt;ref name=&quot;plant biology&quot; /&gt; Navenda bêdengiyê wekî çavkaniya xaneyên bineretî (bi înglîzî: ''stem cells'') kar dike û nûbûn û berdewamiya meristema lûtkeyî ya regê dabîn dike.&lt;ref&gt;Root development: Quiescent center not so mute after all. Doerner, Peter. Current Biology VL - 8.SP R42 EP R44 - 1998/01/15/ SN - 0960-9822 DO [https://doi.org/10.1016/S0960-9822(98)70030-2]&lt;/ref&gt;

Xaneyên merîstema lûtkeyî yên ber bi aliyê serikê regê, bi dabeşbûnê, xaneyên stûnî çêdikin û bi vî awayî reg ber bi jêr ve dirêj dibe. Xaneyên stûnî kar dikin bo têgihîştina temas, hêm, pesto û erdkêşê. Xaneyên merîstemî yên li tenîştên navenda bêdengiyê, xaneyên teniştî yên kulavê regê çêdikin. Xaneyên merîstemî yên ber bi aliyê qedê jî xaneyên şaneyên navî yên regê çêdikin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;/&gt;

Merîstema lûtkeyî ya reg û qedê, di geşe û peresîna riwekê de dabeşê sê beşên merîstemî dibin:

I.Protoderm, [[şaneya rûpoşî]] (epîdermîs) çêdike.

II. Merîstema binçîne, li aliyê navî yê protodermê de [[Xaneya riwekan|xaneyên parenkîma]] yên tûkilê berhem dike.

III. Prokambiyum, di navenda regê de wekî stûnek lûleyî peyda dibe û [[Şaneya niyan|niyana]] seretayî û [[Şaneya darik|darika]] seretayî çêdike.

Kirok (bi înglîzî: ''pith'') ji xaneyên parenkîma pêk tê û ji merîstema binçîne peyda dibe. Qedên piraniya riwekan, kirok lixwe digirin. Bi gelemperî di regên riwekên dulep (bi înglîzî: ''dicot plants'') de kirok tune ye, lê regên piraniya riwekên yeklep de kirok heye.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

=== Beşa dirêjbûnê ===

Geşeya seretayî ya regê bi dabeşbûna xaneyên merîstema lûtkeyî û dirêjbûna xaneyên beşa dirêjbûnê rû dide.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;/&gt; Di serikê regê de, hema li paş merîstema lûtkeyî, beşa dirêjbûnê cih digire. Di vê beşê de hin çalakiyên merîstemî rû didin, lê bi gelemperî li vir xane dirêj dibin û qebareya xaneyan diguhere. Xaneyên beşa dirêjbûnê ji hawirdora xwe av werdigirin û bi awayekî berçav dirêj dibin, diguherin. Bi dabeşbûna xaneyên merîstemê û dirêjbûna wan, merîstema lûtkeyî ya regê û kulavê regê di nav axê de ber bi jêr tên paldan. Beşên din ên regê yên li jorê beşa dirêjbûnê ne, dirêj nabin lê di riwekên pirsalî de stûriya regê zêde dibe.&lt;ref name=&quot; plant biology &quot;/&gt;

Di beşa dirêjbûnê de xaneyên derveyî, protoderm in û diguherin bo epîdermîsê. Di navenda beşa dirêjbûnê de şaneya pêşengê lûleyan (bi înglîzî: ''provascular tissue'') heye û bi guherîna wê, niyana seretayî û darika seretayî peyda dibe. Ango pêşî [[şaneya lûleyî]] çêdibe paşê regemû (mûyên regê) di beşa pêgihîştinê de peyda dibin. Di navbera şaneya pêşengê lûlelyan û protodermê de şaneya binçîne (bi înglîzî: ''ground tissue'') cih digire. Şaneya binçîne ji xaneyên parenkîma pêk tê û diguhere bo tûkila reg.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot; /&gt;
=== Beşa pêgihîştinê ===

Xaneyên ko di beşa dirêjbûnê de hatin dirêjkirin, di beşa pêgihîştinê de tên guhartin bo xaneyên taybet. Xaneyên li rûyê regê bi gorankariyê dibin xaneyên epîdermîsê. Hin xaneyên epîdermîsê regemû (bi înglîzî: ''root hairs'') lixwe digirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;

Beşa pêgihîştinê bi hebûna regemûyan, ji beşên din ên regê cudatir xuya dibe. Regemû ji epîdermîsê dirêj dibin. Ango regemû bi tena serê xwe xane nîn in lê niçikên lûleyî ne ko ji xaneyên epîdermîsê ber bi derve dirêj dibin.&lt;ref name=&quot;plant biology&quot; /&gt;Regemû bi firehkirina rûberê regê, şîyana mijînê ya regê zêdetir dikin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt;Dirêjiya regemûyan dibe ko bigihîje 1.3 cm. Tîreya regemûyan bi qasî 10 µm ye. Ji ber ko tîreya wan zirav e, regemû dikarin ji nav kunên piçûk ên nav axê, av û mîneralan bimijînin. [[Parzûna plazmayê]] ya regemûyan bi proteînên hilgir (bi înglîzî: ''carrier protein'' ) ve dewlemend e. Proteînên hilgir, enerjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]]-yê ji bo mijîna hin madeyan bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;Regemû pir nazik in, gava reg di nav axê de geşe dibê, madeyên nav axê ziyan digihînin regemûyan. Regemû bi qasî 4-5 rojan dijî loma di beşên jorê beşa gihîştinê de regemû tune. Reg di beşa pêgihîştinê de li dewsa regemûyên mirî, bi awayekî berdewam regemûyên nû çêdike.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;
== Pêkhateya panîbirgeh a serikê regê ==
[[Wêne:Panîbirgeha regê ku.png|thumb|399x399px|Panîbirgeha serikê rega dulep û yeklep.]]
Heke beşa pêgihîştinê ya serikê regê bi berwarî were jêkirin, panîbirgeha (bi înglîzî: ''cross section'') serikê regê tê bidestxistin. Panîbirgeha serikê regê ji aliyê derve ber bi navî, ji epîdermîs, tûkil, endodermîs û stûna lûleyî pêk tê.

=== Epîdermis ===

Çîna epîdermîs ji qorek xaneyên epîdermîsî pêk tê. Dîwarê xaneyê yê xaneyên epîdermîsê tenik in û xane bi gelemperî bi şêweyî lakêşe ne. Di beşa pêgihîştînê de gelek xaneyên epîdermisê diguherin bo xaneyên regemûyan.&lt;ref name=&quot;leland&quot;/&gt;
 
=== Tûkil ===

Epîdermîsa regên pêgihîştî stûnek(sîlîndîr) xaneyên parenkîma ya bi navê tûkila regê (bi înglîzî: ''root cortex'') dorpêç dikin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;/&gt; Xaneyên tûkila regê bi awayekî sist rêz dibin. Di navbera xaneyên tûkilê de valahiyên fireh hene, ji bo embarkirina oksîjenê û ji bo guhaztina av û mîneralan bi rêya apoplastî, valahiyên navbera xaneyan tên bikaranîn. Di navbera xaneyên tûkilê yên cîran de pira sîtoplazmayê ango plazmodezma (bi înglîzî: yekjimar “''plasmodesma''”, pirjimar &quot;''plasmodesmata''&quot;) hene. Plazmodezma cogên sîtoplazmî ne, madeyên ji axê hatine mijîn bi navbeynkariya plazmodezmayan ji xaneyek tûkilê ber bi xaneya din ve tên guhaztin. Di tûkilê de guhaztina av û mîneralan bi belavbûnê (dîfuzyon) di dîwarên xaneyan de, an jî di valahiya navbera xaneyan de rû dide.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot;/&gt;Herwisa valahiyên navbera xaneyên tûkilê, ji bo guhaztina (bi dîfuzyonê) oksîjenê jî kar dikin. Oksîjen ji axê an jî ji qedê ber bi xaneyên regê va tê guhaztin.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot;/&gt;Xaneyên tûkilê xurekemade jî embar dikin.Bi gelemperî xurekên endamî bi şeweyî nîşa di amîloplastên xaneyên parenkîmî yên tûkilê de tên embarkirin.

=== Endodermîs ===

Di beşa pêgihîştinê de çîna navî ya xaneyên tûkilê diguherin bo endodermîsê. Endodermîs lûleyek e bi stûriya yek xaneyê ye. Erkê serkî yê endodermîsê kontolkirina derbasûna av û mîneralan ji tûkilê bo lûleya stûnî ye. Xaneyên endodermîsê bi şerîda Caspary pêçayî ne. Şerîda Caspary ligînîn û suberîn lixwe digire û dijav e, loma rê nade madeyên bi rêya apoplast tên guhaztin bi serbestî xwe bigihînin şaneya lûleleyan.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot;/&gt;

Tu kontrola xaneyên tûkilê li ser guhaztina madeyên bi rêya apoplastî (bi înglîzî: ''apoplastic pathway'') tune. Heke ne ji endodermîsê ba, her cor mîneral wê ji axê bi serbestî derbasê valahiya navbera xaneyan û dîwarê xaneyan biban, xwe bigihîştina darikê û belavê hemû beşên riwekê biban. Lê ji ber ko şerîda Caspary rê nade av û mîneralan, divê ew pêşî derbasê nav [[sîtoplazma]]ya xaneyên endodermîsê bibin.&lt;ref name=&quot;leland&quot; /&gt;Di bin kontrola endodermîsê, mîneralên ko pêdiwiya riwekê bi wan heye û ne ziyanbexş in, dikarin derbasî şaneya darik bibin.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot;&gt;SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones &amp; Bartlett Pub &lt;/ref&gt;
=== Stûna lûleyî ===
[[Wêne:Salix root L.jpg|thumb|Weneyê  panîbirgehî yê rega dara biyê (salix) di bin mîkroskobê de. A- Epîdermîs,  B- Tûkil, C- Stûna lûleyî, D- Endodermîs, E- Rega teniştî|400x400px]]
Hemû şaneyên li binê çîna endodermîsê de cih digirin, wekî stûna lûleyî (bi înglîzî: ''stele- vascular cylinder'') tên navkirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;/&gt;Stûna lûleyî ji çêwebazine û şaneya lûleyî pêk tê. Di navbera endodermîs û şaneya lûleyî de herêmek bêtertîb a ji xaneyên parenkîmî heye û wekî çêwebazine (bi înglîzî: ''pericycle'') tê navkirin. Xaneyên çêwebazine dikarin dabeş bibin û xaneyên nû çêbikin. Ango di xaneyên çêwebazine de taybetmendiya merîstemî heye. Heke di regê de rêjeya [[hormon]]a oksîn (bi înglîzî: ''auxin'') bigihîje astek diyarkirî, çêwebazine çalak dibe û bi dabeşbûna xaneyan, regên teniştî çêdike. Regên teniştî xaneyên tûkilê û epîdermîsê diqelişînin û ber bi derve dirêj dibin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;/&gt;Herwisa di stûna lûleyî ya riwekên pirsalî yên dulep û riwekên tovrût de, ji bo geşeya duyem, kambiyuma lûleyî (bi înglîzî: ''vascular cambium'') û kambiyuma tepedorî (bi înglîzî: cork cambium) jî cih digirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt; Kambiyuma lûleyî ji qorek xaneyên merîstemî pêk tê û di navbera darik û niyanê de cih digire. Kambiyûma lûleyî darikên duyem û niyanên duyem çêdike. Kambiyuma tepedorî li aliyê derveyî kambiyuma lûleyî de şaneya tepedorî (perîderm) çêdike. Xaneyên perîdermê yên pêgihîştî mirî ne û suberîn lixwe digirin,regê ji bandorên neyînî yên hawirdorê diparêzin.&lt;ref name=&quot; plant biology &quot;/&gt;

Şaneya lûleyî di beşa navî ya stûna lûleyî de cih digire. AV û mîneral ji aliyê şaneya darik ve ji regê bo hemû beşên riwekê tên guhaztin. Şaneya niyan ji bo guhaztina xurekên endamî kar dike.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot;&gt; Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.&lt;/ref&gt;

Di regên riwekên dulep de darik û niyan di stûna lûleyî de li dû hev bi şêweyî tîpa x rêz dibin, lê regên yeklêp de şaneya lûleyî bi şeweyê xelek li dora kirokê rêz dibin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;

== Guhaztina avê di regê de ==
[[Wêne:Into the stele ku.svg|thumb|399x399px|Guhaztina av û mîneralan bi du rêbazan rû dide; rêya apoplastî û rêya sîmplstî.]]
Di regê riwekan de piraniya av û mîneral di beşa serikê regê de tên mijandin.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot; /&gt;Di beşa pêgihîştinê de xaneyên tûkilê karên guhaztina av û mîneralan ji epîdermîsê ber bi şaneya lûleyî ve didin destpêkirinê. Di tûkilê de du beş ji hev hatine cihêkirin: apoplast ango cihê vala (bi înglîzî: ''apoplast-free space'') û sîmplast ango tora sîtoplazmayê (bi înglîzî:''symplast'' -''cytoplasmic network'' ) Guhaztina av û mîneralan bi van herdu rêyan rû dide.

Ji ber ko ava nav xaneyên regê bi berdewamî tê guhaztin bo şaneya darik û şaneya darik jî avê heta stomayên pelê diguhazîne, di xaneyên tûkila regê de xestiya avê ji xestiya ava nav axê kêmtir e. Loma ava nav axê meyl dike ko ber bi xaneyên regê ve biherike.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt;Di tûkilê de guhaztina av bi belavbûnê (dîfuzyon) rû dide. Heke av di nav selûloza dîwarên xaneyan de, an jî di valahiya navbera xaneyan de ber bi stûna lûleyî ve were guhaztin, ji vê guhaztinê re te gotin guhaztina apoplastî (bi înglîzî: ''apoplastic transport'').&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot; /&gt; Av di endodermîsê de derbasî nav sîtoplazmayê dibe û tê guhaztin bû şaneya darik.

Bi guhaztina sîmplstî av ji aliyê xaneyên epidermîsê, bi regemûyan, ji axê bi [[osmoz]]ê tê wergirtin û di xaneyên tûkilê de, di nav sîtoplazmayê de bi navbeynkariya pirên sîtoplazmayê, ango plazmodezmayan ji xaneyek ber bi xaneya din ve tên guhaztin.

== Guhaztina mîneralan di regê de ==

Îyonên mîneralan di nav avê de di valahiyên gelek piçûk ên axa derdora regê de cih digirin. Ji bo bikevin nav riwekê, divê mîneral ji [[parzûna xaneyê]] yên epîdermîsê an jî xaneyên tûkilê de derbasî nav sîtoplazmayê bibin. Îyon bi dîfuzyona sade (bi înglîzî: ''simple diffusion''), dîfuzyona asankirî (bi înglîzî: ''facilitated diffusion'') û guhaztina çalak (bi înglîz: ''active'' ''transport'') dikevin nav riwekê.

Heke xestiya mîneralek li axê de zêde be lê di xaneyên regê de kêm be, vê gavê ew mîneral bi rêya dîfuzyona sade, di nav avê de derbasî nav xaneyên riwekê dibe. Lê di mijîna mîneralan de rêbaza dîfuzyona sade, bi qasî rêbazên din girîng nîne. Di rêbaza dîfuzyona asankirî û guhaztina çalak de di parzûna xaneyê de hin molekulên guhêzer hene û dikarin hin mîneralan ji hev derbixin û bibijêrin. Di difuzyona asankirî de jî mîneral li nav axê de bi xestiyek bilind e û di riwekê de xestiya wê mîneralê kêm e, lê di parzûna xaneyê de derbasbûna mîneralê ji aliyê proteînên guhêzer ve tê rêkxistin.&lt;ref name=&quot;leland&quot; /&gt;

Ji bo mijîna mîneralan rêbaza herî girîng, guhaztina çalak e. Di [[guhaztina çalak]] de li gel [[proteîn]]ên guhêzer, enerjiya ATP-yê jî tê bikaranîn. Di guhaztina çalak de riwek biryar dide ka ji axê kîjan mîneral were girtin. Ji bo guhaztina çalak ne hewceye ko xestiya mînarala nav axê, ji ya nav regê zêdetir be. Dibe ko xestiya mînerala nav axê ji ya nav xaneyên regê kêmtir be an jî xestiya mînarale li herdu aliyan jî yeksan be.

Bi kîjan rêbazê dibe bila bibe, carek mîneral ket nav tora sîtoplazmayê, bi navbeynkariya plazmodesmayan ,mînearal di xaneyên tûkilê de derbasî nav xaneyên endodermîsê dibe, ji wir jî dikeve nav xaneyên stûna lûleyî û derbasî darikê dibe.&lt;ref name=&quot;leland&quot;&gt; Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.&lt;/ref&gt;

Av û mîneral ji axê ber bi şaneya darik, bi berwarî tên guhaztin. Arasteya guhaztinê ji epîdermîsê ber bi stûna lûleyî ye.

Regemû/ Epîdermîs → Tûkil → Endodermîs → Çêwebazine → Darik
== Geşeya seretayî ya regê ==
[[Wêne:Primary and secondary growth ku.png|thumb|399x399px|Hemû cor riwek bi geşeya seretayî çêdibin, piraniya riwekên giyayî (riwekên yeksalî) de tenê geşeya seretayî rû dide. Lê di hin riwekên giyayî û hemû riwekên pirsalî de piştî geşeya seretayî, geşeya duyem jî rû dide.]]
Hemû cor riwek bi geşeya seretayî çêdibin, piraniya riwekên giyayî (riwekên yeksalî) de tenê geşeya seretayî rû dide. Lê di hin riwekên giyayî û hemû riwekên pirsalî de piştî geşeya seretayî, geşeya duyem jî rû dide.

Di riwekên tovdar de li aliyê jêrê embriyoyê de pêkhateyek merîstematî ya bi navê regoke (bi înglîzî: ''radicle'') heye, dema zîldana tovê de ev beş diperisê bo regê rîwekê. Geşeya seretayî ya regê bi dabeşbûna merîstema lûtkeyî ya regê ve tê revebirin. Ji aliyê merîstema lûtkeyî xaneyên nû tê çêkirin, hinek ji xaneyên nû di merîstemê de dimînin û hê pirtir xane çêdikin. Hinek ji xaneyên merîstemê jî tên guncandin bo çêkirina [[Şane (biyolojî)|şane]] û endamên nû yên riwekê.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Di beşa stûna lûleyî de çêwebazine û şaneya lûleyî cih digire. Darik û nîyana şaneya lûleyî ya ji aliyê merîstema lûtkeyî ve hatine çêkirin, wekî darika seretayî û niyana seretayî tên navkirin.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;&gt;Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., &amp; Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.&lt;/ref&gt;

Bi geşeya seretayî dirêjiya regê zêde dibe. Di bin axê de dibe ko dirêjiya reg û liqên regê bi çendan metre bin. Lê di regê riwekê de tenê beşek piçûk, a serikê regê dirêj dibe. Beşên din ên regê dirêj nabin, di riwekên pirsalî de ev beşên regê stûr dibin.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot; /&gt;

== Geşeya duyem a regê ==

Geşeya duyem a regê, di riwekên pirsalî de rû dide. Çêwebazine û hin xaneyên paşmayî yên prokambiyumê, kambiyuma lûleyî û kambiyuma tepedorî çêdikin. Kambiyuma lûleyî di navbera darika seretayî û niyana seretayî de cih digire. Bi çêkirina darika duyem û niyana duyem, tîreya regê zêde dibe. Kambiyuma tepedorî li aliyê derveyî çêwebazine tê çêkirin. Kambiyuma tepedorî li aliyê navî ya regê, şaneya felodermê (bi înglîzî: ''phelloderm'') çêdike. Şaneya feloderm ji bo embarkirina xurekan kar dike. Kambiyuma tepedorî ber bi aliyê derveyî regê jî, ji xaneyên mîrî yên parêzer,çînek ava dike, ji vê çîne re tê gotin tepedor (bi înglîzî: ''cork'').Şaneya feloderm, kambiyuma tepedorî û çîna tepedor hersê bi hev re wekî perîderm tên navkirin. Perîderm endodermîs, tûkil û epîdermîsê diqelişîne û ber bi derve geşe dibe. Xaneyên ev hersê pêkhateyan dimirin û diweşin. Ango di riwekên pirsalî de, çîna derveyî ya beşa rega pirsalî ne epîdermîs, lê perîdermîs e.

== Hevkarîgeriya sîmbiyozî ==

Regên riwekên bejayî bi hin [[karok]] û [[Bakterî|bakteriyên]] nav axê ve têkiliyên sîmbiyozî yên mutalîzmî (bi înglîzî: ''mutualistic'') ava dikin. Riwek dikare hin mîneralên pêwîst ên ko di axê de xestiya wan pir kêm e, bi sîmbiyozê dabîn bike.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt; Sîmbiyoza navbera reg û hin karokan wekî mîkorîza (bi înglîzî: ''mycorrhizae'') tê navkirin. Bi hevkariya mîkorîza, karok ji regê riwekê xurekên endamî yên berhemên fotosentezê werdigire. Di heman demê de, mîneralên pêwîst ên wekî fosfor, ji karokê tê guhaztin bo regê riweka mêvandar. Tîreya mîselyuma karorokê ji tîreya regê ziravtir e, loma karok dikare xwe bigihîne her aliyê axê û mîneralan bimijîne. Di hin corên mîkorîzayan de karok, regê mîna kalanek dipêçîne. Di hin coran de jî karok dirêjê nav dîwarê xaneyên tûkila regê dibin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

Hin bakteriyên [[Çerxa nîtrojenê|çespandina nîtrojenê]] wekî bakteriyên rîzobiyum (bi înglîzî:''Rhizobium'') tên navkirin. Rîzobiyum bi regên riwekên mîna fasûli, nok, nîsk û polkeyê re têkiliya sîmbîyozê ya mutualîzmî ava dikin. Bakterî di regê riwekan de, di nav girêyan de dijîn. Bakterî ji riwekê berhemên fotosentezê werdigirin. Bakterî ji nîtrojena atmosferê, amonyak berhem dikin û diguhazînin riwekê, riwek amonyakê ji bo çêkirina awêteyên nîtrojenî wekî çavkanî bi kar tîne.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

== Xweguncandinên regê ==
[[Wêne:Raphanus sativus.jpg|thumb|Rega embarê di riweka tivir de.]]
Di hin riwekan de reg bi gorankariyi xwe guncandiye û li gel mijîna av û mîneralan, hin karên taybet jî bi rê ve dibe. Regên ji bo karek taybet hatiye guncandin, dibe ko ji regê an jî ji qedê hatibe çêkirin. Hin reg bi guncandinê, hê pirtir palpiştî dide riwekê û riwekê hê baştir bi axê ve dibestîne. Hin regên hatine gucandin jî bo embarkirina av û xurekên endamî, an jî ji bo wergirtina oksîjenê ji atmosferê kar dikin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Piraniya riwek di qed û regên xwe de hinek xurek embar dikin, lê hinek corên riwekan di regê xwe de ji nîşa û karbohîdratên din gelek xurek tê embarkirin, loma qebareya regê zêde dibe û reg diwerime, ji vê regê re tê gotin rega embarê. Wekî mînak, kartola şîrîn (''Ipomea batatas''), gêzer û silq (''Beta vulgaris'' ) bi eslê xwe regên embarê ne.‌&lt;ref name=&quot;Botany illustrated&quot;&gt;Glimn-Lacy, J., &amp; Kaufman, P. B. (2006). Botany illustrated: Introduction to plants, major groups, flowering plant families (2nd ed.). Janice Glimn-Lacy and Peter B. Kaufman. &lt;/ref&gt; Di gêzer û silqê de li gel rega singî, beşek ji qedê jî tevlê rega embarê dibin. Wekî mînak, bi qasî 2cm ên gêzerê ji qedê riweka gezerê pêk tê, lê ev beş ji derve xuya nabe. Heke gêzer bi dirêjkî were dabeşkirin bo du parçeyan, beşa regê baş xuya dibe.&lt;ref name=&quot;plant biology&quot; /&gt;
[[Wêne:Prop roots of Maize plant.jpg|thumb|251x251px|Di riweka garisê de, ji qedê riwekê, rega palpiştî derdikeve û ber bi axê ve dirêj dibe.]]
Hin reg palpiştî didin riwekê ko xwe bi axê ve xurt bibestîne û qedê riwekê bi awayekî tîk bimîne. Wekî mînak, di riweka garis (lazût) de li gel regên rîşalî yên binerd, ji qedê riwekê jî reg çêdibin û xwe digihînên axê.Ji vê regê re tê gotin rega palpiştî (bi înglîzî: ''adventitious root'')

Hin reg li ser rûyê erdê bi atmosferê ve temas dikin, ji van regan re tê gotin rega hewayî (bi înglîzî: ''aerial root''). Wekî mînak, hin corên orkîdeyan (bi înglîzî: ''orchids'') li ser daran dijîn, regên wan ber bi jêr, di nav hewayê de deliqandî ye, nagihîje axê. Orkîde bi regên xwe ji mijê an jî ji baranê ava hewayê dimijînin. Regên mangrovê ji hewayê oksîjen werdigirin.

== Girêdanên derve ==
* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Riwek]]</text>
      <sha1>qv1ochbb8i67470anl8fc4bekw8p42j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Simkoyê Şikak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6521</id>
    <revision>
      <id>2007838</id>
      <parentid>1967824</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Wêneyê mewcûd hate lêkirin</comment>
      <origin>2007838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34868" sha1="nylxro819guvaplrf9866prtgill8af" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedî meqam
| nav                = Simkoyê Şikak
| wêne               = اسماعیل سمیتقو - روزنامه اطلاعات، ۸ تیر ۱۳۵۵، ۲۸ هزار روز تاریخ ایران و جهان، صفحه ۱۷۳.jpg
| sernavê_wêne       = 
| mezinahiya_wêne    = 
| meqam              = 
| tevî               = 
| destpêka_dewrê     = 
| dawiya_dewrê       = 
| berê               = 
| paşê               = 
| serokkomar         = 
| cîgirserok         = 
| serokwezîr         = 
| cîgirên_serokwezîrê = 
| 1navê_vala         = 
| 1navê_daneyê       = &lt;!--------------------------------meqam1   heta meqam16ê diçe----------------&gt;
| meqam1             = 
| tevî1              = 
| destpêka_dewrê1    = 
| dawiya_dewrê1      = 
| berê1              = 
| paşê1              = 
| herêma_hilbijartinê1 = 
| 1navê_vala1        = 
| 1navê_daneyê1      = &lt;!------------------------------meqam2--------------------------&gt;
| meqam2             = 
| tevî2              = 
| destpêka_dewrê2    = 
| dawiya_dewrê2      = 
| herêma_hilbijartinê2 = 
| berê2              = 
| paşê2              = &lt;!------------------------------Agahiyên kesane------------------&gt;
| roja_jidayikbûnê   = [[1887]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kela Çariyê]]- Selmas, Urmiye
| roja_mirinê        = {{Dîrok|21|Tîrmeh|1930}}
| cihê_mirinê        = [[Şino]], [[Rojhilatê Kurdistanê-Îran]]
| partî              = 
| partiyên_din       = 
| hevwelatî          = 
| netewe             = [[Kurd]]
| hevjîn             = 
| zarok              = 
| perwerde           = 
| pîşe               = Siyasetmedar
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = 
}}
'''Simkoyê Şikak''' yan jî '''Smayîl Axayê Şikak''' (jdb. [[1887]] [[Kela Çariyê]] – m. {{Mirin|30|hezîran|1930}} [[Şino]]), serhildêr û rêberekî [[kurd]] ê ji êla [[şikak]]an e û rêberê [[Serhildana Simkoyê Şikak]] bû.

Smayîl Axayê Şikak, yê ku pirranî bi navê '''Simko''' (an jî Simkoyê Şikak) di nava kurdan de hatiye naskirin, yek ji wan rêbera ye ku di dîroka azadîxwaziya gelê [[Kurdistan]]ê de xwedî rûmet û xebateke berbiçav e. Girîngiya serhildana Simkoyê Şikak ku nêzî 25 salan dom kir, ew e ku piştî [[şerê cîhanê yê yekem]] nêzî %50 ji axa [[Rojhilata Kurdistanê]] ji desthilatdariya dewleta [[Îran]]ê rizgar kir û mîna desthilatdarekî kurd karê xwe yê hukimdariyê meşand. Ev karê han (ku Simko dikarî hemû hêzên êl û eşîretên kurdan li dora hev bicivîne), di serdemeke ku sîstema [[feodalîzm]]ê li hemû Kurdistanê di bin nîrê axatiyê de bû, pêkhat. Keça wî [[Hedoya Simko]] di 7ê meha yekê ya 2024an da çû ser dilovanîya xwe. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0701202418 |sernav=Keça Simkoyê Şikak di 100 saliya xwe de koça dawî kir |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2024-01-21 }}&lt;/ref&gt;

== Secerename û nasnameya êla Şikak ==

Kela Smayîl Xanê Mezin (bapîrê Simko yê mezin, bavê [[Elî Xan]]ê bapîrê Simko) li nêzî çemê [[Berandiz]]ê li herêma [[Urmiyê]] ye û ev keleh wek şûnewarekî dîrokî di nava kurdan de weke ziyaretgehekê tê hesibandin.

Şikak di rojhilatê Kurdistanê de piştî eşîra [[Kelhûr]] (li herêma [[Kirmaşan]]), mezintirîn eşîra vê para axa Kurdistanê ye ku di çaxê desthilatdariya [[Qacarî]] û [[Pehlewî|Pehlewiyan]] de li [[Îran]] û [[Kurdistan]]ê xwedî rolekî aktîv yê siyasî bûne.

Piştî ku [[Mihemed Xanê Qacar]] (damezrînerê silsîleya [[Qacarî|Qacariyan]]) bi ji navbirina desthilatdariya [[Dewlata Zend|Zendiyan]], desthilatdariya hemû Îrana mezin girt destê xwe, fermandarê kurd [[Sadiq Xanê Şikak]] jî hevkarê wî bû. Lê Mihemed Xanê Qacar zor û sitemkariya xwe gihand radeyekê ku heta li dijî mirovên mîna Sadiq Xanê Şikak jî kete liv û lebatê û hewilên ji navbirina wî jî dane. [[Sadiq Xan]] ku xwedî hêzeke zêdetir ji 10.000 kesan bûye, bi kuştina Mihemed Xanê Qacar jî hatiye tawanbarkirin ku di sala 1797an de li bajarê [[Şuşa]] ''(Şoş)'' di nava xîveta xwe de tê kuştin.&lt;ref&gt;Dr. Kemal Mezher, Tarîxê Iran (Elhedîs we elmuasir.)&lt;/ref&gt; Sadiq Xanê Şikak yekemîn kes e ku navê wî di serûkaniyên dîrokî de weke fermandarekî kurd yê girêdayî êla Şikak hatiye nivîsandin. Piştî wî malbata Simkoyê Şikak di qada siyasî ya herêma bakurê rojhilatê Kurdistanê de, xwedî navekî xuyakirî ye. Ji wan kesayetiyan [[Smayîl Xanê Mezin]], [[Cazê]] (jina Smayîl Xanê Mezin û dayika Elî Xan), Elî Xan, [[Mihemed Paşayê kurê Elî Xan]], [[Cewer Axa]] û Simkoyê Şikak ku tev bi nemerdî û awayê xapandinê ji aliyê Îraniyan ve hatine kuştin.

Êla Şikak ji du tîreyan ([[Kardarî]] û [[Ebduyî]]) pêk tê:
* Tîreya Kardarî ji deh şaxan pêk tê: [[Fenekî]], [[Mamedî]], [[Nîsanî]], [[Delan]] ([[Delanî]] an jî [[Delî]]), [[Xidirî]], [[Botan]], [[Hinare]], [[Pisaxa]], [[Gewirik]] û [[Xelûfan]].
* Tîreya Ebduyî jî ji neh şaxan jêre pêk tê: [[Kizinî]], [[Keçelî]], [[Pisaxa]] (malbata Simkoyê Şikak), [[Etmanî]], [[Çerkoyî]], [[Mendolekî]], [[Neimetî]], [[Êverî]] û [[Şekerî]].

Ji van her du tîreyan tev di bin desthilatdariya Pisaxayan de bûne ku di çaxê serhildana Simkoyê Şikak de û di bin rêbertiya wî de, bi awayê konfederasyona eşîretan hevgirtinek bihêz di navbera eşîreta [[Şikak]], [[Milan]], [[Herkî]], [[Ertûşî]], [[Dirî]] û hinekên din de hat çêkirin.

Mîna ku mezin û rihspiyên eşîreta Şikak didin diyarkirin, esilê wan ji [[Cizîra Botan]] hatiye û navê yekemîn kesê vê malbatê [[Ebdu]] bûye ku bi neh kurên xwe re ji wir ber bi herêma [[Urmiye|Urmiyê]] û [[Soma]] ya [[Biradost]]ê koç kirine. Li gorî hevpeyvîneke di sala 1993an de bi apê Evdî re hatiye çêkirin. (Ew şervanekî çaxê şoreşa Smayîl Xan bû ku heya roja şehîdbûna wî li bajarê [[Şino]]yê, pêre bû.) Apê Evdî li ser koka malbata Smayîl Xanê Şikak wiha dibêje:
“Ebdula Veg (Ebdu an jî Evdu) xwediyê neh kuran bû ku ji Cizîrê hatin [[Soma]]yê. Kurekî Evdu Begê yê bi navê [[Îbrahîm Aẍayê Çep]] hebû ku pir mêrxas bû. Ji wî re kurek çêbû ku jêre Smayîl Aẍayê Mezin digotin. Ango bapîrê mezin (bavê bapîr) ê Simkoyê Şikak bû. Elî Xanê kurê Simkoyê mezin xwediyê 6 kuran bû: Ehmed Aẍa, Mihemed Aẍa (bavê Simko û Cewer Aẍa), Temer Axa, Îbrahîm Aẍa, Hecî Aẍa û Qasim Aẍa. Mihemed Aẍa jî xwediyê 6 kuran bû: Cewer (Ceifer) Aẍa, Smayîl Aẍa ango Simko, Şukir Aẍa, Ehmed Aẍa, Xurşîd Aẍa (di şerê bi [[nestorî]]yan re li [[Dîleman]]ê hate kuştin) û Elî Xan (di çaxê şandina bombeya ku ji aliyê dewleta Îranê bi navê şirînî ji bo kuştina Simko hatibû şandin, li çariyê şehîd bû).”&lt;ref&gt;Hevpeyvîn bi Apê Evdî pêşmerge re, Urmiye 1993.&lt;/ref&gt;

Di Rojhilatê Kurdistanê de ji çaxê serhildana [[Kela Dimdimê]] heya roja îro, hemû rêberên kurd bi navê çareserkirina pirsgirêka kurd û hevdîtinê, hatine xapandin û di bi awayekî dûr ji exlaqê siyaset û mirovanetiyê ji aliyê desthilatdarên Îranê ve, hatine kuştin.

Ji serokên êla Şikak Simkoyê Mezin (Smayîl Xan), Elî Xan, [[Cewer Axa]] û Simkoyê Şikak tev bi navê hevdîtin û çareserkirina pirsgirêkên siyasî bi nemerdî ji aliyê desthilatdarên Îranî ve hatine kuştin. Mihemed Axayê Şikak jî piştî kuştina kurê wî (Cewer Axa) çû [[Stenbol]]ê ku ji siltanê [[Osmanî]] (Siltan [[Ebdulhemîd]]) dawa hevkariyê ji bo tolhildana xwîna kurê xwe bike. Li wir rêzek taybetî jêre hat girtin û nasnavê [[Paşa]] dane wî. Lê bi hewldanên berdevkên Îranê, Mihemed Axa negihişt armanca xwe û wek jêder didin xuyakirin ew li [[Stenbol|Stembolê]] bi komployekê hatiye kuştin. An jî ji ber têkiliyên wî yên bi malbata [[Bedirxanî]] û mezinên din yê kurd li Stenbolê, ji wir hatiye dûrxistin û di jiyana dûrî Kurdistanê de wefat kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

== Kuştina Cewer Aẍa ==

Cewer (an jî Ce'fer) Axayê Şikak ku li sala [[1905]]an de li [[Tewrêz]]ê hat şehîdkirin&lt;ref&gt;M. Th. Houtsma, E. van Donzel, ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936'', 1993, ISBN 90-04-08265-4, p.290&lt;/ref&gt; di nava êla Şikak de wek cîgirê bavê xwe dihate hesibandin. Bi awayekî fermî bi destûra dewleta Qacarî li herêmên rojavayê gola Urmiyê hukimdarî dikir. Cewer Axa ji ber hinek taybetmendiyên xwe yê mîna mêrxasî, merdayetî û destvekiriyê di nava çîna feqîr û hejarên herêmê de pir dihat hezkirin. Sedem jî ew bû ku wî parek ji wê talana ku ji dewlemendan distand, di nava feqîr û hejaran de belav dikir. Ji bona wê jî Cewer Axa ji aliyê jêredên ewropî û gerîdokên Rojavayî ve wek ''[[Robin Hood]]ê Kurdan'' hatiye binavkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

Sala 1905an dema ku [[Muzeferedîn Şahê Qacar]], bi seferê çû [[Ewropa]]yê, li bajarê Tewrêzê kurê xwe [[Mihemed Eçlî Mîrza]] wek cîgirê xwe hilbijartibû. Wê demê [[Huseyîn Qulîxan]] (Nizamûl Seltene) jî kiribû waliyê giştiyê [[Azerbaycan]]ê.&lt;ref&gt;Ehmed Kesrewî, Tarîxa 18 saliya Azerbaycanê (bi zimanê farsî)&lt;/ref&gt;

Dîroknivîsê azerbayecanî Ehmed Kesrewî di vê derbarê de dibêje: “Nizamûl Seltene bi awayekî fêrmî Cefer Axayê Şikak vexwend bajarê Tewrêzê û jê dawa kir ku ji bo gotûbêja li ser pirsgirêkên sinorê dewleta xwe û dewleta Osmanî bi hevre bişêwirin. Herwiha wan soz da Cefer Axa ku dewlet yê li wî xweş bibe û daxwazên wî jî yê bêne bicîkirin. Lê piştre ferman da Mihemed Husên Xanê Zerxam (Qeredaxî) ku Cefer Axa vexwîne bo seraya xwe û bi awayekî ku ew pênehesin, wî û mirovên pêre bikujin“. Havîna sala 1905an piştî ku Cewer Axa bi mezinên êla xwe re şêwirî, di gel heft siwarên xwe yên ku di karê şervanî û mêrxasiyê de zîrek û netirs bûn, ji Kela Çariyê ber bi bajarê Tewrêzê meşiyan. Heft kesên hilbijartî ku bi Cewer Axa re çûn ev bûn: Mistefa Newrozî (Xalê Mistê), Xalê Mîrza (Mîrza Qûço), Hacî Elî (Haco), Caço, Mihemedê Mamed ( Miho) û Qasim (Qaso). Sedo Miho û Sedo di gel Cewer axa şehîd bûn û 5 kesên din gihîşin Çarîyê bal Simko li rojhilatê Kurdistanê .

Piştî 40 rojan ji aliyê welîehdê Îranê [[Mihemed Elî Mîrza]] ve fermana kuştina Cewer Axa bi telegrafekê, gihişt destê Nizamûl Seltene û ew di seraya dewletê de hat kuştin. Ji heft kesên ku bi Cewer Axa re bûn, pênc kesan karî bi şerekî giran xwe ji bajarê Tewrêzê bigehînin kela Çariyê û xebera bûyerê bigehînin kurdên herêmê. Mihemed Axa ji bo tolhildanê bi riya Sultan Ebdulhemîdê Osmanî çû Stembolê, lê nekarî raya wan ji bo vî karî bikişîne aliyê xwe. Wek hat gotin ew bi komployên konsulosê Îranê, êdî ji Stenbolê venegerî Kurdistanê û bi her awayê ku bû, hat wenda kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

Kurdan ku bi şêweyek aktîv di şoreşa meşrutexwazên Îranê (1905 - 1911) de, xebat dikirin, ji vî karê Nizamûl Seltene nerazîbûna xwe dan xuyakirin. Herwiha azadîxwazên din yên Îranî li bajarên mina Tewrêz û [[Tehran]]ê jî ev karê dewleta Îranê şermezar kirin.

Li pey kuştina Cefer û Mihemed Axayê bavê wî, Simko ku xortekî ciwan bû, li ser daxwaz û şêwra rihspiyên eşîra Şikak, bû cîgirê birayê xwe yê mezin. Ev di rewşekê de bû ku du hissên niştimanperwerî û tolhildanê di dil û mejiyê Simkoyê ciwan de gelek bihêz bûn.

== Malbat ==
Simkoyê Şikak li gel xwîşka [[Şêx Seyîd Tahayê Hekarî]] zewicî bû &lt;ref&gt;Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:193&lt;/ref&gt;. Ji ber vê jî têkiliyên Simko li gel Şêx Seyîd Taha re pir baş bûn.

== Destpêka Serhildana Simkoyê Şikak û Sedemên Bingehîn ==
{{Gotara bingehîn|Serhildana Simkoyê Şikak}}
[[Wêne:Simko-kurds-missionaries.jpg|thumb|250px|Simko bi şervanên xwe re, di nîvî de. Herwiha du biyanî jî li cem in]]
Piştî [[Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî]] (sala 1880an), serhildana Smayîl Axayê Şikak di rojhilatê Kurdistanê de şoreşa herî mezin û domdirêj tê hesibandin. Di çaxê vê şoreşê de bû ku kesayetiya tehqîrbûyî ya kurd wek neteweyekê, hinekî bişkivî û hissên millî di nava kurdên vê perça Kurdistanê de zêdetir ji berê zindî bûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Kurdan karî wek netewe hebûna xwe di hemû Îranê de bidin selmandin û berevajî xwesteka şovînîstên faris, hurmeta xwe ya civakî û siyasî wek mîrasekî dîrokî biparêzin. Ji bona wê jî nivîskar û dîroknas [[Chris Kutschera]], Simkoyê Şikak bi weke bavê netewperestiya kurdî ya di rojhilatê Kurdistanê de binav dike.

Li gor gotina mezinên Evduyiyan Simko di çaxê şehîdbûna Cewer Axa de xurtekî 18-19 salî bûye. Yanî sala ji dayibûna wî 1887 an jî 1888ê zayînî ye. Herwiha Tahirxanê Kurê Simko dide diyarkirin ku dema bavê wî li bajarê Şinoyê hatiye şehîdkirin, temenê wî 42 an jî 44 sal bûye. Simko ku ji aliyê Xalê Mîrzê û mezinên din yên êla Şikak ve wek cîgirê bav û birayê xwe yê mezin hatibû hilbijartin, di dilê xwe de ji bêbextî û nemerdiya desthilatdarên dewleta Îranê, kînek mezin ji wan girtibû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Wek tê gotin Simko di ciwaniya de xurtekî şervan, netirs û di liv û lebatên wî de hissa tolhildanê gelek bihêz bûye. Ji ber wan hemû derd û belayên ku bi ser malbata wan de hatibûn, mirovekî kêm axiftin û xemgîn bûye û gelek bi xwe re ponijiye.

Hissa tolhildanê jî bi sedemên dîrokî ve girêdayî bû. Simko baş dizanî ku ji bapîrê wî yê mezin Smayîl Xan bigire heya birayê wî Cewer Xan tev bi nemerdî ji aliyê berpirsyarên dewleta Îranê ve hatine xapandin û kuştin. Ji bona wê baş dizanî ku desthilatdarên Îranî li wî jî nagerin û yê rojekê bela xwe li wî jî bidin. Çimkî Simko xwedî hêzeke mezin ya leşkerî bû û wek mezinê eşîreta Şikak di nava kurdan de mirovekî bi qedir û rûmet bû. Wî dizanî ku Îranî dixwazin wî jî weke bira, bav û bapîrên wî, bikujin. Lê ferqa di navbera Simko û bira û bavê wî de, di vir deye ku bîr û rayên Simko yên siyasî (wek rêber û kesayetiyek siyasî yê kurd) ji bo azadî ya Kurdistanê bêtir geş bûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Çaxê ku cîgirê waliyê Azerbayacanê (Mukerrem el Mulik) di sala 1919an bi hevkariya [[ermeniyan]], bombeyek çêkirin û di nava qotiyekê de bi navê şiranî ji Simko re şandin&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.kurdmania.com/simko_agha_aufstieg.html |tarîxa-gihiştinê=2009-02-23 |ziman=de |xebat=Kurdmania |pêşnav=Dilan |paşnav=Handren |sernav=The Rebellion of Simko Agha |tarîx=2009-02-02 |tarîxa-arşîvê=2008-08-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820214505/http://www.kurdmania.com/simko_agha_aufstieg.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;, neyartiya Simko bi dewleta Îranê re derbasî pêvajoyek siyasî û eşkeretir bû.

Têkiliya Simko bi du kesayetiyê kurd [[Ebdulrezaq Bedirxan]] û [[Seyîd Teha Gîlanî]] (neviyê Şêx Ûbeydulahê Nehirî) re, şoreşa di bin desthilatdariya Smayîl Xanê Şikak de, di rojhilatê Kurdistanê de û heya radeyekê jî li bakurê Kurdistanê, berfirehtir kiriye.&lt;ref&gt;F. Kashani-Sabet,''Frontier Fictions: Shaping the Iranian Nation, 1804-1946'',328 pp., I.B. Tauris, 1999, ISBN 1-85043-270-8 p.153.&lt;/ref&gt; Lê wek jêder û şahidên zindî dibêjin Seyîd Teha Gîlanî heya dawiyê bi Simko re nemaye û navbera wan li ser awayê têkiliya bi Brîtanî re, têk çûye.

Chris Kutschera di derbarê têkçûna Simko bi dewleta Îranê re dibêje: ”Bi vê hindê re ku Simko kîna xwe ya li hemberî Îranê venedişart, gotibû ku bizava min li dijî Îranê tolhildan jî têde bû, çimkî bav û bapîrên min, xizim û kesên min yên nêzîk û cotek birayên min, tev bi destê karbidestên Îranê hatine kuştin. Lê bi vê re jî Simko gelek caran behsa vê rastiyê kiriye ku armancên şoreşa wî ji bo berjewendiyên netewî bûne û tenê ji bo tolvekirinê nebûye. Di vê derbarê de Simko gotiye: ''Hemû kes dizane ku gelê kurd heya niha çi bi ser de hatiye. Mirovên wan yên mezin yên weke Smayîl Xan û Elî Xan bi şêweyek gelek zalimane ji aliyê Îraniyan ve ji nav çûne. Ez niha ji bo gelê Kurd têkûşînê dikim, lê tolhildana ji zordar û bedkaran hê jî maye û ji bîr nabe''”.&lt;ref&gt;Kirîs Koçêra, Bizava netewieya Kurd (bi zimanê farsî)&lt;/ref&gt;

Mîna ku di roja îro de ji bo hemû serokên kurd eşkera bûye, Simko jî zû pêhesiyaye ku dewleta navendiya Îranê mafê azadî û wekheviyê heta di nava sinorên Îranek yekgirtî de jî nade gelê kurd.

Simko ku gelek kes hereketa wî bi bizavek eşîretî û herêmî dihesibînin, li gor pîvanên wê çaxê mirovekî zana bûye û haya wî ji siyaseta Îran û cîhanê hebûye. Simko bi nameya ku bi riya serleşkerekî Brîtanî ji [[Zefer el Dulê]] re şandibû, vê rastiyê baştir dide selmandin. Simko di pareke nameya xwe de dibêje: ”Em pir baş dizanîn ku hinek netewe di cîhanê de hene ku hejmara wan nagehe çaryeka kurdan, lê ew gihiştine xweziyên xwe ku mafê otonomiyê ye. Li [[alman]]an binêrin ku çawa ev karê han di nava xwe de pêkanîne. Birastî ger netewa kurd di Îranê de negihije mafê xwe, êdî mirin û neman jêre baştire ji jiyan û mayînê. Di vê roja ku em têde dijîn, dewleta Îranê bixwaze an jî nexwaze, em mafê xwe yê otonomiyê dixwazin. Êdî ev xweziya hemû mirovekî kurd e û ji xelkê me re jî jiyaneke nûye&lt;ref&gt;Mamosta Mihemed Resûl, Îsmaîl Axay Şikak w bizwtinewey netewayetî Kurd, Hawar.&lt;/ref&gt;

Ev name dide diyarkirin ku Simko mirovekî dûrbîn bûye û ji bo standina mafê rewayê gelê kurd bi armancên mezin û pîlanên nû dest bi xebata xwe ya siyasî kiriye. Herwiha tenê naveroka vê nameya dîrokî (ku bêguman di arşîva milliya Îranê de hatiye parastin) ji bo wan nivîskar û lêkolînvanên neteweperest ku tenê bi awaykî negatîv behsa kesayetiya siyasî û serhildana Simkoyê Şikak kirine.

== Destpêka Şerên Giran ==

[[Wêne:Iranian-Kurdistan.png|thumb|Rojhilatê Kurdistanê]]
Simko xwedî hêzeke leşkerî ya pirr mezin bû. Hejmara pêşmergeyên wî carna gehiştiya 20.000 kesan. Lê tevahiya van şervanan mîna artêşeke hevgirtî û di bin ala partiyeke siyasî de xebata xwe nekirine. Her eşîrek di bin serokatiya mezinekî wê eşîretê de bûye û rengekî taybetî ji bo nasandina eşîret û hêza xwe hilbijartine. Bo nimune rengê ala hêza di bin serokatiya Simkoyê Şikak de sor bû.&lt;ref&gt;Bîranînên Riza Refî (Qayîm Meqam el Mulik) endamekî parlimana Îranê di çaxê Riza Şahê Pehlewî de.&lt;/ref&gt;

Ji bilî wan şerên biçûk ku di navbera hêzên Simko û Îranê de qewimîne, çend şerên mezin ku bûyera wan di dîroka rojhilatê Kurdistanê de cih girtiye, girîng in.

Ji wan şeran ên girîng ev in:
* [[Şerê girtina bajarê Urmiyê]]
* [[Şerê Gulmanxaneyê]] (li bakurê rojhilatê [[gola Urmiyê]])
* [[Şerê Miyanduawê]] - 1922
* [[Şerê Şekeryazî]]
* [[Şerê Sarî Tacê]]
* [[Şerê Azadkirina Mehabadê]]
* [[Şerê Kela Çariyê]] ev weke mezintirîn şerê serhildanê tê hesibandin.

Piştî ku hêzên kurdan bajarê Urmiye ji destê leşkerên Îranê derxistin, Urmiye wek paytexta desthilatdariya kurdan hat hilbijartin û [[Têmur Aẍayê Şikak]] ji aliyê Simko ve weke hakimê bajar hat wezîfedarkirin. Di şerê [[Gulmanxane]]yê de jî hêzên kurdan bi girtina Gulmaxanê rêya ku bajarê Urmiye bi Tewrêzê ve girê dida, girtin. Di şerê [[Şekeryazî]] de jî fermandarê hêza dewleta Îranê [[Emîr Erşed]] hat kuştin. Emîr Erşed birayê Mihemed Husên Xanê Zerxam (Qeredaxî) bû ku di seraya xwe de Cewer Axa kuştibû. Lê di dawiyê de kurdan nekarî li hemberî hêzên dewletê li berxwe bidin û bajarê Urmiyê ku bi qasî çar salan di dsetê kurdan de bû, ket jêr desthilatdariya hêzên Îranî. Di şerê [[Miyanduaw]]ê de kurdan bi şikênandina hêzên artêşa Îranê, serkeftinên mezin bi dest xistin. Lê karê herî girîng û dîrokî kuştina xayînê navdar [[Xalo Qûrban]] bû. Xalo Qûrban ku ji kurdên [[Hersîn]]ê ye, yek ji wan fermandarên şoreşa [[Mîrza Kuçik Xanê Cengelî]] bû ku li dijî dewleta navendiya Îranê li bakurê Îranê serî hildabû. Xalo Qûrban bi hevkariya cotkar û çend fermandarên din yên mîna [[Kerîm Xan]], [[Xalo Hişmet]] û [[Baba Xan]] karî di nava bizava [[Cengelî|Cengeliyan]] de heya pileya komîseriyê jî biçe. Lê piştre Xalo Qûrban ji Mîrza. K. Xanê Cengelî qetiya û di bazara xwefirotinê de ket xizmeta artêşa [[Muhemmed Reza Pehlewî|Reza Pehlewî]]. Xalo Qûrbanê kurd, bi hevkariya artêşa Îranê karî şoreşa Cengeliyan toşî şikestê bike û di dawiyê de serê serokê şoreşê bi xelat ji Riza Xanê Pehlewî re bir koşka [[Tehran]]ê. Li hemberî vê xizmeta wî ew bû fermandarekî artêşa Îranê.&lt;ref&gt;Hevpeyvîn bi Qûbad Simko re (Kurê Simkoyê Şikak) Kengî? Kê hevpeyvîn çêkiriye?&lt;/ref&gt;

Reza Şahê Pehlewî xayinê kurdan Xalo Qûrban şand meydana şerê li dijî serhildana Simkoyê Şikak. Lê vê carê di şerê [[Miyanduaw]]ê de ev bi destê şervanên kurd hat kuştin.

Di şerê azadkirina bajarê [[Mehabad]]ê de fermandarê giştiyê şer Simko bixwe bû ku Seyîd Teha Şemzînî (Gîlanîzade) jî hevkarê wî bû. Piştî şerekî giran bajar ket destê kurdan û 600 jandarmên Îranî ku di bin serokatiya parêzgar Melîkzade de bûn, tev hatin kuştin. Di çaxê şerê Sarî Tacê de jî ku li sala 1922an li herêma [[Salmas]]ê (Dîleman) qewimî, hêza kurdan nekarî li hemberî hezên Îraniyan berxwedanê bike. Şer heya dagîrkirina kela Çariyê berdewam bû. Piştî ku kela Çariyê hat girtin, Simko û hezar kes ji siwariyên xwe derbasî [[bakurê Kurdistanê]] bûn û ji aliyê artêşa [[Tirkiye]]yê ve hatin bêçek kirin. Lê ev ne dawiya şerên kurd û dewleta Îranê bûn.

== Şehîdbûna Simkoyê Şikak li bajarê Şino ==

Li ser şehîdbûna Simko guman heye ku hinek axayên kurd xiyanet li wî kirine û ew neçar kirine ku ji bo hevdîtinan xwe bigihîne bajarê [[Şino]]yê. Berdevik û desthilatdarên Îranê ku hertim bi riya xapandin û xiyanetê xwe nêzî siysetvanên kurd kirine, dîsa jî bi navê hevdîtinên çareseriyê, Simko hat razîkirin ku bê bajarê Şinoyê û bi serleşker [[Muqedem]] re hev bibînin. Ji bona wê jî wan bi rêya Têmûr Axa ku demek bû, bi birîndarî di destê dewletê de hêsîr bû, nameyek ji Simko re şandin ku wê demê li gundê [[Barzan]] bû. Simko bi çend siwarên xwe re hatin çiyayê [[Qendîl]]ê û li wir jî bi [[Xurşîd Axayê Herkî]] re ber bi bajarê Şinoyê ve meşiyan. Li wir fermandarê bajarê Şino serheng [[Sadiq Xanê Nûrozî]] ew bir mala xwe. Lê hatina serleşker Muqedem derew bû û ew li benda derfetekê bûn ku Simko bi tenê bikişînin derveyî bajarê Şinoyê û wî li wir bikujin. Di dawiyê de jî bi hînceta pêşwazîkirina ji serleşker Muqedem li derveyî bajarê Şinoyê bi wê davika ku jêre danîbûn, di êvariya [[30ê hezîranê|30ê hezîrana]] [[1930]]î de hat şehîdkirin. Herçend di şer de Simko û siwarên wî gelek kes ji serbaz û leşkerên dewletê jî kuştin, lê wî nekarî vê carê xwe ji destê wan rizgar bike. Termê Simko sê rojan li bajarê Urmiyê neveşartî danîn ku gel lê binêre û kurdan jî pêbihesinin ku serokê wan hatiye kuştin. Berpirsyarên dewleta Îranê ji bo zanîna wê hindê ku sedî-sed bizanibin Simkoyê Şikak kuştine, jina Simko ya bi navê [[Fexriye Êqibalî]] ([[azerî]] bû) anîn ser termê wî û wê jî bi nerihetî ji wan re got:” Belê ev mêrê min Smayîl Axa ye. Ez ji rûyê tiliya wî ya birî dizanim ku berî çend salan ji ber jehra marê ku pêvedabû, bi destê xwe bi kêra xwe birîbû.” &lt;ref&gt;Ehmed Teqî w yaddaştekanî ew (bi zarava soranî)&lt;/ref&gt;
  
Dema ku xebera kuştina Simko gihişt koşka paşatiya Îranê heya heftiyekê şahî û kêfxweşî hatin lidarxistin û hemû kuçe û kolanên bajarê [[Tehran]]ê bi ronahî û gulan hatin xemilandin. Riza Pehlewî mezintirîn dijminê xwe di Kurdistanê de ji holê rakiribû.

Şehîdbûna Simko bû sedem ku heya pêkhatina [[komara Kurdistanê]] ya di bin serokatiya [[Qazî Mihemed|Pêşewa Qazî Mihemed]] de bêdengiyek xemgîn li rojhilatê Kurdistanê hakim be.

== Xebat û Hewldanên Simko ==

[[Wêne:Mahmud Barzanji.jpg|thumb|180px|Şêx Mehmûdê Berzencî]]
Simko di çaxê desthilatdariya xwe de gelek xebitiye ku bi dewletên biyanî re têkeliyên siyasî pêkbîne. Di vê navê de bi taybetî ew xebitiye ku bi dewleta Brîtanya û [[YKSS]]ê re têkiliyan deyne û bala wan bo ser çareserkirina pirsgirêka kurd bikişîne. Lê wan ji ber berjewendiyên xwe yên aborî û girîng nebûna cihê jeopolîtîk yê axa Kurdistanê, bihayekî wisa nedane pêşniyarên vî serokê kurdan. Simko bi rêya Seyîd Teha Gîlanîzade pirr xwestiye ku ji bo çareserkirina pirsgirêka kurd û pêkanîna dewleteke kurdî bi berpirsyarên Brîtanî ên li [[Îraq]]ê hevdîtinan pêk bîne, lê di vê daxwaza xwe de bi ser neketiye. Herwiha ew ji [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] bi gilî û gazinc bûye ku baweriya xwe bi dewleta tirkan re tîne. Ji bona wê jî ew di derbarê Brîtanî û [[tirk]]an de wiha dibêje: “Îngilîz û tirk her du ji bo çaresekirina pirsgirêka serxwebûn û serbestiya [[Kurdistan]]ê derewan di gel me de dikin, ew me dixapînin. Îngilîz dixwaze tevaya kurdan mîna xulam û berdeyan ji bo armanc û daxwazên xwe yên çewt bikar bînin û bixebitînin, mîna [[meymûn]]an me ji xwe re bireqsînin û ew jî bi me bikenin. Ew dixwazin me li hemberî neteweya me şermezar bikin, ev ne karê min e, ez xiyanetê li gelê xwe nakim. Tirk û îngilîz her du ji hev xirabtirin, lê ji herkesî zêdetir kurd ji bona xwe xirabin, kurd pişta hev nagirin, hînî xizmetkariyê bûne, baweriya wan bixwe tune û mezinatiya hevdu napejirînin.”&lt;ref&gt;Hevpeyvîn bi Dr. Cebar Qadir re&lt;/ref&gt;

Simko bêtirî hertiştî ji xiyaneta axa û begên Kurd dilşikestî bû ku di rojên xweş de mîna mêşa li dora şirînî, kêliyekê ji wî dûr nediketin, lê di rojên tengaviyê de xwe ji wî dûr dixistin.

Xaleke girîng a hewldanên Simko ew e ku wî di çaxê desthilatdariya xwe li bajarê Urmiyê de xebatên rewşenbîrî û çandî dan meşandin. Yekemîn car di dîroka [[rojhilatê Kurdistanê]] de Simko ket wê fikirê ku di warê ragehandinê de jî pêngavek bê avêtin. Di sala 1912an de li bajarê [[Xoy]], Ebdulrezaq Bedirxan bi piştgiriya siyasî û diravî ya Simkoyê Şikak kovareke mehane bi navê [[Kurdistan (kovar)|Kurdistan]] weşand. Herwiha li bajarê Xoy dibistaneke [[kurdî]] jî, ji bo zarokên kurd vekirin. Salên piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] yanî ji sala 1919an heya têkçûna şoreşê rojnameya bi navê ([[Rojî Kurd (rojname)|Roja Kurd]]) û piştre tenê bi navê [[Kurd rojname)|Kurd]] ku organa fermî ya dewleta wî bûye, hatiye weşandin. Roja Kurd an jî Kurd rojnameyek heftane bûye. Sernivîserê vê rojnamê nemir [[Mela Mihemedê Turcanîzade]] bû ku karê amadekirina rojnameyê di weşanxana [[Xêyret]] de li bajarê Urmiyê dimeşandin. Herwiha Simko ji bo agehdariya ji rewşa siyasî û leşkeriyê hemû herêmên di bin desthilatdariya xwe de, ji telefonê mifa standiye û bi vî awayî pêwendiyên hemû fermandarên eniyên şer bi kela Çariyê re hebûne.

Beriya ku Simko bi awayekî berfireh dest bi şer û şoreşa li dijî dewleta Îranê bike, bi hevkariya Ebdulrezaq Bedirxan û çend giregirên din yên kurd komelek bi navê [[Cîhandanî]] li bajarê Xoyê damezrandibûn, ku komelek rewşenbîrî bû û bêhtir xebatên çandî û rewşenbîrî dimeşandin.

Simko pir xebitiye ku bi kesayetî û bizavên ku li dijî rejîma Îranê serî hildane, têkiliyên siyasî deyne. Ew bi şoreşgerê azerbayecanî [[Mihemed Xiyabanî]] re di nava peywendiyan de bûye. Herwiha Simko û serdarê şoreşa bakurê Îranê Mîrza Kuçik Xanê Cengelî xebitîne ku di navbera şoreşa Kurdistan û bakurê Îranê ([[Gîlan]]) de dan û standinên siyasî pêkbînin, lê gûherandinên siyasî ev derfet nedaye wan ku vî karê dîrokî bigehînin encamê.

== Hevdîtina Simkoyê Şikak û Reza Şahê Pehlewî ==

[[Riza Mîrpenc]] ku bi hevkariya Brîtanî ji pileya serleşkeriyê bû şahê Îranê, di sala 1925an de ji bo serlêdanekê çû [[Azerbayacan]] û [[Kurdistan]]ê. Armanca wî ya herî mezin ew bû ku riyekê ji bo bi dawî anîna serhildana Simko peyda bike û desthilatdariya xwe li hemû Îranê birêk bike. Serleşkerên Îranî pir dawa ji Reza Şahê Pehlewî kirin ku dev ji vê sefera xwe berde, lê ew razî nebû û xwest ku ji nêzve Simko bibîne. Xuyaye ku hemû di wê baweriyê de bûn ku Riza Şah êdî ji wê seferê venagere û yê bi destê Simko bê kuştin. Dema ew bi 62 kes ji fermandar û hêza xwe ya taybetî ve nêzî bajarê [[Salmas]]ê dibe, di yekemîn dîtinê de 5000 siwariyên Simkoyê Şikak bi rûyekî sar û girij pêşwaziyê li şahê Îranê dikin û rêzek taybetî jêre nedigirtin. Simko jî wek serokekî kurd bi kincên kurdî li hemberî şahê Îranê sekinî û bi pêşwaziyek sar û bi serê lêvê bixêrhatina wî kir. Piştre herdu bi hevre çûne karwanserayekê û li ser pirsgirêkên herêmê axivîn. Wek tê gotin Reza Şah pir tirsiyabû ku Simko wî û hemû kesên wî bikujin. Ji bona wê jî heya berê sibê ji tirsa nerazabû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Ew herdem li benda wê hindê bû ku siwarên Simko hêrişî wan bikin û tevde bên kuştin. Herçend piştî ewqas bûyerên tal ku Simko bi çavên xwe dîtibûn, êdî baweriya wî bi desthilatdarên Îranê nemabû, lê derfetek dîrokî ji dest da û wê şevê Riza Şahê Pehlewî nekuşt û ew ji destê wî filitî.

Simko piştre di hevdîtinekê ya bi serleşker [[Ebdulah Tehmasbî]] re gotibû: ”Mezintirîn şaşiya min di wê şevê de ew bû ku min Reza Şah nekuşt”.
Wê şevê Riza Şah ji serleşker Tehmasbî dawa kir ku karekî bikin û Simko mijûl be û çax derbas be û roja din zû ji wir ber bi [[Ûrmiye]]yê hereket bikin. Wan bi lîstika [[textenerd]] wê şevê Simko mijûl kirin û roja din Simko pêhesiya ku Reza Şah ji destê wî derketiye û derfetek zêrîn ji destê xwe daye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}
 
Dema ku Reza Pehlewî bi hevkariya hêzên biyanî desthilatdariya xwe li herdera Kurdistanê bihêz kir, bi awayê ku li jor hat gotin ji bo hevdîtinên siyasî Simko vexwendin bajarê Şinoyê û li wir ew bi bêbextî hat kuştin.

== Navê Simko di nava beyit û stranên Kurdî de ==

Li ser jiyan, derd û elemên malbata Simkoyê nemir heya niha gelek dengbêj û hunermendên navdar beyit û stran gotine. Bi riya van stranan jî mirov dikare malwêranî, ked û zehmetiyên ku vê malbata mezin ji bo doza bi şan û şerefa Kurdistanê kişandine, bibîne.

Hunermendê mezin ê kurd [[Kawîs Axa]] ku di dîroka hunera Kurdistanê de yekemîn hunermendê siyasîbêjê kurd tê hesibandin,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} di qalibê lawikekê de li ser şehîdbûna lîderê kurd Simkoyê Şikak hestên xwe wiha tîne ziman:

{{Helbest|
Lê dayê, lê dayê, lê dayê, şereka qewimî li Şinoya wêran bira çi mezine&lt;br&gt; 
Ewro emirê Taranê hatiye bo qumandarê Şinoyê, li niwêjê mexiribê&lt;br&gt;
Bi tirombêla, axawo, eskerên xwe hînabûne yo, yo, yo, li niwêjê mexiribê&lt;br&gt;
Bi tirimbêla eskeran xwe hînabûne, babê Xusro bi sê denga gazdike:&lt;br&gt;
Babê Feysel, ewroke dest helîne, ciwabekê biben eşîrê Ebduyiya, ewro&lt;br&gt;
Hatime kuştinê danên şûna min Xusiro zaroye axawo ciyê mine&lt;br&gt;
Lê dayê Mihteberê rebenê, Gulîzarê nemayê, Mirariyê rebenê, niwêjê &lt;br&gt;
Mexiribê dengê sê tîran û metrelozan agir berda vê dinyayê, kesê xêrxwaz&lt;br&gt; 
Nebû ciwabekê bie eşîreta Herkiya, paşî babê Xusiro tovê egîdan li me&lt;br&gt; 
Qeliya, wî kes nema axawo li dinyayê, ezê di heyfa kuştina babê Xusiro&lt;br&gt; 
Nîme ewro şahî û govende li naw ecemê [[Kerbela]]yê
|nivîskar=Kawîs Axa}}

Strana jêr jî, ji aliyê dengbêjê navdar [[Xalê Bîrê|Birê]] hatiye gotin ku têde behsa kuştina [[Cewahir Xanim]] a jina Simkoyê Şikak jî bi destê leşkerên dewleta Îranê tê kirin:

{{Helbest|
Bê de wey lê, wey lê, wey lê&lt;br&gt;
Lê lê Muhteberê rebenê, eskerê kişiya ji Dîlemanê &lt;br&gt; 
Eskerê Heyder Paşa xwe da lo gulîzerê, kekê Xosiro paşê Kurda &lt;br&gt; 
şer xweş kiriye lo ser Îranê &lt;br&gt; 
De wey lê, wey lê, wey lê, wey lê, wey lê her bê de wey lê &lt;br&gt; 
Lê lê Muhteberê rebenê wezê bi Şawiliya kawil ketin li vê fêzê  &lt;br&gt;
Sibeye kekê Xosiro, Paşê Kurda ji mal siyar bû, esker li pey &lt;br&gt; 
Kete du rêzê&lt;br&gt;
Kekê Xosiro, Paşê Kurda şer xwe kiriye lo ser Tewrêzê &lt;br&gt; 
De wey lê, wey lê, wey lê, wey lê, bê de wey lê lê lê &lt;br&gt;
Muhteberê rebenê wezê Şawliya kawil ketim lo dev beyara  &lt;br&gt;
Ji sibê de ser kekê Xosiro Paşê Kurda tê dengê gûla, topa, wan teyara  &lt;br&gt;
Ehmed Begê sê denga gazî dikir : Gelî cahêla çêbin, çê bixebitin, wexta &lt;br&gt; 
Indada me derê kekê Xosiro, paşê Kurda, gulla sîyara &lt;br&gt; 
De wey lê, de wey lê, lê lê Muhteberê rebenê wezê  &lt;br&gt;
Şawiliya kawil ketim di çe´ilê (çalê) da  &lt;br&gt;
Ji sibê da eskerê Heyder Paşa dikişiya ser Xosiro, paşê Kurda lo pêda, pêda&lt;br&gt;
Ehmed begê gazî dikir: Kesek tune, cabekê bide kekê Xosiro, Paşê Kurda, Muhteber xanim kuştin,&lt;br&gt; 
Xosiro Beg lo girtin di xewa sibê de&lt;br&gt;  
De wey lê, de wey lê, de wey lê, de wey lê...
|nivîskar=Birê
}}

== Jêder û çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdistanmedia.com/Kurmanci/dirok/simko/kakshar01.htm 72 saliya şehîdbûna lîderê Kurd, Simkoyê Şikak- Nivîskar û lêkolînvan: Kakşar Oremar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127093551/http://www.kurdistanmedia.com/Kurmanci/dirok/simko/kakshar01.htm |date=2005-11-27 }} (xerabûyî ye 04.06.2012)

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
[[Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Mirin 1930]]
[[Kategorî:Pêşengên kurd]]
[[Kategorî:Serhildêrên kurd]]
[[Kategorî:Simkoyê Şikak| ]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]]</text>
      <sha1>nylxro819guvaplrf9866prtgill8af</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007839</id>
      <parentid>2007838</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T15:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>Binwêne û şanenav hate lêkirin</comment>
      <origin>2007839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34942" sha1="foiakyrjxp7cqotnmp8gu84j9pz40uv" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedî meqam
| nav                = Simkoyê Şikak
| wêne               = اسماعیل سمیتقو - روزنامه اطلاعات، ۸ تیر ۱۳۵۵، ۲۸ هزار روز تاریخ ایران و جهان، صفحه ۱۷۳.jpg
| sernavê_wêne       = Portreya Simkoyê Şikak
| mezinahiya_wêne    = 
| meqam              = 
| tevî               = 
| destpêka_dewrê     = 
| dawiya_dewrê       = 
| berê               = 
| paşê               = 
| serokkomar         = 
| cîgirserok         = 
| serokwezîr         = 
| cîgirên_serokwezîrê = 
| 1navê_vala         = 
| 1navê_daneyê       = &lt;!--------------------------------meqam1   heta meqam16ê diçe----------------&gt;
| meqam1             = 
| tevî1              = 
| destpêka_dewrê1    = 
| dawiya_dewrê1      = 
| berê1              = 
| paşê1              = 
| herêma_hilbijartinê1 = 
| 1navê_vala1        = 
| 1navê_daneyê1      = &lt;!------------------------------meqam2--------------------------&gt;
| meqam2             = 
| tevî2              = 
| destpêka_dewrê2    = 
| dawiya_dewrê2      = 
| herêma_hilbijartinê2 = 
| berê2              = 
| paşê2              = &lt;!------------------------------Agahiyên kesane------------------&gt;
| roja_jidayikbûnê   = [[1887]]
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kela Çariyê]]- Selmas, Urmiye
| roja_mirinê        = {{Dîrok|21|Tîrmeh|1930}}
| cihê_mirinê        = [[Şino]], [[Rojhilatê Kurdistanê-Îran]]
| partî              = 
| partiyên_din       = 
| hevwelatî          = 
| netewe             = [[Kurd]]
| hevjîn             = 
| zarok              = 
| perwerde           = 
| pîşe               = Siyasetmedar
| xelat              = 
| malper             = 
| şanenav            = Signature of Simko Shikak (Ismail Agha Shikak).png
}}
'''Simkoyê Şikak''' yan jî '''Smayîl Axayê Şikak''' (jdb. [[1887]] [[Kela Çariyê]] – m. {{Mirin|30|hezîran|1930}} [[Şino]]), serhildêr û rêberekî [[kurd]] ê ji êla [[şikak]]an e û rêberê [[Serhildana Simkoyê Şikak]] bû.

Smayîl Axayê Şikak, yê ku pirranî bi navê '''Simko''' (an jî Simkoyê Şikak) di nava kurdan de hatiye naskirin, yek ji wan rêbera ye ku di dîroka azadîxwaziya gelê [[Kurdistan]]ê de xwedî rûmet û xebateke berbiçav e. Girîngiya serhildana Simkoyê Şikak ku nêzî 25 salan dom kir, ew e ku piştî [[şerê cîhanê yê yekem]] nêzî %50 ji axa [[Rojhilata Kurdistanê]] ji desthilatdariya dewleta [[Îran]]ê rizgar kir û mîna desthilatdarekî kurd karê xwe yê hukimdariyê meşand. Ev karê han (ku Simko dikarî hemû hêzên êl û eşîretên kurdan li dora hev bicivîne), di serdemeke ku sîstema [[feodalîzm]]ê li hemû Kurdistanê di bin nîrê axatiyê de bû, pêkhat. Keça wî [[Hedoya Simko]] di 7ê meha yekê ya 2024an da çû ser dilovanîya xwe. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0701202418 |sernav=Keça Simkoyê Şikak di 100 saliya xwe de koça dawî kir |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2024-01-21 }}&lt;/ref&gt;

== Secerename û nasnameya êla Şikak ==

Kela Smayîl Xanê Mezin (bapîrê Simko yê mezin, bavê [[Elî Xan]]ê bapîrê Simko) li nêzî çemê [[Berandiz]]ê li herêma [[Urmiyê]] ye û ev keleh wek şûnewarekî dîrokî di nava kurdan de weke ziyaretgehekê tê hesibandin.

Şikak di rojhilatê Kurdistanê de piştî eşîra [[Kelhûr]] (li herêma [[Kirmaşan]]), mezintirîn eşîra vê para axa Kurdistanê ye ku di çaxê desthilatdariya [[Qacarî]] û [[Pehlewî|Pehlewiyan]] de li [[Îran]] û [[Kurdistan]]ê xwedî rolekî aktîv yê siyasî bûne.

Piştî ku [[Mihemed Xanê Qacar]] (damezrînerê silsîleya [[Qacarî|Qacariyan]]) bi ji navbirina desthilatdariya [[Dewlata Zend|Zendiyan]], desthilatdariya hemû Îrana mezin girt destê xwe, fermandarê kurd [[Sadiq Xanê Şikak]] jî hevkarê wî bû. Lê Mihemed Xanê Qacar zor û sitemkariya xwe gihand radeyekê ku heta li dijî mirovên mîna Sadiq Xanê Şikak jî kete liv û lebatê û hewilên ji navbirina wî jî dane. [[Sadiq Xan]] ku xwedî hêzeke zêdetir ji 10.000 kesan bûye, bi kuştina Mihemed Xanê Qacar jî hatiye tawanbarkirin ku di sala 1797an de li bajarê [[Şuşa]] ''(Şoş)'' di nava xîveta xwe de tê kuştin.&lt;ref&gt;Dr. Kemal Mezher, Tarîxê Iran (Elhedîs we elmuasir.)&lt;/ref&gt; Sadiq Xanê Şikak yekemîn kes e ku navê wî di serûkaniyên dîrokî de weke fermandarekî kurd yê girêdayî êla Şikak hatiye nivîsandin. Piştî wî malbata Simkoyê Şikak di qada siyasî ya herêma bakurê rojhilatê Kurdistanê de, xwedî navekî xuyakirî ye. Ji wan kesayetiyan [[Smayîl Xanê Mezin]], [[Cazê]] (jina Smayîl Xanê Mezin û dayika Elî Xan), Elî Xan, [[Mihemed Paşayê kurê Elî Xan]], [[Cewer Axa]] û Simkoyê Şikak ku tev bi nemerdî û awayê xapandinê ji aliyê Îraniyan ve hatine kuştin.

Êla Şikak ji du tîreyan ([[Kardarî]] û [[Ebduyî]]) pêk tê:
* Tîreya Kardarî ji deh şaxan pêk tê: [[Fenekî]], [[Mamedî]], [[Nîsanî]], [[Delan]] ([[Delanî]] an jî [[Delî]]), [[Xidirî]], [[Botan]], [[Hinare]], [[Pisaxa]], [[Gewirik]] û [[Xelûfan]].
* Tîreya Ebduyî jî ji neh şaxan jêre pêk tê: [[Kizinî]], [[Keçelî]], [[Pisaxa]] (malbata Simkoyê Şikak), [[Etmanî]], [[Çerkoyî]], [[Mendolekî]], [[Neimetî]], [[Êverî]] û [[Şekerî]].

Ji van her du tîreyan tev di bin desthilatdariya Pisaxayan de bûne ku di çaxê serhildana Simkoyê Şikak de û di bin rêbertiya wî de, bi awayê konfederasyona eşîretan hevgirtinek bihêz di navbera eşîreta [[Şikak]], [[Milan]], [[Herkî]], [[Ertûşî]], [[Dirî]] û hinekên din de hat çêkirin.

Mîna ku mezin û rihspiyên eşîreta Şikak didin diyarkirin, esilê wan ji [[Cizîra Botan]] hatiye û navê yekemîn kesê vê malbatê [[Ebdu]] bûye ku bi neh kurên xwe re ji wir ber bi herêma [[Urmiye|Urmiyê]] û [[Soma]] ya [[Biradost]]ê koç kirine. Li gorî hevpeyvîneke di sala 1993an de bi apê Evdî re hatiye çêkirin. (Ew şervanekî çaxê şoreşa Smayîl Xan bû ku heya roja şehîdbûna wî li bajarê [[Şino]]yê, pêre bû.) Apê Evdî li ser koka malbata Smayîl Xanê Şikak wiha dibêje:
“Ebdula Veg (Ebdu an jî Evdu) xwediyê neh kuran bû ku ji Cizîrê hatin [[Soma]]yê. Kurekî Evdu Begê yê bi navê [[Îbrahîm Aẍayê Çep]] hebû ku pir mêrxas bû. Ji wî re kurek çêbû ku jêre Smayîl Aẍayê Mezin digotin. Ango bapîrê mezin (bavê bapîr) ê Simkoyê Şikak bû. Elî Xanê kurê Simkoyê mezin xwediyê 6 kuran bû: Ehmed Aẍa, Mihemed Aẍa (bavê Simko û Cewer Aẍa), Temer Axa, Îbrahîm Aẍa, Hecî Aẍa û Qasim Aẍa. Mihemed Aẍa jî xwediyê 6 kuran bû: Cewer (Ceifer) Aẍa, Smayîl Aẍa ango Simko, Şukir Aẍa, Ehmed Aẍa, Xurşîd Aẍa (di şerê bi [[nestorî]]yan re li [[Dîleman]]ê hate kuştin) û Elî Xan (di çaxê şandina bombeya ku ji aliyê dewleta Îranê bi navê şirînî ji bo kuştina Simko hatibû şandin, li çariyê şehîd bû).”&lt;ref&gt;Hevpeyvîn bi Apê Evdî pêşmerge re, Urmiye 1993.&lt;/ref&gt;

Di Rojhilatê Kurdistanê de ji çaxê serhildana [[Kela Dimdimê]] heya roja îro, hemû rêberên kurd bi navê çareserkirina pirsgirêka kurd û hevdîtinê, hatine xapandin û di bi awayekî dûr ji exlaqê siyaset û mirovanetiyê ji aliyê desthilatdarên Îranê ve, hatine kuştin.

Ji serokên êla Şikak Simkoyê Mezin (Smayîl Xan), Elî Xan, [[Cewer Axa]] û Simkoyê Şikak tev bi navê hevdîtin û çareserkirina pirsgirêkên siyasî bi nemerdî ji aliyê desthilatdarên Îranî ve hatine kuştin. Mihemed Axayê Şikak jî piştî kuştina kurê wî (Cewer Axa) çû [[Stenbol]]ê ku ji siltanê [[Osmanî]] (Siltan [[Ebdulhemîd]]) dawa hevkariyê ji bo tolhildana xwîna kurê xwe bike. Li wir rêzek taybetî jêre hat girtin û nasnavê [[Paşa]] dane wî. Lê bi hewldanên berdevkên Îranê, Mihemed Axa negihişt armanca xwe û wek jêder didin xuyakirin ew li [[Stenbol|Stembolê]] bi komployekê hatiye kuştin. An jî ji ber têkiliyên wî yên bi malbata [[Bedirxanî]] û mezinên din yê kurd li Stenbolê, ji wir hatiye dûrxistin û di jiyana dûrî Kurdistanê de wefat kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

== Kuştina Cewer Aẍa ==

Cewer (an jî Ce'fer) Axayê Şikak ku li sala [[1905]]an de li [[Tewrêz]]ê hat şehîdkirin&lt;ref&gt;M. Th. Houtsma, E. van Donzel, ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936'', 1993, ISBN 90-04-08265-4, p.290&lt;/ref&gt; di nava êla Şikak de wek cîgirê bavê xwe dihate hesibandin. Bi awayekî fermî bi destûra dewleta Qacarî li herêmên rojavayê gola Urmiyê hukimdarî dikir. Cewer Axa ji ber hinek taybetmendiyên xwe yê mîna mêrxasî, merdayetî û destvekiriyê di nava çîna feqîr û hejarên herêmê de pir dihat hezkirin. Sedem jî ew bû ku wî parek ji wê talana ku ji dewlemendan distand, di nava feqîr û hejaran de belav dikir. Ji bona wê jî Cewer Axa ji aliyê jêredên ewropî û gerîdokên Rojavayî ve wek ''[[Robin Hood]]ê Kurdan'' hatiye binavkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

Sala 1905an dema ku [[Muzeferedîn Şahê Qacar]], bi seferê çû [[Ewropa]]yê, li bajarê Tewrêzê kurê xwe [[Mihemed Eçlî Mîrza]] wek cîgirê xwe hilbijartibû. Wê demê [[Huseyîn Qulîxan]] (Nizamûl Seltene) jî kiribû waliyê giştiyê [[Azerbaycan]]ê.&lt;ref&gt;Ehmed Kesrewî, Tarîxa 18 saliya Azerbaycanê (bi zimanê farsî)&lt;/ref&gt;

Dîroknivîsê azerbayecanî Ehmed Kesrewî di vê derbarê de dibêje: “Nizamûl Seltene bi awayekî fêrmî Cefer Axayê Şikak vexwend bajarê Tewrêzê û jê dawa kir ku ji bo gotûbêja li ser pirsgirêkên sinorê dewleta xwe û dewleta Osmanî bi hevre bişêwirin. Herwiha wan soz da Cefer Axa ku dewlet yê li wî xweş bibe û daxwazên wî jî yê bêne bicîkirin. Lê piştre ferman da Mihemed Husên Xanê Zerxam (Qeredaxî) ku Cefer Axa vexwîne bo seraya xwe û bi awayekî ku ew pênehesin, wî û mirovên pêre bikujin“. Havîna sala 1905an piştî ku Cewer Axa bi mezinên êla xwe re şêwirî, di gel heft siwarên xwe yên ku di karê şervanî û mêrxasiyê de zîrek û netirs bûn, ji Kela Çariyê ber bi bajarê Tewrêzê meşiyan. Heft kesên hilbijartî ku bi Cewer Axa re çûn ev bûn: Mistefa Newrozî (Xalê Mistê), Xalê Mîrza (Mîrza Qûço), Hacî Elî (Haco), Caço, Mihemedê Mamed ( Miho) û Qasim (Qaso). Sedo Miho û Sedo di gel Cewer axa şehîd bûn û 5 kesên din gihîşin Çarîyê bal Simko li rojhilatê Kurdistanê .

Piştî 40 rojan ji aliyê welîehdê Îranê [[Mihemed Elî Mîrza]] ve fermana kuştina Cewer Axa bi telegrafekê, gihişt destê Nizamûl Seltene û ew di seraya dewletê de hat kuştin. Ji heft kesên ku bi Cewer Axa re bûn, pênc kesan karî bi şerekî giran xwe ji bajarê Tewrêzê bigehînin kela Çariyê û xebera bûyerê bigehînin kurdên herêmê. Mihemed Axa ji bo tolhildanê bi riya Sultan Ebdulhemîdê Osmanî çû Stembolê, lê nekarî raya wan ji bo vî karî bikişîne aliyê xwe. Wek hat gotin ew bi komployên konsulosê Îranê, êdî ji Stenbolê venegerî Kurdistanê û bi her awayê ku bû, hat wenda kirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}

Kurdan ku bi şêweyek aktîv di şoreşa meşrutexwazên Îranê (1905 - 1911) de, xebat dikirin, ji vî karê Nizamûl Seltene nerazîbûna xwe dan xuyakirin. Herwiha azadîxwazên din yên Îranî li bajarên mina Tewrêz û [[Tehran]]ê jî ev karê dewleta Îranê şermezar kirin.

Li pey kuştina Cefer û Mihemed Axayê bavê wî, Simko ku xortekî ciwan bû, li ser daxwaz û şêwra rihspiyên eşîra Şikak, bû cîgirê birayê xwe yê mezin. Ev di rewşekê de bû ku du hissên niştimanperwerî û tolhildanê di dil û mejiyê Simkoyê ciwan de gelek bihêz bûn.

== Malbat ==
Simkoyê Şikak li gel xwîşka [[Şêx Seyîd Tahayê Hekarî]] zewicî bû &lt;ref&gt;Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:193&lt;/ref&gt;. Ji ber vê jî têkiliyên Simko li gel Şêx Seyîd Taha re pir baş bûn.

== Destpêka Serhildana Simkoyê Şikak û Sedemên Bingehîn ==
{{Gotara bingehîn|Serhildana Simkoyê Şikak}}
[[Wêne:Simko-kurds-missionaries.jpg|thumb|250px|Simko bi şervanên xwe re, di nîvî de. Herwiha du biyanî jî li cem in]]
Piştî [[Serhildana Şêx Ubeydelayê Nehrî]] (sala 1880an), serhildana Smayîl Axayê Şikak di rojhilatê Kurdistanê de şoreşa herî mezin û domdirêj tê hesibandin. Di çaxê vê şoreşê de bû ku kesayetiya tehqîrbûyî ya kurd wek neteweyekê, hinekî bişkivî û hissên millî di nava kurdên vê perça Kurdistanê de zêdetir ji berê zindî bûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Kurdan karî wek netewe hebûna xwe di hemû Îranê de bidin selmandin û berevajî xwesteka şovînîstên faris, hurmeta xwe ya civakî û siyasî wek mîrasekî dîrokî biparêzin. Ji bona wê jî nivîskar û dîroknas [[Chris Kutschera]], Simkoyê Şikak bi weke bavê netewperestiya kurdî ya di rojhilatê Kurdistanê de binav dike.

Li gor gotina mezinên Evduyiyan Simko di çaxê şehîdbûna Cewer Axa de xurtekî 18-19 salî bûye. Yanî sala ji dayibûna wî 1887 an jî 1888ê zayînî ye. Herwiha Tahirxanê Kurê Simko dide diyarkirin ku dema bavê wî li bajarê Şinoyê hatiye şehîdkirin, temenê wî 42 an jî 44 sal bûye. Simko ku ji aliyê Xalê Mîrzê û mezinên din yên êla Şikak ve wek cîgirê bav û birayê xwe yê mezin hatibû hilbijartin, di dilê xwe de ji bêbextî û nemerdiya desthilatdarên dewleta Îranê, kînek mezin ji wan girtibû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Wek tê gotin Simko di ciwaniya de xurtekî şervan, netirs û di liv û lebatên wî de hissa tolhildanê gelek bihêz bûye. Ji ber wan hemû derd û belayên ku bi ser malbata wan de hatibûn, mirovekî kêm axiftin û xemgîn bûye û gelek bi xwe re ponijiye.

Hissa tolhildanê jî bi sedemên dîrokî ve girêdayî bû. Simko baş dizanî ku ji bapîrê wî yê mezin Smayîl Xan bigire heya birayê wî Cewer Xan tev bi nemerdî ji aliyê berpirsyarên dewleta Îranê ve hatine xapandin û kuştin. Ji bona wê baş dizanî ku desthilatdarên Îranî li wî jî nagerin û yê rojekê bela xwe li wî jî bidin. Çimkî Simko xwedî hêzeke mezin ya leşkerî bû û wek mezinê eşîreta Şikak di nava kurdan de mirovekî bi qedir û rûmet bû. Wî dizanî ku Îranî dixwazin wî jî weke bira, bav û bapîrên wî, bikujin. Lê ferqa di navbera Simko û bira û bavê wî de, di vir deye ku bîr û rayên Simko yên siyasî (wek rêber û kesayetiyek siyasî yê kurd) ji bo azadî ya Kurdistanê bêtir geş bûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Çaxê ku cîgirê waliyê Azerbayacanê (Mukerrem el Mulik) di sala 1919an bi hevkariya [[ermeniyan]], bombeyek çêkirin û di nava qotiyekê de bi navê şiranî ji Simko re şandin&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.kurdmania.com/simko_agha_aufstieg.html |tarîxa-gihiştinê=2009-02-23 |ziman=de |xebat=Kurdmania |pêşnav=Dilan |paşnav=Handren |sernav=The Rebellion of Simko Agha |tarîx=2009-02-02 |tarîxa-arşîvê=2008-08-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080820214505/http://www.kurdmania.com/simko_agha_aufstieg.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;, neyartiya Simko bi dewleta Îranê re derbasî pêvajoyek siyasî û eşkeretir bû.

Têkiliya Simko bi du kesayetiyê kurd [[Ebdulrezaq Bedirxan]] û [[Seyîd Teha Gîlanî]] (neviyê Şêx Ûbeydulahê Nehirî) re, şoreşa di bin desthilatdariya Smayîl Xanê Şikak de, di rojhilatê Kurdistanê de û heya radeyekê jî li bakurê Kurdistanê, berfirehtir kiriye.&lt;ref&gt;F. Kashani-Sabet,''Frontier Fictions: Shaping the Iranian Nation, 1804-1946'',328 pp., I.B. Tauris, 1999, ISBN 1-85043-270-8 p.153.&lt;/ref&gt; Lê wek jêder û şahidên zindî dibêjin Seyîd Teha Gîlanî heya dawiyê bi Simko re nemaye û navbera wan li ser awayê têkiliya bi Brîtanî re, têk çûye.

Chris Kutschera di derbarê têkçûna Simko bi dewleta Îranê re dibêje: ”Bi vê hindê re ku Simko kîna xwe ya li hemberî Îranê venedişart, gotibû ku bizava min li dijî Îranê tolhildan jî têde bû, çimkî bav û bapîrên min, xizim û kesên min yên nêzîk û cotek birayên min, tev bi destê karbidestên Îranê hatine kuştin. Lê bi vê re jî Simko gelek caran behsa vê rastiyê kiriye ku armancên şoreşa wî ji bo berjewendiyên netewî bûne û tenê ji bo tolvekirinê nebûye. Di vê derbarê de Simko gotiye: ''Hemû kes dizane ku gelê kurd heya niha çi bi ser de hatiye. Mirovên wan yên mezin yên weke Smayîl Xan û Elî Xan bi şêweyek gelek zalimane ji aliyê Îraniyan ve ji nav çûne. Ez niha ji bo gelê Kurd têkûşînê dikim, lê tolhildana ji zordar û bedkaran hê jî maye û ji bîr nabe''”.&lt;ref&gt;Kirîs Koçêra, Bizava netewieya Kurd (bi zimanê farsî)&lt;/ref&gt;

Mîna ku di roja îro de ji bo hemû serokên kurd eşkera bûye, Simko jî zû pêhesiyaye ku dewleta navendiya Îranê mafê azadî û wekheviyê heta di nava sinorên Îranek yekgirtî de jî nade gelê kurd.

Simko ku gelek kes hereketa wî bi bizavek eşîretî û herêmî dihesibînin, li gor pîvanên wê çaxê mirovekî zana bûye û haya wî ji siyaseta Îran û cîhanê hebûye. Simko bi nameya ku bi riya serleşkerekî Brîtanî ji [[Zefer el Dulê]] re şandibû, vê rastiyê baştir dide selmandin. Simko di pareke nameya xwe de dibêje: ”Em pir baş dizanîn ku hinek netewe di cîhanê de hene ku hejmara wan nagehe çaryeka kurdan, lê ew gihiştine xweziyên xwe ku mafê otonomiyê ye. Li [[alman]]an binêrin ku çawa ev karê han di nava xwe de pêkanîne. Birastî ger netewa kurd di Îranê de negihije mafê xwe, êdî mirin û neman jêre baştire ji jiyan û mayînê. Di vê roja ku em têde dijîn, dewleta Îranê bixwaze an jî nexwaze, em mafê xwe yê otonomiyê dixwazin. Êdî ev xweziya hemû mirovekî kurd e û ji xelkê me re jî jiyaneke nûye&lt;ref&gt;Mamosta Mihemed Resûl, Îsmaîl Axay Şikak w bizwtinewey netewayetî Kurd, Hawar.&lt;/ref&gt;

Ev name dide diyarkirin ku Simko mirovekî dûrbîn bûye û ji bo standina mafê rewayê gelê kurd bi armancên mezin û pîlanên nû dest bi xebata xwe ya siyasî kiriye. Herwiha tenê naveroka vê nameya dîrokî (ku bêguman di arşîva milliya Îranê de hatiye parastin) ji bo wan nivîskar û lêkolînvanên neteweperest ku tenê bi awaykî negatîv behsa kesayetiya siyasî û serhildana Simkoyê Şikak kirine.

== Destpêka Şerên Giran ==

[[Wêne:Iranian-Kurdistan.png|thumb|Rojhilatê Kurdistanê]]
Simko xwedî hêzeke leşkerî ya pirr mezin bû. Hejmara pêşmergeyên wî carna gehiştiya 20.000 kesan. Lê tevahiya van şervanan mîna artêşeke hevgirtî û di bin ala partiyeke siyasî de xebata xwe nekirine. Her eşîrek di bin serokatiya mezinekî wê eşîretê de bûye û rengekî taybetî ji bo nasandina eşîret û hêza xwe hilbijartine. Bo nimune rengê ala hêza di bin serokatiya Simkoyê Şikak de sor bû.&lt;ref&gt;Bîranînên Riza Refî (Qayîm Meqam el Mulik) endamekî parlimana Îranê di çaxê Riza Şahê Pehlewî de.&lt;/ref&gt;

Ji bilî wan şerên biçûk ku di navbera hêzên Simko û Îranê de qewimîne, çend şerên mezin ku bûyera wan di dîroka rojhilatê Kurdistanê de cih girtiye, girîng in.

Ji wan şeran ên girîng ev in:
* [[Şerê girtina bajarê Urmiyê]]
* [[Şerê Gulmanxaneyê]] (li bakurê rojhilatê [[gola Urmiyê]])
* [[Şerê Miyanduawê]] - 1922
* [[Şerê Şekeryazî]]
* [[Şerê Sarî Tacê]]
* [[Şerê Azadkirina Mehabadê]]
* [[Şerê Kela Çariyê]] ev weke mezintirîn şerê serhildanê tê hesibandin.

Piştî ku hêzên kurdan bajarê Urmiye ji destê leşkerên Îranê derxistin, Urmiye wek paytexta desthilatdariya kurdan hat hilbijartin û [[Têmur Aẍayê Şikak]] ji aliyê Simko ve weke hakimê bajar hat wezîfedarkirin. Di şerê [[Gulmanxane]]yê de jî hêzên kurdan bi girtina Gulmaxanê rêya ku bajarê Urmiye bi Tewrêzê ve girê dida, girtin. Di şerê [[Şekeryazî]] de jî fermandarê hêza dewleta Îranê [[Emîr Erşed]] hat kuştin. Emîr Erşed birayê Mihemed Husên Xanê Zerxam (Qeredaxî) bû ku di seraya xwe de Cewer Axa kuştibû. Lê di dawiyê de kurdan nekarî li hemberî hêzên dewletê li berxwe bidin û bajarê Urmiyê ku bi qasî çar salan di dsetê kurdan de bû, ket jêr desthilatdariya hêzên Îranî. Di şerê [[Miyanduaw]]ê de kurdan bi şikênandina hêzên artêşa Îranê, serkeftinên mezin bi dest xistin. Lê karê herî girîng û dîrokî kuştina xayînê navdar [[Xalo Qûrban]] bû. Xalo Qûrban ku ji kurdên [[Hersîn]]ê ye, yek ji wan fermandarên şoreşa [[Mîrza Kuçik Xanê Cengelî]] bû ku li dijî dewleta navendiya Îranê li bakurê Îranê serî hildabû. Xalo Qûrban bi hevkariya cotkar û çend fermandarên din yên mîna [[Kerîm Xan]], [[Xalo Hişmet]] û [[Baba Xan]] karî di nava bizava [[Cengelî|Cengeliyan]] de heya pileya komîseriyê jî biçe. Lê piştre Xalo Qûrban ji Mîrza. K. Xanê Cengelî qetiya û di bazara xwefirotinê de ket xizmeta artêşa [[Muhemmed Reza Pehlewî|Reza Pehlewî]]. Xalo Qûrbanê kurd, bi hevkariya artêşa Îranê karî şoreşa Cengeliyan toşî şikestê bike û di dawiyê de serê serokê şoreşê bi xelat ji Riza Xanê Pehlewî re bir koşka [[Tehran]]ê. Li hemberî vê xizmeta wî ew bû fermandarekî artêşa Îranê.&lt;ref&gt;Hevpeyvîn bi Qûbad Simko re (Kurê Simkoyê Şikak) Kengî? Kê hevpeyvîn çêkiriye?&lt;/ref&gt;

Reza Şahê Pehlewî xayinê kurdan Xalo Qûrban şand meydana şerê li dijî serhildana Simkoyê Şikak. Lê vê carê di şerê [[Miyanduaw]]ê de ev bi destê şervanên kurd hat kuştin.

Di şerê azadkirina bajarê [[Mehabad]]ê de fermandarê giştiyê şer Simko bixwe bû ku Seyîd Teha Şemzînî (Gîlanîzade) jî hevkarê wî bû. Piştî şerekî giran bajar ket destê kurdan û 600 jandarmên Îranî ku di bin serokatiya parêzgar Melîkzade de bûn, tev hatin kuştin. Di çaxê şerê Sarî Tacê de jî ku li sala 1922an li herêma [[Salmas]]ê (Dîleman) qewimî, hêza kurdan nekarî li hemberî hezên Îraniyan berxwedanê bike. Şer heya dagîrkirina kela Çariyê berdewam bû. Piştî ku kela Çariyê hat girtin, Simko û hezar kes ji siwariyên xwe derbasî [[bakurê Kurdistanê]] bûn û ji aliyê artêşa [[Tirkiye]]yê ve hatin bêçek kirin. Lê ev ne dawiya şerên kurd û dewleta Îranê bûn.

== Şehîdbûna Simkoyê Şikak li bajarê Şino ==

Li ser şehîdbûna Simko guman heye ku hinek axayên kurd xiyanet li wî kirine û ew neçar kirine ku ji bo hevdîtinan xwe bigihîne bajarê [[Şino]]yê. Berdevik û desthilatdarên Îranê ku hertim bi riya xapandin û xiyanetê xwe nêzî siysetvanên kurd kirine, dîsa jî bi navê hevdîtinên çareseriyê, Simko hat razîkirin ku bê bajarê Şinoyê û bi serleşker [[Muqedem]] re hev bibînin. Ji bona wê jî wan bi rêya Têmûr Axa ku demek bû, bi birîndarî di destê dewletê de hêsîr bû, nameyek ji Simko re şandin ku wê demê li gundê [[Barzan]] bû. Simko bi çend siwarên xwe re hatin çiyayê [[Qendîl]]ê û li wir jî bi [[Xurşîd Axayê Herkî]] re ber bi bajarê Şinoyê ve meşiyan. Li wir fermandarê bajarê Şino serheng [[Sadiq Xanê Nûrozî]] ew bir mala xwe. Lê hatina serleşker Muqedem derew bû û ew li benda derfetekê bûn ku Simko bi tenê bikişînin derveyî bajarê Şinoyê û wî li wir bikujin. Di dawiyê de jî bi hînceta pêşwazîkirina ji serleşker Muqedem li derveyî bajarê Şinoyê bi wê davika ku jêre danîbûn, di êvariya [[30ê hezîranê|30ê hezîrana]] [[1930]]î de hat şehîdkirin. Herçend di şer de Simko û siwarên wî gelek kes ji serbaz û leşkerên dewletê jî kuştin, lê wî nekarî vê carê xwe ji destê wan rizgar bike. Termê Simko sê rojan li bajarê Urmiyê neveşartî danîn ku gel lê binêre û kurdan jî pêbihesinin ku serokê wan hatiye kuştin. Berpirsyarên dewleta Îranê ji bo zanîna wê hindê ku sedî-sed bizanibin Simkoyê Şikak kuştine, jina Simko ya bi navê [[Fexriye Êqibalî]] ([[azerî]] bû) anîn ser termê wî û wê jî bi nerihetî ji wan re got:” Belê ev mêrê min Smayîl Axa ye. Ez ji rûyê tiliya wî ya birî dizanim ku berî çend salan ji ber jehra marê ku pêvedabû, bi destê xwe bi kêra xwe birîbû.” &lt;ref&gt;Ehmed Teqî w yaddaştekanî ew (bi zarava soranî)&lt;/ref&gt;
  
Dema ku xebera kuştina Simko gihişt koşka paşatiya Îranê heya heftiyekê şahî û kêfxweşî hatin lidarxistin û hemû kuçe û kolanên bajarê [[Tehran]]ê bi ronahî û gulan hatin xemilandin. Riza Pehlewî mezintirîn dijminê xwe di Kurdistanê de ji holê rakiribû.

Şehîdbûna Simko bû sedem ku heya pêkhatina [[komara Kurdistanê]] ya di bin serokatiya [[Qazî Mihemed|Pêşewa Qazî Mihemed]] de bêdengiyek xemgîn li rojhilatê Kurdistanê hakim be.

== Xebat û Hewldanên Simko ==

[[Wêne:Mahmud Barzanji.jpg|thumb|180px|Şêx Mehmûdê Berzencî]]
Simko di çaxê desthilatdariya xwe de gelek xebitiye ku bi dewletên biyanî re têkeliyên siyasî pêkbîne. Di vê navê de bi taybetî ew xebitiye ku bi dewleta Brîtanya û [[YKSS]]ê re têkiliyan deyne û bala wan bo ser çareserkirina pirsgirêka kurd bikişîne. Lê wan ji ber berjewendiyên xwe yên aborî û girîng nebûna cihê jeopolîtîk yê axa Kurdistanê, bihayekî wisa nedane pêşniyarên vî serokê kurdan. Simko bi rêya Seyîd Teha Gîlanîzade pirr xwestiye ku ji bo çareserkirina pirsgirêka kurd û pêkanîna dewleteke kurdî bi berpirsyarên Brîtanî ên li [[Îraq]]ê hevdîtinan pêk bîne, lê di vê daxwaza xwe de bi ser neketiye. Herwiha ew ji [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] bi gilî û gazinc bûye ku baweriya xwe bi dewleta tirkan re tîne. Ji bona wê jî ew di derbarê Brîtanî û [[tirk]]an de wiha dibêje: “Îngilîz û tirk her du ji bo çaresekirina pirsgirêka serxwebûn û serbestiya [[Kurdistan]]ê derewan di gel me de dikin, ew me dixapînin. Îngilîz dixwaze tevaya kurdan mîna xulam û berdeyan ji bo armanc û daxwazên xwe yên çewt bikar bînin û bixebitînin, mîna [[meymûn]]an me ji xwe re bireqsînin û ew jî bi me bikenin. Ew dixwazin me li hemberî neteweya me şermezar bikin, ev ne karê min e, ez xiyanetê li gelê xwe nakim. Tirk û îngilîz her du ji hev xirabtirin, lê ji herkesî zêdetir kurd ji bona xwe xirabin, kurd pişta hev nagirin, hînî xizmetkariyê bûne, baweriya wan bixwe tune û mezinatiya hevdu napejirînin.”&lt;ref&gt;Hevpeyvîn bi Dr. Cebar Qadir re&lt;/ref&gt;

Simko bêtirî hertiştî ji xiyaneta axa û begên Kurd dilşikestî bû ku di rojên xweş de mîna mêşa li dora şirînî, kêliyekê ji wî dûr nediketin, lê di rojên tengaviyê de xwe ji wî dûr dixistin.

Xaleke girîng a hewldanên Simko ew e ku wî di çaxê desthilatdariya xwe li bajarê Urmiyê de xebatên rewşenbîrî û çandî dan meşandin. Yekemîn car di dîroka [[rojhilatê Kurdistanê]] de Simko ket wê fikirê ku di warê ragehandinê de jî pêngavek bê avêtin. Di sala 1912an de li bajarê [[Xoy]], Ebdulrezaq Bedirxan bi piştgiriya siyasî û diravî ya Simkoyê Şikak kovareke mehane bi navê [[Kurdistan (kovar)|Kurdistan]] weşand. Herwiha li bajarê Xoy dibistaneke [[kurdî]] jî, ji bo zarokên kurd vekirin. Salên piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] yanî ji sala 1919an heya têkçûna şoreşê rojnameya bi navê ([[Rojî Kurd (rojname)|Roja Kurd]]) û piştre tenê bi navê [[Kurd rojname)|Kurd]] ku organa fermî ya dewleta wî bûye, hatiye weşandin. Roja Kurd an jî Kurd rojnameyek heftane bûye. Sernivîserê vê rojnamê nemir [[Mela Mihemedê Turcanîzade]] bû ku karê amadekirina rojnameyê di weşanxana [[Xêyret]] de li bajarê Urmiyê dimeşandin. Herwiha Simko ji bo agehdariya ji rewşa siyasî û leşkeriyê hemû herêmên di bin desthilatdariya xwe de, ji telefonê mifa standiye û bi vî awayî pêwendiyên hemû fermandarên eniyên şer bi kela Çariyê re hebûne.

Beriya ku Simko bi awayekî berfireh dest bi şer û şoreşa li dijî dewleta Îranê bike, bi hevkariya Ebdulrezaq Bedirxan û çend giregirên din yên kurd komelek bi navê [[Cîhandanî]] li bajarê Xoyê damezrandibûn, ku komelek rewşenbîrî bû û bêhtir xebatên çandî û rewşenbîrî dimeşandin.

Simko pir xebitiye ku bi kesayetî û bizavên ku li dijî rejîma Îranê serî hildane, têkiliyên siyasî deyne. Ew bi şoreşgerê azerbayecanî [[Mihemed Xiyabanî]] re di nava peywendiyan de bûye. Herwiha Simko û serdarê şoreşa bakurê Îranê Mîrza Kuçik Xanê Cengelî xebitîne ku di navbera şoreşa Kurdistan û bakurê Îranê ([[Gîlan]]) de dan û standinên siyasî pêkbînin, lê gûherandinên siyasî ev derfet nedaye wan ku vî karê dîrokî bigehînin encamê.

== Hevdîtina Simkoyê Şikak û Reza Şahê Pehlewî ==

[[Riza Mîrpenc]] ku bi hevkariya Brîtanî ji pileya serleşkeriyê bû şahê Îranê, di sala 1925an de ji bo serlêdanekê çû [[Azerbayacan]] û [[Kurdistan]]ê. Armanca wî ya herî mezin ew bû ku riyekê ji bo bi dawî anîna serhildana Simko peyda bike û desthilatdariya xwe li hemû Îranê birêk bike. Serleşkerên Îranî pir dawa ji Reza Şahê Pehlewî kirin ku dev ji vê sefera xwe berde, lê ew razî nebû û xwest ku ji nêzve Simko bibîne. Xuyaye ku hemû di wê baweriyê de bûn ku Riza Şah êdî ji wê seferê venagere û yê bi destê Simko bê kuştin. Dema ew bi 62 kes ji fermandar û hêza xwe ya taybetî ve nêzî bajarê [[Salmas]]ê dibe, di yekemîn dîtinê de 5000 siwariyên Simkoyê Şikak bi rûyekî sar û girij pêşwaziyê li şahê Îranê dikin û rêzek taybetî jêre nedigirtin. Simko jî wek serokekî kurd bi kincên kurdî li hemberî şahê Îranê sekinî û bi pêşwaziyek sar û bi serê lêvê bixêrhatina wî kir. Piştre herdu bi hevre çûne karwanserayekê û li ser pirsgirêkên herêmê axivîn. Wek tê gotin Reza Şah pir tirsiyabû ku Simko wî û hemû kesên wî bikujin. Ji bona wê jî heya berê sibê ji tirsa nerazabû.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Ew herdem li benda wê hindê bû ku siwarên Simko hêrişî wan bikin û tevde bên kuştin. Herçend piştî ewqas bûyerên tal ku Simko bi çavên xwe dîtibûn, êdî baweriya wî bi desthilatdarên Îranê nemabû, lê derfetek dîrokî ji dest da û wê şevê Riza Şahê Pehlewî nekuşt û ew ji destê wî filitî.

Simko piştre di hevdîtinekê ya bi serleşker [[Ebdulah Tehmasbî]] re gotibû: ”Mezintirîn şaşiya min di wê şevê de ew bû ku min Reza Şah nekuşt”.
Wê şevê Riza Şah ji serleşker Tehmasbî dawa kir ku karekî bikin û Simko mijûl be û çax derbas be û roja din zû ji wir ber bi [[Ûrmiye]]yê hereket bikin. Wan bi lîstika [[textenerd]] wê şevê Simko mijûl kirin û roja din Simko pêhesiya ku Reza Şah ji destê wî derketiye û derfetek zêrîn ji destê xwe daye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}}
 
Dema ku Reza Pehlewî bi hevkariya hêzên biyanî desthilatdariya xwe li herdera Kurdistanê bihêz kir, bi awayê ku li jor hat gotin ji bo hevdîtinên siyasî Simko vexwendin bajarê Şinoyê û li wir ew bi bêbextî hat kuştin.

== Navê Simko di nava beyit û stranên Kurdî de ==

Li ser jiyan, derd û elemên malbata Simkoyê nemir heya niha gelek dengbêj û hunermendên navdar beyit û stran gotine. Bi riya van stranan jî mirov dikare malwêranî, ked û zehmetiyên ku vê malbata mezin ji bo doza bi şan û şerefa Kurdistanê kişandine, bibîne.

Hunermendê mezin ê kurd [[Kawîs Axa]] ku di dîroka hunera Kurdistanê de yekemîn hunermendê siyasîbêjê kurd tê hesibandin,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} di qalibê lawikekê de li ser şehîdbûna lîderê kurd Simkoyê Şikak hestên xwe wiha tîne ziman:

{{Helbest|
Lê dayê, lê dayê, lê dayê, şereka qewimî li Şinoya wêran bira çi mezine&lt;br&gt; 
Ewro emirê Taranê hatiye bo qumandarê Şinoyê, li niwêjê mexiribê&lt;br&gt;
Bi tirombêla, axawo, eskerên xwe hînabûne yo, yo, yo, li niwêjê mexiribê&lt;br&gt;
Bi tirimbêla eskeran xwe hînabûne, babê Xusro bi sê denga gazdike:&lt;br&gt;
Babê Feysel, ewroke dest helîne, ciwabekê biben eşîrê Ebduyiya, ewro&lt;br&gt;
Hatime kuştinê danên şûna min Xusiro zaroye axawo ciyê mine&lt;br&gt;
Lê dayê Mihteberê rebenê, Gulîzarê nemayê, Mirariyê rebenê, niwêjê &lt;br&gt;
Mexiribê dengê sê tîran û metrelozan agir berda vê dinyayê, kesê xêrxwaz&lt;br&gt; 
Nebû ciwabekê bie eşîreta Herkiya, paşî babê Xusiro tovê egîdan li me&lt;br&gt; 
Qeliya, wî kes nema axawo li dinyayê, ezê di heyfa kuştina babê Xusiro&lt;br&gt; 
Nîme ewro şahî û govende li naw ecemê [[Kerbela]]yê
|nivîskar=Kawîs Axa}}

Strana jêr jî, ji aliyê dengbêjê navdar [[Xalê Bîrê|Birê]] hatiye gotin ku têde behsa kuştina [[Cewahir Xanim]] a jina Simkoyê Şikak jî bi destê leşkerên dewleta Îranê tê kirin:

{{Helbest|
Bê de wey lê, wey lê, wey lê&lt;br&gt;
Lê lê Muhteberê rebenê, eskerê kişiya ji Dîlemanê &lt;br&gt; 
Eskerê Heyder Paşa xwe da lo gulîzerê, kekê Xosiro paşê Kurda &lt;br&gt; 
şer xweş kiriye lo ser Îranê &lt;br&gt; 
De wey lê, wey lê, wey lê, wey lê, wey lê her bê de wey lê &lt;br&gt; 
Lê lê Muhteberê rebenê wezê bi Şawiliya kawil ketin li vê fêzê  &lt;br&gt;
Sibeye kekê Xosiro, Paşê Kurda ji mal siyar bû, esker li pey &lt;br&gt; 
Kete du rêzê&lt;br&gt;
Kekê Xosiro, Paşê Kurda şer xwe kiriye lo ser Tewrêzê &lt;br&gt; 
De wey lê, wey lê, wey lê, wey lê, bê de wey lê lê lê &lt;br&gt;
Muhteberê rebenê wezê Şawliya kawil ketim lo dev beyara  &lt;br&gt;
Ji sibê de ser kekê Xosiro Paşê Kurda tê dengê gûla, topa, wan teyara  &lt;br&gt;
Ehmed Begê sê denga gazî dikir : Gelî cahêla çêbin, çê bixebitin, wexta &lt;br&gt; 
Indada me derê kekê Xosiro, paşê Kurda, gulla sîyara &lt;br&gt; 
De wey lê, de wey lê, lê lê Muhteberê rebenê wezê  &lt;br&gt;
Şawiliya kawil ketim di çe´ilê (çalê) da  &lt;br&gt;
Ji sibê da eskerê Heyder Paşa dikişiya ser Xosiro, paşê Kurda lo pêda, pêda&lt;br&gt;
Ehmed begê gazî dikir: Kesek tune, cabekê bide kekê Xosiro, Paşê Kurda, Muhteber xanim kuştin,&lt;br&gt; 
Xosiro Beg lo girtin di xewa sibê de&lt;br&gt;  
De wey lê, de wey lê, de wey lê, de wey lê...
|nivîskar=Birê
}}

== Jêder û çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.kurdistanmedia.com/Kurmanci/dirok/simko/kakshar01.htm 72 saliya şehîdbûna lîderê Kurd, Simkoyê Şikak- Nivîskar û lêkolînvan: Kakşar Oremar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127093551/http://www.kurdistanmedia.com/Kurmanci/dirok/simko/kakshar01.htm |date=2005-11-27 }} (xerabûyî ye 04.06.2012)

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
[[Kategorî:Kesên ji Ûrmiyeyê]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Mirin 1930]]
[[Kategorî:Pêşengên kurd]]
[[Kategorî:Serhildêrên kurd]]
[[Kategorî:Simkoyê Şikak| ]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]]</text>
      <sha1>foiakyrjxp7cqotnmp8gu84j9pz40uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Mîmarî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>7792</id>
    <revision>
      <id>2007919</id>
      <parentid>1702314</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2007919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="264" sha1="8ghxho6i28wew3bjyfze09x51w37rpx" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê|Architecture}}

{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Avahî]]
[[Kategorî:Berhem li gorî navgînan]]
[[Kategorî:Çand]]
[[Kategorî:Dîsîplînên endezyariyê]]
[[Kategorî:Hunerên dîtbarî]]
[[Kategorî:Înşeat]]
[[Kategorî:Teknolojî]]</text>
      <sha1>8ghxho6i28wew3bjyfze09x51w37rpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qotel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8854</id>
    <revision>
      <id>2007961</id>
      <parentid>2005704</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T20:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sisark</username>
        <id>150783</id>
      </contributor>
      <origin>2007961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15191" sha1="9z5xa73wc23km0k95o2dt8zkydyoead" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| 
}}
'''Qotel''' ({{1928| روم اولك |ts= Rûmevlek}}, {{1946|Kotal}}, {{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı &lt;ref&gt;''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.&lt;/ref&gt;.

Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê|Kemberlîyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne.

== Nav û Etîmolojî ==
[[Wêne:Gunde_Qotelan_di_Sala_1536an.png|thumb|Ruemevlek (Qotel) di sala 1536an.]]
Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka osmaniyan bi sala 1536an da bi navê '''Rumevlek''' derbas dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Arşivi, Tahrir Defterleri, TT.d. 184. s. 135. |tercimeya-sernav=Arşîva Osmani, TT.d. 184. |ziman=Osmani }}&lt;/ref&gt; Heta davîye devleta Osmaniyan di belgeyen resmî da ew nava hat bi kar anîn. Li der û dorên bajarê [[Eyntab]]ê ([[Dîlok]]) çend gundan din ya bi navê Rumevlek he bûn. Ev gundan ber Osmaniyan şûna [[mesîhî|mesîhiyan]] bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek &quot;erdên rûman&quot; tê. Navê Rûmevlek bi du peyvan çê bûye. Rûm (Yunan/mesihî) û evlek (di Yûnanî da herqa ku bi cot li erdan çedikirin.)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nisanyansozluk.com/kelime/evlek |sernav=Sevan Nişanyan }}&lt;/ref&gt; Ev peyva di kurdî da jî dijî. Ku berê toxim dikê bireşandana, her 3-4 metreyan xetek cot lê dixisitin. Ew xet ji bo ku toxim rast û homojen bireşînin lê dixistin. Di Kurdî da navberê ev xetan ra dibêjin êvleg. Evlegek, kêm an zêde, şûnê debok (18 Litre) toxim e.

Di sala 1583an da ew der bi navekî din jî hat qeyd kirin. navê xwa yê duyem tişetkî wek '''Berxan''' bû. Nayê zanîn ku ew nava bi Kurdî ye an jî bi zimanî Tirkî ye.

[[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşe, sala 1885an.]]
Navê gund yê bi Kurmancî '''Qotel''' e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê &quot;Reisen in Kleinasien und Nordsyrien&quot; bi xwarî wek '''Kötere''' hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa &quot;Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus).&quot; ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin.

Wateya navê Qotel ne tam diyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. Îhtîmal ew e ku ev peyv bi rastî &quot;kendal&quot; be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in.
[[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşê, sala 1920an.]]
Îhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. Mînak, nayê gotin &quot;gundê Qotelê&quot; lê dibêjin &quot;gundê Qotelan&quot;. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn.
== Dîroka gundê Qotelan ==
{{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}}
Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin.

Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesarê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû.

Duyemînê, li dorê gundê Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: &quot;Legio IIII Scythica Operosa Felix&quot;. Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin.

Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê.

Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e.

=== Gund di Dema Osmanîyan da ===
[[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Gundê Qotelan (Rumevlek) di belgeyên Osmanîyan ya sala 1552an.]]Wexta ku der û dorên Rûmqeleyê di sala 1516 an da ketin bin hukmê Osmanîyan dîroka gund ya Osmanîyan dest pê kir. Di belgeya salan 1536'an, ew ya ter kevin ya ku navê gund derbas dibe ye, quyda gund wek nivîsandin e: &quot;Mezra-i Rumevlek, der nezd-i Karye-i Siburgenc, an timar-i mazbur. Hasıl 300&quot;. Em ji ev qeydê fam dikin ku ew wextê Qotel mezre bû. Mezre ew gundên xirâb bûyî ra dibêjin. Belê wexta Osmanîyan ktu kes li, wir na dijî lê erdên der û dorên gund ji alîyên şênîyen gunden cîran va dihatin çandin. Dîsa ji ew qeydê em fam dikin ku ew dera di bin destên Sirgûcîyan da bû.

Di sedsala 16an da erdên gundê Qotelan di bin detsên sipahîyan da bûn. Li jer hûn kanin binerin ku kijan salê, kîjan sipahî sekerê wir bû û wî çiqas ac ji wir dibirî.
[[Wêne:Rumevlek_1583.png|thumb|Rumevlek (Qotel), sala 1583an]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Baca Mezreya Rumevlekê di Dema Osmanîyan da
!Sal
!Sipahi
!Bac (akçe)
|-
|'''1532'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 184, s. 135. }}&lt;/ref&gt;
|Memi
|300
|-
|'''1552'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 276, s. 278. }}&lt;/ref&gt;
|Memi
|400
|-
|'''1570'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 496, s. 351. }}&lt;/ref&gt;
|Mehmed bin Saraç Memi
|1000
|-
|'''1583'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanli Arşivi, Tapu Kadasto Arşivi Tahirir defterleri, TKGM.d.36, s. 44b; TKGM.d.236, s. 180b. }}&lt;/ref&gt;
|Serbölük Hüseyin
|1200
|}

Di serê sedsalan 18'an da ew ciwarnana ketin bin destên begên Rumeqeleyê. Ji wan Bekir beg lawe Kurd Mihemmed Paşa pir meşhûr bû. Di sala 1814an da Arteşa dewleta Osmanîyan di bin serokatiyê Pehlivan İrbarihim Paşa erîş li ser Bekir begê kir ji ber sebeba ku Bekir begê li hember Osmanîyan ser rakirîye. Le, bi rasti sebeba esas ewe ku li ser serhiladana Temir Paşa'ye Millî Osmaniyan li dijî begên Kurdan poltikaya nu ava kir. Li ser ev yekê Keleya Zerîn (Araban), ya di bin destên eşîra Hevîdîyan bû, û keleya Rumqeleyê ya di bin destên Eşira Reşîyan ên Êzîdî bû, ji alîyê devletê da hat xerab kirin û Bekir Beg hat kuştin. Di qeyda milken wî da em rasta mezreya Rûmevlek tên. Di 1814an da ew der hîn mezre ye û ew ketîye bin destên began e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı arşivi, C.ML./559-22954, s.6. }}&lt;/ref&gt; Heta îro jî hî ew pareberê gundîyanê.

Li ser ev zanîne em kanin bêjin ku Kurdan dû 1814an da ev der şên kirîye. Em zanin ku di sedsalan 19'an da Mala Sekmên, Mala Qerê, Mala Şerê, Mala Mehemedê Îwê, Mala Mehmedî Dêwid, Mala Şêxê Bêkir û Mala Umê (Qecer) dijîn. Dorê Şere Cîhanê a yekemîn pergala millet belav bû û kî mirin, kî ji siluwîn û çûn. Ji wan malan, li Qotelan tene mala Qecer û Mala Hemî Şêxê Bêkir man. Axayên Rumeqelê (Xilfetî),pir der bi dest xwa xisitin dest dan ser milkên gundîyan. Mehmed Beg, Lawê Şêrîf Begê jî dest da ser Qotelan. Lê kes tunnebû ku ji wan ra cutkarîye bike. Ew malên ku manî jî ne cutkar bûn, aborîya wan li ser pêz bû. Dorê 1920'an mala Xelê Hesenê Beke-Sorê, hew ji Qizil Kîlîs a Hewagê bû, xûnî bûn û hatin xwa avêtin piş begên Qotelan. Ji lawên Xelê Hesen pênc (Ömer, Hesen, Husen, Henîf, Bekir) li gundê Qotelan bi cih bûn. Niha du malabat li gund dijîn Mala Hemî Şêxe û Mala Xelan. Mala Heman ji Eşira Horikîyan e. Ew berê êzîdî bûn. Mala Xelan jî, asle wan ji gundê Sincarkê ya ku li başurê Helebê dikeve bûn. Mala Xelan dibêjin ku ew ji berê Ahmedê Mendî ne. Hin jî dibêjin ku ew ji Eşîra Bêskîyan in. Lê ihtîmal ew e ku evan jî bi aslî xwa Êzîdî bin. Çi ku em zanin ku di navbera Hema û Helebê da ji dîrokeka pir kevin da xelkên Êzidî dijîn.

== Nifûs ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=250
! colspan=&quot;2&quot; |Li gorî salan nifûsa gund
|-
| align=&quot;center&quot; | 2019
| align=&quot;right&quot; | 84
|-
| align=&quot;center&quot; | 2018
| align=&quot;right&quot; | 84
|-
| align=&quot;center&quot; | 2017
| align=&quot;right&quot; | 91
|-
| align=&quot;center&quot; | 2016
| align=&quot;right&quot; | 100
|-
| align=&quot;center&quot; | 2015
| align=&quot;right&quot; | 99
|-
| align=&quot;center&quot; | 2014
| align=&quot;right&quot; | 98
|-
| align=&quot;center&quot; | 2013
| align=&quot;right&quot; | 95
|-
| align=&quot;center&quot; | 2012
| align=&quot;right&quot; | 100
|-
| align=&quot;center&quot; | 2011
| align=&quot;right&quot; | 100
|-
| align=&quot;center&quot; | 2010
| align=&quot;right&quot; | 105
|-
| align=&quot;center&quot; | 2009
| align=&quot;right&quot; | 110
|-
| align=&quot;center&quot; | 2008
| align=&quot;right&quot; | 120
|-
| align=&quot;center&quot; | 2007
| align=&quot;right&quot; | 114
|}

== Aborî ==
Heta demêkê gundîyen Qotelan nîv goçber bûn. Havîne diçûn gaza jor gund û bi zifistanê jî dihatin ser malê xwa yên li xirabeyê Rûmevlekê. Her malê pezên xwa yên mihîyan hebûn. Serî malê ku qet tunne mangeyak hebû. Bizin kêm bûn lê tenê mala Şêxê Qêcer xudan pezê bizinan bûn. Li Qunde Gotelan qatix bol bû. Şûna mêst, dêw, penêr, lor, çirtên, û runî nivîşkî ne tenê di xwarina gundîyan da, ji bo froştinê jî giring bû. Heri û mû jî di jîyana gundiyan şûneka giring digirt. Ben, cil, xali, têr, tûr (çewal) hemî ji wan çê dibû. 

Pirekî erdên gund di dest began da bûn. Gundî bi began ra bi nîvî an bi siseyan yek parek bûn. Bi kevneşopî, li ev heremê cutkarîyeka bejî li ser gênim, cihê, kizinan, nîskan û nukan bi kar dianîn. Ji bo şîranîyê jî her malê rez û hêjîrên xwa hebûn. Ji tiri mot, bastiq, qirme, suciq, mewûj, sîrke çê dikirin. Havîne di bîstanan û ekûran da jî encûr, xite, fireng, becan, îsot, kelek û zebeş diçandin. 

Ji 1970'an û şinda fistiq edî edî cih ji dest çandin ya kevneşopî girt. Berê fistiq li zevîyan nadiçandin. Yên ku karê fistiqan dikirin, diçûn kizvanên çôle ye li çîya û nevalan qelem dikirin ji wan fistiq top dikirin. Ter pêşin li zeviyân yên li der û dora ev gundnan Ali Şefik Özdemir&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Ali_%C5%9Eefik_%C3%96zdemir |sernav=}}&lt;/ref&gt; fistiq çandin dân. Wexta ku Ermenî suliwandin mâl û milken wan li serleşkeran hatin par kirin. Özdemîr jî ji wan yek bû û erdê Agop ya di navbera Qotelan û Sirgûcê da li wî ket. Fistiqên li dora ev gundan yan herî kevin fistiqe Ozdemir bûn. Li gunde Dîngê jî fistieqen mala İwê hebûn.     

Ku Mehmed Beg mir, qundê Qotelan ji lawên wî, Bekir û Evdille Begê ra ma. 1972'a Evdille Beg (Abdullah Hulusi Köksel)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://vekillerimiz.com/vekil/abdullah-koksel-4950/ |sernav=}}&lt;/ref&gt;,  ji Surucê şitlên fisitqan anî û li erdên di dest lawên Ömerî Xelê da fisitiq çandin. Dû ra zewîyên fisitqan belav bûn niha hema hema hemû zevî bûn fisitiq. Di dehsala dawî da li çen erdan zeytûn jî çandin lê çutkarîya zeytûnan pir belav nebû. Îro fistiq di aborîya gundîyan da şûna herî mezin digre.

Dema ku fistiq kêm bûn genim û tişten din ku diçandin parek didan bêg yên ku man jî tenê besa xwarinê dikir. Ew lomê gundî pir neçar bûn. Wexta ku pêmi dibû hemû malan diçûn alîye Hetayê, Edenê an jî İslahîye. ÇEnd salan jî diçûn alîye Konya ji bo pale çinandine. 1980an derîyak di,n jî vebû ev jî şîrket bûn. Mêrên gund diçun li bajaran li kortên dirêgân dişxulîn.   

Gundê Qotelan nezikî çemê Ferat e. İskeleya Surguce ya dîrokî li Qotelan a. Keştîyak ji bo derbas kirina merîvan di navbara alîyen Ruhayê û Dîloke tim hebû. Niha keştîyaka mezin ne tenê peya wesayît ji derbas dike. 

Ava Reş ya ku ji alîye Kelê da tê li nezî Qotelan teva Ferêt dibe. Ev lomê se alîyen gund çemin. Ji berê da neçîre masîyan tên kirin. Berê bi şewekê masi digirtin. Niha bi arzûlan neçîr tên kirin. Kelekên berê jî bi qayiqen bi motor hatin guhartin. Di çemî Ferêt da çend cinsen masîyan hêne ev heware, koşkar, kersît, şawût, gelebûrûs, boçreş, ferx, marmasî, rihele, masîyen keran, masîyen henik in. Ji wan ye terî bi qiymet Şawût e. Niha merîvekî tenê neçîra masîyan ji bo firoşrtinê dike. Ji sala 2000an şinda li gundî qotelan restoraneka ku masîyan difroşe hat ava kirin. Lê ev tenê masîyen Alabalık yên ku ji çiftligân dikirin difroşin. 

== Çând            ==

== Ciwarên Gund ==
* Beraq
* Avzêmk
* Kûrandiz
* Gaz
* Pozî Pêrtel
* Pozî Bilind
* Bîrê Şêxeyîl
* Hewşo
* Pinikan
* Qoriyê Şilalikê
* Qoriyê Qecer
* Ben
* Qaş
* Qizqapan
* Kepirê Daregirê
* Şeydî Erew (Ereb)
* Şeydî Hesen
* Kevirî Şêxî Bêqi
* Şikefthûrk
* Bîrê Aşimbegê
* Darê Nehletmê
* Darê Hirçê
* Darê Tûpik
* Darê pizanê
* Şikeftê Pace
* Ekûrê Evdê
* Torç
* Şikeftê Avê
* Erdî Golê

== Mijarên têkildar ==
* [[Rûmewleka Jêrîn]] (bi tirkî: ''Uğurova'')

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Gundên Kelê]]</text>
      <sha1>9z5xa73wc23km0k95o2dt8zkydyoead</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007963</id>
      <parentid>2007961</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T21:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Valahiya beşan rast kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2007963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15179" sha1="5idb3l0tnobcmhqfos7xasnuv3y6uhq" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| 
}}
'''Qotel''' ({{1928| روم اولك |ts= Rûmevlek}}, {{1946|Kotal}}, {{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı &lt;ref&gt;''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.&lt;/ref&gt;.

Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê|Kemberlîyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne.

== Nav û Etîmolojî ==
[[Wêne:Gunde_Qotelan_di_Sala_1536an.png|thumb|Ruemevlek (Qotel) di sala 1536an.]]
Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka osmaniyan bi sala 1536an da bi navê '''Rumevlek''' derbas dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Arşivi, Tahrir Defterleri, TT.d. 184. s. 135. |tercimeya-sernav=Arşîva Osmani, TT.d. 184. |ziman=Osmani }}&lt;/ref&gt; Heta davîye devleta Osmaniyan di belgeyen resmî da ew nava hat bi kar anîn. Li der û dorên bajarê [[Eyntab]]ê ([[Dîlok]]) çend gundan din ya bi navê Rumevlek he bûn. Ev gundan ber Osmaniyan şûna [[mesîhî|mesîhiyan]] bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek &quot;erdên rûman&quot; tê. Navê Rûmevlek bi du peyvan çê bûye. Rûm (Yunan/mesihî) û evlek (di Yûnanî da herqa ku bi cot li erdan çedikirin.)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nisanyansozluk.com/kelime/evlek |sernav=Sevan Nişanyan }}&lt;/ref&gt; Ev peyva di kurdî da jî dijî. Ku berê toxim dikê bireşandana, her 3-4 metreyan xetek cot lê dixisitin. Ew xet ji bo ku toxim rast û homojen bireşînin lê dixistin. Di Kurdî da navberê ev xetan ra dibêjin êvleg. Evlegek, kêm an zêde, şûnê debok (18 Litre) toxim e.

Di sala 1583an da ew der bi navekî din jî hat qeyd kirin. navê xwa yê duyem tişetkî wek '''Berxan''' bû. Nayê zanîn ku ew nava bi Kurdî ye an jî bi zimanî Tirkî ye.

[[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşe, sala 1885an.]]
Navê gund yê bi Kurmancî '''Qotel''' e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê &quot;Reisen in Kleinasien und Nordsyrien&quot; bi xwarî wek '''Kötere''' hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa &quot;Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus).&quot; ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin.

Wateya navê Qotel ne tam diyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. Îhtîmal ew e ku ev peyv bi rastî &quot;kendal&quot; be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in.
[[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşê, sala 1920an.]]
Îhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. Mînak, nayê gotin &quot;gundê Qotelê&quot; lê dibêjin &quot;gundê Qotelan&quot;. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn.
== Dîroka gundê Qotelan ==
{{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}}
Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin.

Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesarê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû.

Duyemînê, li dorê gundê Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: &quot;Legio IIII Scythica Operosa Felix&quot;. Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin.

Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê.

Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e.

=== Gund di Dema Osmanîyan da ===
[[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Gundê Qotelan (Rumevlek) di belgeyên Osmanîyan ya sala 1552an.]]Wexta ku der û dorên Rûmqeleyê di sala 1516 an da ketin bin hukmê Osmanîyan dîroka gund ya Osmanîyan dest pê kir. Di belgeya salan 1536'an, ew ya ter kevin ya ku navê gund derbas dibe ye, quyda gund wek nivîsandin e: &quot;Mezra-i Rumevlek, der nezd-i Karye-i Siburgenc, an timar-i mazbur. Hasıl 300&quot;. Em ji ev qeydê fam dikin ku ew wextê Qotel mezre bû. Mezre ew gundên xirâb bûyî ra dibêjin. Belê wexta Osmanîyan ktu kes li, wir na dijî lê erdên der û dorên gund ji alîyên şênîyen gunden cîran va dihatin çandin. Dîsa ji ew qeydê em fam dikin ku ew dera di bin destên Sirgûcîyan da bû.

Di sedsala 16an da erdên gundê Qotelan di bin detsên sipahîyan da bûn. Li jer hûn kanin binerin ku kijan salê, kîjan sipahî sekerê wir bû û wî çiqas ac ji wir dibirî.
[[Wêne:Rumevlek_1583.png|thumb|Rumevlek (Qotel), sala 1583an]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Baca Mezreya Rumevlekê di Dema Osmanîyan da
!Sal
!Sipahi
!Bac (akçe)
|-
|'''1532'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 184, s. 135. }}&lt;/ref&gt;
|Memi
|300
|-
|'''1552'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 276, s. 278. }}&lt;/ref&gt;
|Memi
|400
|-
|'''1570'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 496, s. 351. }}&lt;/ref&gt;
|Mehmed bin Saraç Memi
|1000
|-
|'''1583'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanli Arşivi, Tapu Kadasto Arşivi Tahirir defterleri, TKGM.d.36, s. 44b; TKGM.d.236, s. 180b. }}&lt;/ref&gt;
|Serbölük Hüseyin
|1200
|}

Di serê sedsalan 18'an da ew ciwarnana ketin bin destên begên Rumeqeleyê. Ji wan Bekir beg lawe Kurd Mihemmed Paşa pir meşhûr bû. Di sala 1814an da Arteşa dewleta Osmanîyan di bin serokatiyê Pehlivan İrbarihim Paşa erîş li ser Bekir begê kir ji ber sebeba ku Bekir begê li hember Osmanîyan ser rakirîye. Le, bi rasti sebeba esas ewe ku li ser serhiladana Temir Paşa'ye Millî Osmaniyan li dijî begên Kurdan poltikaya nu ava kir. Li ser ev yekê Keleya Zerîn (Araban), ya di bin destên eşîra Hevîdîyan bû, û keleya Rumqeleyê ya di bin destên Eşira Reşîyan ên Êzîdî bû, ji alîyê devletê da hat xerab kirin û Bekir Beg hat kuştin. Di qeyda milken wî da em rasta mezreya Rûmevlek tên. Di 1814an da ew der hîn mezre ye û ew ketîye bin destên began e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı arşivi, C.ML./559-22954, s.6. }}&lt;/ref&gt; Heta îro jî hî ew pareberê gundîyanê.

Li ser ev zanîne em kanin bêjin ku Kurdan dû 1814an da ev der şên kirîye. Em zanin ku di sedsalan 19'an da Mala Sekmên, Mala Qerê, Mala Şerê, Mala Mehemedê Îwê, Mala Mehmedî Dêwid, Mala Şêxê Bêkir û Mala Umê (Qecer) dijîn. Dorê Şere Cîhanê a yekemîn pergala millet belav bû û kî mirin, kî ji siluwîn û çûn. Ji wan malan, li Qotelan tene mala Qecer û Mala Hemî Şêxê Bêkir man. Axayên Rumeqelê (Xilfetî),pir der bi dest xwa xisitin dest dan ser milkên gundîyan. Mehmed Beg, Lawê Şêrîf Begê jî dest da ser Qotelan. Lê kes tunnebû ku ji wan ra cutkarîye bike. Ew malên ku manî jî ne cutkar bûn, aborîya wan li ser pêz bû. Dorê 1920'an mala Xelê Hesenê Beke-Sorê, hew ji Qizil Kîlîs a Hewagê bû, xûnî bûn û hatin xwa avêtin piş begên Qotelan. Ji lawên Xelê Hesen pênc (Ömer, Hesen, Husen, Henîf, Bekir) li gundê Qotelan bi cih bûn. Niha du malabat li gund dijîn Mala Hemî Şêxe û Mala Xelan. Mala Heman ji Eşira Horikîyan e. Ew berê êzîdî bûn. Mala Xelan jî, asle wan ji gundê Sincarkê ya ku li başurê Helebê dikeve bûn. Mala Xelan dibêjin ku ew ji berê Ahmedê Mendî ne. Hin jî dibêjin ku ew ji Eşîra Bêskîyan in. Lê ihtîmal ew e ku evan jî bi aslî xwa Êzîdî bin. Çi ku em zanin ku di navbera Hema û Helebê da ji dîrokeka pir kevin da xelkên Êzidî dijîn.

== Nifûs ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=250
! colspan=&quot;2&quot; |Li gorî salan nifûsa gund
|-
| align=&quot;center&quot; | 2019
| align=&quot;right&quot; | 84
|-
| align=&quot;center&quot; | 2018
| align=&quot;right&quot; | 84
|-
| align=&quot;center&quot; | 2017
| align=&quot;right&quot; | 91
|-
| align=&quot;center&quot; | 2016
| align=&quot;right&quot; | 100
|-
| align=&quot;center&quot; | 2015
| align=&quot;right&quot; | 99
|-
| align=&quot;center&quot; | 2014
| align=&quot;right&quot; | 98
|-
| align=&quot;center&quot; | 2013
| align=&quot;right&quot; | 95
|-
| align=&quot;center&quot; | 2012
| align=&quot;right&quot; | 100
|-
| align=&quot;center&quot; | 2011
| align=&quot;right&quot; | 100
|-
| align=&quot;center&quot; | 2010
| align=&quot;right&quot; | 105
|-
| align=&quot;center&quot; | 2009
| align=&quot;right&quot; | 110
|-
| align=&quot;center&quot; | 2008
| align=&quot;right&quot; | 120
|-
| align=&quot;center&quot; | 2007
| align=&quot;right&quot; | 114
|}

== Aborî ==
Heta demêkê gundîyen Qotelan nîv goçber bûn. Havîne diçûn gaza jor gund û bi zifistanê jî dihatin ser malê xwa yên li xirabeyê Rûmevlekê. Her malê pezên xwa yên mihîyan hebûn. Serî malê ku qet tunne mangeyak hebû. Bizin kêm bûn lê tenê mala Şêxê Qêcer xudan pezê bizinan bûn. Li Qunde Gotelan qatix bol bû. Şûna mêst, dêw, penêr, lor, çirtên, û runî nivîşkî ne tenê di xwarina gundîyan da, ji bo froştinê jî giring bû. Heri û mû jî di jîyana gundiyan şûneka giring digirt. Ben, cil, xali, têr, tûr (çewal) hemî ji wan çê dibû.

Pirekî erdên gund di dest began da bûn. Gundî bi began ra bi nîvî an bi siseyan yek parek bûn. Bi kevneşopî, li ev heremê cutkarîyeka bejî li ser gênim, cihê, kizinan, nîskan û nukan bi kar dianîn. Ji bo şîranîyê jî her malê rez û hêjîrên xwa hebûn. Ji tiri mot, bastiq, qirme, suciq, mewûj, sîrke çê dikirin. Havîne di bîstanan û ekûran da jî encûr, xite, fireng, becan, îsot, kelek û zebeş diçandin.

Ji 1970'an û şinda fistiq edî edî cih ji dest çandin ya kevneşopî girt. Berê fistiq li zevîyan nadiçandin. Yên ku karê fistiqan dikirin, diçûn kizvanên çôle ye li çîya û nevalan qelem dikirin ji wan fistiq top dikirin. Ter pêşin li zeviyân yên li der û dora ev gundnan Ali Şefik Özdemir&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Ali_%C5%9Eefik_%C3%96zdemir |sernav= }}&lt;/ref&gt; fistiq çandin dân. Wexta ku Ermenî suliwandin mâl û milken wan li serleşkeran hatin par kirin. Özdemîr jî ji wan yek bû û erdê Agop ya di navbera Qotelan û Sirgûcê da li wî ket. Fistiqên li dora ev gundan yan herî kevin fistiqe Ozdemir bûn. Li gunde Dîngê jî fistieqen mala İwê hebûn.

Ku Mehmed Beg mir, qundê Qotelan ji lawên wî, Bekir û Evdille Begê ra ma. 1972'a Evdille Beg (Abdullah Hulusi Köksel)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vekillerimiz.com/vekil/abdullah-koksel-4950/ |sernav= }}&lt;/ref&gt;, ji Surucê şitlên fisitqan anî û li erdên di dest lawên Ömerî Xelê da fisitiq çandin. Dû ra zewîyên fisitqan belav bûn niha hema hema hemû zevî bûn fisitiq. Di dehsala dawî da li çen erdan zeytûn jî çandin lê çutkarîya zeytûnan pir belav nebû. Îro fistiq di aborîya gundîyan da şûna herî mezin digre.

Dema ku fistiq kêm bûn genim û tişten din ku diçandin parek didan bêg yên ku man jî tenê besa xwarinê dikir. Ew lomê gundî pir neçar bûn. Wexta ku pêmi dibû hemû malan diçûn alîye Hetayê, Edenê an jî İslahîye. ÇEnd salan jî diçûn alîye Konya ji bo pale çinandine. 1980an derîyak di,n jî vebû ev jî şîrket bûn. Mêrên gund diçun li bajaran li kortên dirêgân dişxulîn.

Gundê Qotelan nezikî çemê Ferat e. İskeleya Surguce ya dîrokî li Qotelan a. Keştîyak ji bo derbas kirina merîvan di navbara alîyen Ruhayê û Dîloke tim hebû. Niha keştîyaka mezin ne tenê peya wesayît ji derbas dike.

Ava Reş ya ku ji alîye Kelê da tê li nezî Qotelan teva Ferêt dibe. Ev lomê se alîyen gund çemin. Ji berê da neçîre masîyan tên kirin. Berê bi şewekê masi digirtin. Niha bi arzûlan neçîr tên kirin. Kelekên berê jî bi qayiqen bi motor hatin guhartin. Di çemî Ferêt da çend cinsen masîyan hêne ev heware, koşkar, kersît, şawût, gelebûrûs, boçreş, ferx, marmasî, rihele, masîyen keran, masîyen henik in. Ji wan ye terî bi qiymet Şawût e. Niha merîvekî tenê neçîra masîyan ji bo firoşrtinê dike. Ji sala 2000an şinda li gundî qotelan restoraneka ku masîyan difroşe hat ava kirin. Lê ev tenê masîyen Alabalık yên ku ji çiftligân dikirin difroşin.

== Çând ==

== Ciwarên Gund ==
* Beraq
* Avzêmk
* Kûrandiz
* Gaz
* Pozî Pêrtel
* Pozî Bilind
* Bîrê Şêxeyîl
* Hewşo
* Pinikan
* Qoriyê Şilalikê
* Qoriyê Qecer
* Ben
* Qaş
* Qizqapan
* Kepirê Daregirê
* Şeydî Erew (Ereb)
* Şeydî Hesen
* Kevirî Şêxî Bêqi
* Şikefthûrk
* Bîrê Aşimbegê
* Darê Nehletmê
* Darê Hirçê
* Darê Tûpik
* Darê pizanê
* Şikeftê Pace
* Ekûrê Evdê
* Torç
* Şikeftê Avê
* Erdî Golê

== Mijarên têkildar ==
* [[Rûmewleka Jêrîn]] (bi tirkî: ''Uğurova'')

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Gundên Kelê]]</text>
      <sha1>5idb3l0tnobcmhqfos7xasnuv3y6uhq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007964</id>
      <parentid>2007963</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T21:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sisark</username>
        <id>150783</id>
      </contributor>
      <origin>2007964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16800" sha1="9v2q9jn50ibca9dmi5khj37dpdtqrl6" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| 
}}
'''Qotel''' ({{1928| روم اولك |ts= Rûmevlek}}, {{1946|Kotal}}, {{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı &lt;ref&gt;''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.&lt;/ref&gt;.

Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê|Kemberlîyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne.

== Nav û Etîmolojî ==
[[Wêne:Gunde_Qotelan_di_Sala_1536an.png|thumb|Ruemevlek (Qotel) di sala 1536an.]]
Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka osmaniyan bi sala 1536an da bi navê '''Rumevlek''' derbas dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Arşivi, Tahrir Defterleri, TT.d. 184. s. 135. |tercimeya-sernav=Arşîva Osmani, TT.d. 184. |ziman=Osmani }}&lt;/ref&gt; Heta davîye devleta Osmaniyan di belgeyen resmî da ew nava hat bi kar anîn. Li der û dorên bajarê [[Eyntab]]ê ([[Dîlok]]) çend gundan din ya bi navê Rumevlek he bûn. Ev gundan ber Osmaniyan şûna [[mesîhî|mesîhiyan]] bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek &quot;erdên rûman&quot; tê. Navê Rûmevlek bi du peyvan çê bûye. Rûm (Yunan/mesihî) û evlek (di Yûnanî da herqa ku bi cot li erdan çedikirin.)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nisanyansozluk.com/kelime/evlek |sernav=Sevan Nişanyan }}&lt;/ref&gt; Ev peyva di kurdî da jî dijî. Ku berê toxim dikê bireşandana, her 3-4 metreyan xetek cot lê dixisitin. Ew xet ji bo ku toxim rast û homojen bireşînin lê dixistin. Di Kurdî da navberê ev xetan ra dibêjin êvleg. Evlegek, kêm an zêde, şûnê debok (18 Litre) toxim e.

Di sala 1583an da ew der bi navekî din jî hat qeyd kirin. navê xwa yê duyem tişetkî wek '''Berxan''' bû. Nayê zanîn ku ew nava bi Kurdî ye an jî bi zimanî Tirkî ye.

[[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşe, sala 1885an.]]
Navê gund yê bi Kurmancî '''Qotel''' e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê &quot;Reisen in Kleinasien und Nordsyrien&quot; bi xwarî wek '''Kötere''' hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa &quot;Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus).&quot; ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin.

Wateya navê Qotel ne tam diyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. Îhtîmal ew e ku ev peyv bi rastî &quot;kendal&quot; be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in.
[[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşê, sala 1920an.]]
Îhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. Mînak, nayê gotin &quot;gundê Qotelê&quot; lê dibêjin &quot;gundê Qotelan&quot;. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn.
== Dîroka gundê Qotelan ==
{{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}}
Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin.

Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesarê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû.

Duyemînê, li dorê gundê Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: &quot;Legio IIII Scythica Operosa Felix&quot;. Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin.

Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê.

Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e.

=== Gund di Dema Osmanîyan da ===
[[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Gundê Qotelan (Rumevlek) di belgeyên Osmanîyan ya sala 1552an.]]Wexta ku der û dorên Rûmqeleyê di sala 1516 an da ketin bin hukmê Osmanîyan dîroka gund ya Osmanîyan dest pê kir. Di belgeya salan 1536'an, ew ya ter kevin ya ku navê gund derbas dibe ye, quyda gund wek nivîsandin e: &quot;Mezra-i Rumevlek, der nezd-i Karye-i Siburgenc, an timar-i mazbur. Hasıl 300&quot;. Em ji ev qeydê fam dikin ku ew wextê Qotel mezre bû. Mezre ew gundên xirâb bûyî ra dibêjin. Belê wexta Osmanîyan ktu kes li, wir na dijî lê erdên der û dorên gund ji alîyên şênîyen gunden cîran va dihatin çandin. Dîsa ji ew qeydê em fam dikin ku ew dera di bin destên Sirgûcîyan da bû.

Di sedsala 16an da erdên gundê Qotelan di bin detsên sipahîyan da bûn. Li jer hûn kanin binerin ku kijan salê, kîjan sipahî sekerê wir bû û wî çiqas ac ji wir dibirî.
[[Wêne:Rumevlek_1583.png|thumb|Rumevlek (Qotel), sala 1583an]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Baca Mezreya Rumevlekê di Dema Osmanîyan da
!Sal
!Sipahi
!Bac (akçe)
|-
|'''1532'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 184, s. 135. }}&lt;/ref&gt;
|Memi
|300
|-
|'''1552'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 276, s. 278. }}&lt;/ref&gt;
|Memi
|400
|-
|'''1570'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 496, s. 351. }}&lt;/ref&gt;
|Mehmed bin Saraç Memi
|1000
|-
|'''1583'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanli Arşivi, Tapu Kadasto Arşivi Tahirir defterleri, TKGM.d.36, s. 44b; TKGM.d.236, s. 180b. }}&lt;/ref&gt;
|Serbölük Hüseyin
|1200
|}

Di serê sedsalan 18'an da ew ciwarnana ketin bin destên begên Rumeqeleyê. Ji wan Bekir beg lawe Kurd Mihemmed Paşa pir meşhûr bû. Di sala 1814an da Arteşa dewleta Osmanîyan di bin serokatiyê Pehlivan İrbarihim Paşa erîş li ser Bekir begê kir ji ber sebeba ku Bekir begê li hember Osmanîyan ser rakirîye. Le, bi rasti sebeba esas ewe ku li ser serhiladana Temir Paşa'ye Millî Osmaniyan li dijî begên Kurdan poltikaya nu ava kir. Li ser ev yekê Keleya Zerîn (Araban), ya di bin destên eşîra Hevîdîyan bû, û keleya Rumqeleyê ya di bin destên Eşira Reşîyan ên Êzîdî bû, ji alîyê devletê da hat xerab kirin û Bekir Beg hat kuştin. Di qeyda milken wî da em rasta mezreya Rûmevlek tên. Di 1814an da ew der hîn mezre ye û ew ketîye bin destên began e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı arşivi, C.ML./559-22954, s.6. }}&lt;/ref&gt; Heta îro jî hî ew pareberê gundîyanê.

Li ser ev zanîne em kanin bêjin ku Kurdan dû 1814an da ev der şên kirîye. Em zanin ku di sedsalan 19'an da Mala Sekmên, Mala Qerê, Mala Şerê, Mala Mehemedê Îwê, Mala Mehmedî Dêwid, Mala Şêxê Bêkir û Mala Umê (Qecer) dijîn. Dorê Şere Cîhanê a yekemîn pergala millet belav bû û kî mirin, kî ji siluwîn û çûn. Ji wan malan, li Qotelan tene mala Qecer û Mala Hemî Şêxê Bêkir man. Axayên Rumeqelê (Xilfetî),pir der bi dest xwa xisitin dest dan ser milkên gundîyan. Mehmed Beg, Lawê Şêrîf Begê jî dest da ser Qotelan. Lê kes tunnebû ku ji wan ra cutkarîye bike. Ew malên ku manî jî ne cutkar bûn, aborîya wan li ser pêz bû. Dorê 1920'an mala Xelê Hesenê Beke-Sorê, hew ji Qizil Kîlîs a Hewagê bû, xûnî bûn û hatin xwa avêtin piş begên Qotelan. Ji lawên Xelê Hesen pênc (Ömer, Hesen, Husen, Henîf, Bekir) li gundê Qotelan bi cih bûn. Niha du malabat li gund dijîn Mala Hemî Şêxe (paşnav: Özkan) û Mala Xelan (Paşnav: Kırımızoğlu/Kırmızoğlan). Mala Heman ji Eşira Horikîyan e. Ew berê êzîdî bûn. Mala Xelan jî, asle wan ji gundê Sincarkê ya ku li başurê Helebê dikeve bûn. Mala Xelan dibêjin ku ew ji berê Ahmedê Mendî ne. Hin jî dibêjin ku ew ji Eşîra Bêskîyan in. Lê ihtîmal ew e ku evan jî bi aslî xwa Êzîdî bin. Çi ku em zanin ku di navbera Hema û Helebê da ji dîrokeka pir kevin da xelkên Êzidî dijîn.

== Nifûs ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=250
! colspan=&quot;2&quot; |Li gorî salan nifûsa gund
|-
| align=&quot;center&quot; | 2019
| align=&quot;right&quot; | 84
|-
| align=&quot;center&quot; | 2018
| align=&quot;right&quot; | 84
|-
| align=&quot;center&quot; | 2017
| align=&quot;right&quot; | 91
|-
| align=&quot;center&quot; | 2016
| align=&quot;right&quot; | 100
|-
| align=&quot;center&quot; | 2015
| align=&quot;right&quot; | 99
|-
| align=&quot;center&quot; | 2014
| align=&quot;right&quot; | 98
|-
| align=&quot;center&quot; | 2013
| align=&quot;right&quot; | 95
|-
| align=&quot;center&quot; | 2012
| align=&quot;right&quot; | 100
|-
| align=&quot;center&quot; | 2011
| align=&quot;right&quot; | 100
|-
| align=&quot;center&quot; | 2010
| align=&quot;right&quot; | 105
|-
| align=&quot;center&quot; | 2009
| align=&quot;right&quot; | 110
|-
| align=&quot;center&quot; | 2008
| align=&quot;right&quot; | 120
|-
| align=&quot;center&quot; | 2007
| align=&quot;right&quot; | 114
|}

== Aborî ==
Heta demêkê gundîyen Qotelan nîv goçber bûn. Havîne diçûn gaza jor gund û bi zifistanê jî dihatin ser malê xwa yên li xirabeyê Rûmevlekê. Her malê pezên xwa yên mihîyan hebûn. Serî malê ku qet tunne mangeyak hebû. Bizin kêm bûn lê tenê mala Şêxê Qêcer xudan pezê bizinan bûn. Li Qunde Gotelan qatix bol bû. Şûna mêst, dêw, penêr, lor, çirtên, û runî nivîşkî ne tenê di xwarina gundîyan da, ji bo froştinê jî giring bû. Heri û mû jî di jîyana gundiyan şûneka giring digirt. Ben, cil, xali, têr, tûr (çewal) hemî ji wan çê dibû.

Pirekî erdên gund di dest began da bûn. Gundî bi began ra bi nîvî an bi siseyan yek parek bûn. Bi kevneşopî, li ev heremê cutkarîyeka bejî li ser gênim, cihê, kizinan, nîskan û nukan bi kar dianîn. Ji bo şîranîyê jî her malê rez û hêjîrên xwa hebûn. Ji tiri mot, bastiq, qirme, suciq, mewûj, sîrke çê dikirin. Havîne di bîstanan û ekûran da jî encûr, xite, fireng, becan, îsot, kelek û zebeş diçandin.

Ji 1970'an û şinda fistiq edî edî cih ji dest çandin ya kevneşopî girt. Berê fistiq li zevîyan nadiçandin. Yên ku karê fistiqan dikirin, diçûn kizvanên çôle ye li çîya û nevalan qelem dikirin ji wan fistiq top dikirin. Ter pêşin li zeviyân yên li der û dora ev gundnan Ali Şefik Özdemir&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tr.wikipedia.org/wiki/Ali_%C5%9Eefik_%C3%96zdemir |sernav= }}&lt;/ref&gt; fistiq çandin dân. Wexta ku Ermenî suliwandin mâl û milken wan li serleşkeran hatin par kirin. Özdemîr jî ji wan yek bû û erdê Agop ya di navbera Qotelan û Sirgûcê da li wî ket. Fistiqên li dora ev gundan yan herî kevin fistiqe Ozdemir bûn. Li gunde Dîngê jî fistieqen mala İwê hebûn.

Ku Mehmed Beg mir, qundê Qotelan ji lawên wî, Bekir û Evdille Begê ra ma. 1972'a Evdille Beg (Abdullah Hulusi Köksel)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://vekillerimiz.com/vekil/abdullah-koksel-4950/ |sernav= }}&lt;/ref&gt;, ji Surucê şitlên fisitqan anî û li erdên di dest lawên Ömerî Xelê da fisitiq çandin. Dû ra zewîyên fisitqan belav bûn niha hema hema hemû zevî bûn fisitiq. Di dehsala dawî da li çen erdan zeytûn jî çandin lê çutkarîya zeytûnan pir belav nebû. Îro fistiq di aborîya gundîyan da şûna herî mezin digre.

Dema ku fistiq kêm bûn genim û tişten din ku diçandin parek didan bêg yên ku man jî tenê besa xwarinê dikir. Ew lomê gundî pir neçar bûn. Wexta ku pêmi dibû hemû malan diçûn alîye Hetayê, Edenê an jî İslahîye. ÇEnd salan jî diçûn alîye Konya ji bo pale çinandine. 1980an derîyak di,n jî vebû ev jî şîrket bûn. Mêrên gund diçun li bajaran li kortên dirêgân dişxulîn.

Gundê Qotelan nezikî çemê Ferat e. İskeleya Surguce ya dîrokî li Qotelan a. Keştîyak ji bo derbas kirina merîvan di navbara alîyen Ruhayê û Dîloke tim hebû. Niha keştîyaka mezin ne tenê peya wesayît ji derbas dike.

Ava Reş ya ku ji alîye Kelê da tê li nezî Qotelan teva Ferêt dibe. Ev lomê se alîyen gund çemin. Ji berê da neçîre masîyan tên kirin. Berê bi şewekê masi digirtin. Niha bi arzûlan neçîr tên kirin. Kelekên berê jî bi qayiqen bi motor hatin guhartin. Di çemî Ferêt da çend cinsen masîyan hêne ev heware, koşkar, kersît, şawût, gelebûrûs, boçreş, ferx, marmasî, rihele, masîyen keran, masîyen henik in. Ji wan ye terî bi qiymet Şawût e. Niha merîvekî tenê neçîra masîyan ji bo firoşrtinê dike. Ji sala 2000an şinda li gundî qotelan restoraneka ku masîyan difroşe hat ava kirin. Lê ev tenê masîyen Alabalık yên ku ji çiftligân dikirin difroşin.

== Çând ==

== Ciwarên Gund ==
* Ziyareta Qerebaba
* Beraq
* Avzêmk
* Çetingol
* Qulik
* Dûza gihêran
* Kûnardiz
* Gaz
* Hewşo
* Pinikan
* Şilalika Mesto
* Qoriyê Qecer
* Qizqapan
* Kepirê Daregirê
* Şeydî Erew (Ereb)
* Şeydî Hesen

* Ekûra Evdê
* Erdî Golê
* Pêrî (Riya Pêrîyê)
* Rîya Heweşê
* Rîya topan
* Rîya Hêjîre
* Rîya gulan
* Rîya kireclixe
* Pêplûk
* Korta gîskan
* Çamika Berêq
* Çamika pirê
* Çamê gundan
* Qişleya Mûsirkân
* Qişleya Şûh
* Waran
* Newala Qotelan
* Newala Hirçê
* Newala Dîngê

=== Çîya, Gir, Zinar û Kevir ===

* Çîyayê Qizildaxê
* Torç (ê Qerê)
* Torçê gund
* Pozî Pêrtel
* Pozî Bilind
* Qûnçik
* Qunça birûskê
* Kevirê Şêxî Bêqi
* Kevirê gir
* Kevirê Taştîyan
* Zinarê Sur
* Zinarê Qereçîyan
* Tehtsûtkan
* Ben
* Qaş
* Qaşî Îwereşê
* Ferşî Reş

=== Şikeft ===

* Şikefthûrk

* Şikeftê Avê
* Şikefta Naxirê
* Şikefta Keran
* Şikafta Îwê Elê
* Şikefta Reş
* Şikefta Mala Hemê
* Şikefta Mala Ömerî Xelê
* Şikeftâ Pace
* Şikafta Yalanqizê
* Şikefta Bîstanan
* Şikefta Kêşîş
* Ref
* Qula Kêfo
* Quleftar
* Qulegur

=== Bîr ===

* Bîra Aşim Begê
* Bîra Sekmên
* Bîra Mala Apî Hecî Henîfe
* Bîrâ Mala Apî Osmên
* Bîrâ Mala Apî Miho
* Bîrâ Mala Api Mehmo
* Bîra Şêx Xelîl
* Bîra Du-deri

=== Darên navnîşan ===

* Dara Nehletmê
* Dara Hirçê
* Dara Tûpik
* Dara pizanê
* Dara bîrê
* Dara Hesenî Qerê
* Dara Sekmên
* Dara Ziyaretê
* Darequt
* Daregir
* Merx
* Şeş gîvîjan
* Tûya çêm

=== Av ===

* Ferat
* Avçîyan (Ferat)
* Çaya Reş (Ava Reş)
* Gola Qotelan
* Gola Çîma (Ferat)
* Gola Cêndirme (Ferat)
* Gola Dîngê (Ferat)
* Avzêmk
* Kanîya Reş
* Gola Mêşe (Çaya Reş)
* Gola Zinêr (Çaya Reş)
* Delav

=== Curn ===

* Curne Hemhuso
* Curne Seydî
* Curne Hîjîre
* Curnen Kunardizê
* Curnen Devteyştan
* Curne Refê
* Curnê qelişî
* Curnên berwiêr
* Mehsere
* Mehsereya Berêq
* Soqanê çêm

== Mijarên têkildar ==
* [[Rûmewleka Jêrîn]] (bi tirkî: ''Uğurova'')

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Gundên Kelê]]</text>
      <sha1>9v2q9jn50ibca9dmi5khj37dpdtqrl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genim</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15763</id>
    <revision>
      <id>2007984</id>
      <parentid>1976915</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2007984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6029" sha1="922if9p4suhijggfp4y13fxziqi8jog" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Genim
| image = Vehnäpelto 6.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = 
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Liliopsida]]
| ordo = [[Poales]]
| familia = [[Poaceae]]
| subfamilia = [[Pooideae]]
| tribus = [[Triticeae]]
| genus = ''[[Triticum]]''
| species = '''''T. aestivum'''''
| binomial = ''Triticum aestivum''
| binomial_authority = [[Carl von Linné|L.]]
}}
[[Wêne:Various grains.jpg|thumb|250px|Tiştên xwarinê yê ji genimê tên çêkirin]]

'''Genim'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}&lt;/ref&gt; (bi latînî, ''Triticum''), giyayekî ji famîleya ''Poaceae'' ye.

Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya cureyên cuda yên genim, giyayekî gelek kevin e û warê wî yê çandinê Anatoliya, [[Kurdistan]] &lt;ref&gt;http://www.liberation.fr/sciences/0101228872-le-croissant-aux-origines-du-ble-des-biologistes-ont-localise-en-turquie-l-endroit-ou-la-premiere-cereale-a-ete-cultivee{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (li gorî raojnameya fransî &quot;liberation&quot;, genim hate ji bajarê &quot;Karacadag&quot;, li Sîverak/riha, &quot;Très précisément sur les pentes fertiles des montagnes volcaniques du Karacadag au sud-est de la Turquie&quot;)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=-MalcwbZlN4C&amp;pg=PA735&amp;lpg=PA735&amp;dq=origine+bl%C3%A9+mesopotamie+kurde&amp;source=bl&amp;ots=s_9I_fBBnO&amp;sig=TfAJmRMOAKwUbqZsavMXymaHR70&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=UwU2UfqWEein0AWhyYDoAQ&amp;ved=0CFMQ6AEwBw#v=onepage&amp;q=origine%20bl%C3%A9%20mesopotamie%20kurde&amp;f=false ( Li gorî pirtûka &quot;alimentation et nutrtition), genim ji Kurdistanê hate, rûpel 735)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.futura-sciences.com/fr/doc/t/geographie/r/eure-et-loir-2/d/beauce-grenier-a-ble-de-la-france_805/c3/221/p4/ (li gorî &quot;future science&quot;; genim ji Kurdistanê hate)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www7.inra.fr/dpenv/pdf/bonjed21.pdf (li gorî bîolojînasan a Israelê, genim ji bakurê çemên firat û dîcle hate, rûpel 30)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.univ-lehavre.fr/enseign/fst/projets/alternative_desherbages/cultures/cult_bl%E9.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121210152530/http://www.univ-lehavre.fr/enseign/fst/projets/alternative_desherbages/cultures/cult_bl%E9.html |date=2012-12-10 }} (li gorî zaningeha &quot;le Havre&quot;, li Fransayê, genim hate ji bakurê Mezopotamya yê)&lt;/ref&gt; û [[Mezopotamya]]&lt;ref&gt;http://jxb.oxfordjournals.org/content/early/2011/07/20/jxb.err206.full (li gora lêkolînên li ser aslê genim'an, Genim ji bakurê mezopotamya hate)&lt;/ref&gt; ye. Genimê roja îro jî ji van cureyên genim ên kevin e. Ji genim [[arvan]] û ji hevîrê arvan jî cure cure [[nan]] tên çêkirin. Di kulînên hemî welatan de nan wekî xurdemeniyeke bingehîn cihê xwe digire.

== Dîrok ==
=== Jêder ===

== Şayes ==

== Rêyên Çandinî ==

== Nexweşiyên genimê ==

== Bikaranîn wekî xwarinê ==

== Cureyên genim ==
* Triticum aestivum
* T. aethiopicum
* T. araraticum
* T. boeoticum
* T. carthlicum
* T. compactum
* T. dicoccoides
* T. dicoccon
* T. durum
* T. ispahanicum
* T. karamyschevii
* T. macha
* T. militinae
* T. monococcum
* T. polonicum
* T. spelta
* T. sphaerococcum
* T. timopheevii
* T. turanicum
* T. turgidum
* T. urartu
* T. vavilovii
* T. zhukovskyi

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng-biçûk|genim}}
* [http://www.wheatgenome.info/ Information on wheat genome sequencing]
* [http://www.indexmundi.com/commodities/?commodity=wheat&amp;months=300 Price history of wheat, according to the IMF]
* [http://www.flickr.com/photos/jaco/sets/72157604419390265/ Photos of wheat fields]
* [http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1913579.htm Watch Australian science documentary on developing drought-resistant wheat]
* [http://www.wheatfoods.org/ Wheat Foods Council] Est. 1972
* [http://www.wheatworld.org/ NAWG]—Web site of the [[National Association of Wheat Growers]]
* [http://www.cimmyt.org/ CIMMYT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191118230234/https://www.cimmyt.org/ |date=2019-11-18 }}—Web site of the [[International Maize and Wheat Improvement Center]]
* [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/crops/wheat.html Triticum species] at [[Purdue University]]
* [http://www.genetics.org/cgi/content/full/168/2/1087 A Workshop Report on Wheat Genome Sequencing]
* [http://www.genome.org/cgi/content/full/10/10/1509 Molecular Genetic Maps in Wild Emmer Wheat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704084748/http://www.genome.org/cgi/content/full/10/10/1509 |date=2008-07-04 }}
* [http://www.skyways.org/orgs/fordco/malin/ Winter Wheat in the Golden Belt of Kansas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219215340/http://www.skyways.org/orgs/fordco/malin/ |date=2015-02-19 }} by James C. Malin, University of Kansas, 1944
* [http://digital.library.unt.edu/permalink/meta-dc-1510:1 ''Varieties of club wheat''] hosted by the [http://digital.library.unt.edu/browse/department/govdocs/ UNT Government Documents Department]
* [http://www.geochembio.com/biology/organisms/wheat/ '''Triticum aestivum''': facts, developmental stages, and inflorescence at GeoChemBio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203170659/http://www.geochembio.com/biology/organisms/wheat/ |date=2013-12-03 }}
* [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=pubmed&amp;Cmd=DetailsSearch&amp;Term=%22Triticum%22%5BMajr%5D+AND+%22loattrfree+full+text%22%5Bsb%5D Major topic &quot;Triticum&quot;: free full-text articles in National Library of Medicine]
* [http://books.google.com/books?id=GtkDAAAAMBAJ&amp;pg=PA89&amp;dq=popular+mechanics+July+1932+airplane&amp;hl=en&amp;ei=IoAZTePWB-DRnAe63OjPDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CDgQ6AEwBjg8#v=onepage&amp;q&amp;f=true &quot;Gold Harvest Feeds The World&quot;] ''Popular Mechanics'', July 1949, post World War Two modernization of wheat harvesting

{{Genim}}
{{Dan}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çandinî]]
[[Kategorî:Famîleya genim û kurtîjan]]
[[Kategorî:Zad]]</text>
      <sha1>922if9p4suhijggfp4y13fxziqi8jog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harmegedon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16580</id>
    <revision>
      <id>2008010</id>
      <parentid>1816785</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T08:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2008010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2354" sha1="1ra659d4oudfkx0wl4ltqlfn7gpgzsw" xml:space="preserve">{{Çend problem|
{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}}
{{Kêm|tarîx=tebax 2024}}

}}
{{Agahîdanka giştî
| wêne               = תל מגידו.JPG
| sernavê_wêne       = Tel Megîdo (Tell Megiddo), îro li bakurê Îsraêlê ye.
}}
'''Harmegedon''' bêjeke ji [[Încîl]]ê ya [[peyxama Yûhenna]] ye. Li gorî wê cihê şerê dawî berî hatina [[Mesih]]ê ye.

Bêjeya yewnanî '''Har Magedón''' ku gelek wergerwan bikar tînin, bi mane û wateya &quot;Çiyayê Megîdo&quot;, yanî çiyayê li Rojhilata Navîn, yan jî &quot;Çiyayê Kombûyîna Leşkeran&quot; tê fêhmkirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Ev gotin jî dîsa ji bêjeya îbranî hatiye stendin û maneya wê jî dîsa bi &quot;çiyayê Megîdo&quot; ye. Ev bêje cara yekem di peyxamên Xwedê de tê ziman û ji wê bi wêjeya cîhanê belev bûye. Şandiyê Yûhenna ev gotin cara yekem di Peyxamê de aniye ziman. Pirtûka Pîroz vî navî bi tevkujî û holokosta çekên nukliyerî û dendikî ve girê nade. Lê bi „cenga Roja Mezina Xwedayê karîndarê her tiştî“ ve girê dide (li [[Peyxama Yûhenna]] 16:14, 16). Ev nav bi taybetî vê maneyê tîne holê, „cîhê [bi [[Yewnanî]]: tópon, e yanî rewş û hal e]“ ku, di wê rewşê de wê serwerê siyasî yên cîhanê xwe li dijî Afirandêr û keyaniya Mesîhê wî kom bikin. Wê ev hereket û hewldayîna dijberî, bi destê hewldayînek cîhangerî dijî xizmetkarên Xwedê yektayên li ser zemîn be. Jiber ku, ev kes nûnerên Keyaniya Xwedê ne. Êrişa Harmegedon yan jî Armagedonê ji aliyekî ve dişibe êrişa Gogê ji welatê Magogê.

:„Xudan, XUDA wusa dibêje: dê ew roja wusa bibe ku, dê hinek tişt bên aqilê te û tuyê ramanên xerab bifikirî û tuyê bibêjî: Ez hilkişim warê gundên bêdîwar, ez bi ser yên ku di rehetiyê de nr û di ewlekariyê de rûdinin herim, gişt bêyî dîwar rûniştine û çilmêriyên deriyên wan û deriyên wan nîne. Tuyê bona talan û yexme kirinê û bona ku li dijî cîhên çawa xera bûbûn, lê niha mirov lê rûdininê û neteweya ku ji gelan ve hatine civandin destê xwe bizivirînî hilkişî, ew netewa ku dewar û mal qezenc kiriye, di navika dinê de rûdine“
:([[Hêzekîêl]] beşa 38 ayetên 10 – 12).

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Xirîstiyanî]]</text>
      <sha1>1ra659d4oudfkx0wl4ltqlfn7gpgzsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Werdeka golan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25015</id>
    <revision>
      <id>2007965</id>
      <parentid>1956851</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T22:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MPF</username>
        <id>22311</id>
      </contributor>
      <comment>better pic</comment>
      <origin>2007965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3764" sha1="2gmg94fkupdct5mbhevf1rkh1emydhl" xml:space="preserve">{{Wergerîne|frr|bijartî=1}}
{{Taxobox
| name = werdeka golan
| image = Common Shellduck (Tadorna tadorna) (26499348215).jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Nêr
| image2 = Gravand (Tadorna-tadorna)- Ystad-2017.jpg
| image2_width = 240px
| image2_caption = Mê
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=100600402 |title=''Tadorna tadorna'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Anseriformes]]
| familia = [[Anatidae]]
| subfamilia = [[Tadorninae]]
| genus = ''[[Tadorna]]''
| species = '''''T. tadorna'''''
| binomial = ''Tadorna tadorna''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
| range_map = Tadorna tadorna distribution.png
| range_map_width = 240px
| range_map_caption = Belavbûn û koçeriya werdeka golan li Cîhanê
| synonyms =
}}
[[Wêne:Werdeka golê li Kurdistanê gelek in.jpg|thumb|Werdeka golan]]
[[Wêne:Common Shelduck.ogv|thumb|Werdeka golan]]
'''Werdeka golan''' an '''sone''' (''Tadorna tadorna''), [[cure]]yekî werdek an [[mîravî|mîraviyan]] ku mezin e û mîna qazeke biçûk. Mezinahiya wê 60 cm e.

== Şayes ==
Werdeka golan nola qazek e stû kurt xuya dike. Rengê laş spî ye bi lekeyên berrûyî , zikê reş û ser û stû keskê tarî ye.. Rengê lingan pempe ye û yê nikulê pempeyê soravî ye.

== Pêşangeh ==
&lt;gallery&gt;
File:Tadorna tadorna (Linnaeus, 1758).jpg
File:Brandgans gründelnd.JPG
File:Shelduck mating.jpg
File:Diorama Brandgänse.JPG
File:Brandgans Küken, Borkum.JPG
Tadorna tadorna MHNT.ZOO.2010.11.19.3.jpg |Museum specimen
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Wîkîcure-b|Tadorna tadorna}}
{{Commons-biçûk|Tadorna tadorna}}
* [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/s/shelduck/index.asp RSPB A to Z of UK Birds]
* [http://ibc.lynxeds.com/species/common-shelduck-tadorna-tadorna Common Shelduck videos, photos &amp; sounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807000336/http://ibc.lynxeds.com/species/common-shelduck-tadorna-tadorna |date=2013-08-07 }} on the Internet Bird Collection
* [http://www.ibercajalav.net/img/71_ShelduckTtadorna.pdf Ageing and sexing (PDF; 1.2 MB) by Javier Blasco-Zumeta &amp; Gerd-Michael Heinze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112075231/http://www.ibercajalav.net/img/71_ShelduckTtadorna.pdf |date=2013-11-12 }}
* [http://www.narba.org/default.aspx/MenuItemID/104/MenuGroup/Home.htm NARBA North American Rare Bird Alert] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110118224253/http://www.narba.org/default.aspx/MenuItemID/104/MenuGroup/Home.htm |date=2011-01-18 }}
* [http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4_%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C/%D9%BE%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87_%D8%BA%D8%A7%D8%B2_%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86/%D8%AA%D9%86%D8%AC%D9%87.htm Range map in Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501110829/http://www.irandeserts.com/content/%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87_%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4_%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%DB%8C/%D9%BE%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D8%B1%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87_%D8%BA%D8%A7%D8%B2_%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86/%D8%AA%D9%86%D8%AC%D9%87.htm |date=2013-05-01 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Faunaya Asyayê]]
[[Kategorî:Faunaya Ewropayê]]
[[Kategorî:Faunaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Werdek]]</text>
      <sha1>2gmg94fkupdct5mbhevf1rkh1emydhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>El País</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25373</id>
    <revision>
      <id>2007966</id>
      <parentid>1866226</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T03:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2007966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1470" sha1="d2lbg85gi3pi6s2nk3ot8f97xunzril" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''El País''' (&quot;Welat&quot;) rojnameya herî mezin û navneteweyî ya [[Spanya]]yê ye.

Sala [[1976]]'î, piştî mirina dîktator [[Francisco Francos]] hatiye damezrandin. Ji bo bipêşxistina demokrasiyê li Spanyayê û pêşîlêgirtina darbeyên leşkerî vê rojnameyê roleke mezin lîstiye. Di çapa {{Dîrok|23|sibat|1981}} rojnameyê wekî sernivîs hişyariya darbeyeke leşkerî ya nû kiriye û pêşî li darbeyê daye girtin.

Nêrîna rojnameyê mirov dikare wekî ''çepa lîberal'' binavbike. Nêzîkayiya rojnameyê bo [[sosyalîst]]ên Spanyayê heye. Gelek nivîskar û kesayetiyên navdar ên Spanyolî jî ji vê rojnameyê re dinivîsînin. El Paisê gelek caran cih daye pirsgirêka [[Kurd]]an û rewşa li [[Kurdistan]]ê jî.

Malpera wî jî heye û weşana dijîtal dike. Gelek kovar û bernameyên TV yan jî amade dike. Rojname ji aliyê fîrmaya grûba medyayê [[PRISA]] ve tê derxistin. Tîraja rojnameyê (ji xeynî kovaran) li dora 500.000î ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.elpais.es/ El País digital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170323234558/http://www.elpais.es/ |date=2017-03-23 }}
* [http://www.prisa.es/ PRISA Homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060812223323/http://www.prisa.es/ |date=2006-08-12 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1976an li Spanyayê]]
[[Kategorî:Rojnameyên spanî]]
[[Kategorî:1976]]</text>
      <sha1>d2lbg85gi3pi6s2nk3ot8f97xunzril</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kemberliya Keleyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27555</id>
    <revision>
      <id>2007926</id>
      <parentid>1771764</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sisark</username>
        <id>150783</id>
      </contributor>
      <origin>2007926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="cc178auyz4w4gcqzhbsc8oy2pztrx93" xml:space="preserve">'''Kemberlî''' gundekî [[Kele]] yî piçûk yî bi du-sê malan e. Niştîwanê vî gundî niha nêzî gîşkan lê koç kirina û tenê mal an jî du mal li wî gundî dijîn. Ew navbera [[Sirgûc]] û [[Zag]]ê de ye.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Gundên Kelê]]</text>
      <sha1>cc178auyz4w4gcqzhbsc8oy2pztrx93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maşallah Dekak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28672</id>
    <revision>
      <id>2007958</id>
      <parentid>1684842</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T19:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3061" sha1="1aqmoj59dcy1cq4fndg1202cdjocinc" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| wêne               = Maşallah Dekak.jpg
| sernavê_wêne       = 2012
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Maşallah Dekak''', rojnamevanekî [[kurd]] e. Di 16ê çiriya pêşîn a sala [[1981]]ê de ji gundê [[Kîkan]] a bi ser [[Hewêl]]a [[Sêrt]]ê ji dayik bû.

== Xwendina wî ==
Dekak dibistana seretayî, navîn û amadeyî li [[Mêrsîn]]a Tirkiyeyê xwendiye. Wî di li [[Zanîngeha Anatolyayê]] Beşa Îktisadê qedandiye. Li [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] jî Beşa Kurdolojiyê de Lîsansa Bilind kiriye. Teza wî &quot;Bikaranîna ziman di nûçevaniya kurdî de&quot; ye.

== Karê wî yê rojnamevaniyê ==
Di sala 1998an di rojnameya [[Azadiya Welat|''Azadiya Welat'']] de dest bi kar kir. Heta sala 2002an di rojnameyê de xebitî. Piştre di sala 2002an de, di Ajansa Nûçeyan a Dîcleyê ([[DÎHA]]) de dest bi kar kir. Li vir nûçegihanî, edîtorî û midûrtiya beşa nûçeyên kurdî kir. Di sala 2006an de, di rojnameya rojane Azadiya Welat de careke din dixebite û li vir salekê edîtorî dike. Di dawiya sala 2007an de li [[Ajansa Nûçeyan a Peyamnêr]] ([[PNA]]) li [[Amed]]ê dest bi nûçegihaniyê kir. Dekak ji çiriya paşîn a 2008an heta 2012an li [[Ajansa Nûçeyan a Kurdistanê AKnews]]ê kar û barê rojnamevaniyê kir. Di 2006an de Dekak bi [[Samî Tan]] re, ji bo [[stajyer]]ên DÎHAyê &quot;Pirtûka Destan a Nûçegihaniyê&quot; nivîsand. Pirtûka dawî ya Dekak &quot;Nûçe û Nûçevanî (3Ç 3K)&quot; di 2010an de ji [[Weşanxaneya Lîsê]] hate çapkirin.

== Rahênana navneteweyî û karê wî yê nûnertiyê ==
Dekak beriya avabûna Tora Medyayî ya [[Rûdaw]]ê li Paytexta Başûrê Kurdistanê [[Hewlêr]]ê, li ber destê tîmeke navneteweyî ya Brîtanyayê sê mehan rahênan kir. Piştî rahênanê Dekak weke nûnerê Rûdawê yê Amedê dest bi kar kir û hê jî nûnertiya Rûdawê dike.

== Xelat ==
Dekak, di 2010an de, di beşa hevpeyvînê de ji [[Cemiyeta Rojnamevanên Başûrê Rojhilat]] ([[GGC]]) xelata rojnamevanê herî serkeftî wergirt. Dû re di sala 2012an de jî bi nûçeya &quot;Kurdan 200 sal berê pirtûka tibê nivîsandiye&quot; ji GGCê xelata yekemîniyê wergirt. Di pey de, di sala 2013an de Dekak jî di pêşbaziya nûçeyan de careke din ji GGCê ji bo rojnamevanê herî serkeftî yê salê hate xelatkirin û di pêşbaziyê de bû yekem. Heta niha heft xelatên yekemîniyê û xelateke duyemîniyê wergirtine.

== Berhemên wî ==
Dekak bi zimanzanê kurd Samî Tan re ji bo kesên ku nû dest bi rojnamevaniya kurdî dikin pirtûkçeyeke bi navê &quot;Teknîka nivîsandina nûçeyan&quot; nivîsandiye. Dekak paşê xebatên xwe yên li ser awayê nivîsandina nûçeyan berdewam kir û pirtûkek bi navê &quot;3Ç û 3K Nûçe û Nûçevanî&quot; nivîsand. Ev pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Lîsê ve hate çapkirin. Dekak, teza xwe ya beşa kurdî jî li ser şêwe û zimanê rojnamevaniya kurdî amade kiriye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>1aqmoj59dcy1cq4fndg1202cdjocinc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîdya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29243</id>
    <revision>
      <id>2007985</id>
      <parentid>2007815</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2007985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2851" sha1="gj01m7xtz950zlmo9nv6qd5m4o2atj9" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| mapframe           = na
| navê_rastî         = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}}
| sernavê_nexşeyê    = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de.
| alt_reptiyeyê      = Lîdya li Turkiyeyê
| statû              = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}}
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro Uşak, Manîsa û ji parêzgeha Îzmîrê pêk hatibû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>gj01m7xtz950zlmo9nv6qd5m4o2atj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007986</id>
      <parentid>2007985</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3001" sha1="eiznp2pea9tbl1t4l4x7etvi5eg3adj" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| mapframe           = na
| navê_rastî         = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}}
| sernavê_nexşeyê    = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de.
| alt_reptiyeyê      = Lîdya li Turkiyeyê
| statû              = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}}
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro Uşak, Manîsa û ji parêzgeha Îzmîrê pêk hatibû.

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>eiznp2pea9tbl1t4l4x7etvi5eg3adj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007987</id>
      <parentid>2007986</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3162" sha1="gv4dcwzlkbh8l8nbbncapl54g5qqlrk" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| mapframe           = na
| navê_rastî         = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}}
| sernavê_nexşeyê    = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de.
| alt_reptiyeyê      = Lîdya li Turkiyeyê
| statû              = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}}
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro Uşak, Manîsa û ji parêzgeha Îzmîrê pêk hatibû.

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Paşê hêza leşkerî ya Alyattes û Croesus Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Asyaya Biçûk a rojavayê çemê Halîsê kontrol kirine.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>gv4dcwzlkbh8l8nbbncapl54g5qqlrk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007988</id>
      <parentid>2007987</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3388" sha1="idwer7qbrh5t5u1gvluet27c1n8pvw1" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| mapframe           = na
| navê_rastî         = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}}
| sernavê_nexşeyê    = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de.
| alt_reptiyeyê      = Lîdya li Turkiyeyê
| statû              = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}}
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro Uşak, Manîsa û ji parêzgeha Îzmîrê pêk hatibû.

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Paşê hêza leşkerî ya Alyattes û Croesus Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Asyaya Biçûk a rojavayê çemê Halîsê kontrol kirine. Piştî fetihkirina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>idwer7qbrh5t5u1gvluet27c1n8pvw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007989</id>
      <parentid>2007988</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2007989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3400" sha1="it63080twgiblswdsao4hvsn8raseo8" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| mapframe           = na
| navê_rastî         = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}}
| sernavê_nexşeyê    = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de.
| alt_reptiyeyê      = Lîdya li Turkiyeyê
| statû              = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}}
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro Uşak, Manîsa û ji parêzgeha Îzmîrê pêk hatibû.

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Paşê hêza leşkerî ya Alyattes û Croesus Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Asyaya Biçûk a rojavayê çemê Halîsê kontrol kirine. Piştî fetihkirina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.
== Ziman ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>it63080twgiblswdsao4hvsn8raseo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007997</id>
      <parentid>2007989</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Erdnîgarî */</comment>
      <origin>2007997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3503" sha1="5ujnf5pnfihehv7yqtmeprcsnbp4kqd" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| mapframe           = na
| navê_rastî         = {{Unbulleted list|Λυδία|Lydia}}
| sernavê_nexşeyê    = Nexşeya Împeratoriya Lidya ({{bi-en|Kingdom of Lydia}}) di dema herî xurt de, di sedsala 6 b.z. de.
| alt_reptiyeyê      = Lîdya li Turkiyeyê
| statû              = {{Unbulleted list|Keyaniya dîrokî|Herêm dîrokî}}
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro Uşak, Manîsa û ji parêzgeha Îzmîrê pêk hatibû.

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Paşê hêza leşkerî ya Alyattes û Croesus Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Asyaya Biçûk a rojavayê çemê Halîsê kontrol kirine. Piştî fetihkirina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>5ujnf5pnfihehv7yqtmeprcsnbp4kqd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008002</id>
      <parentid>2007997</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2008002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4690" sha1="mjj1v0ijwhb3lgr6uqpoj4ql1dnbah7" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro Uşak, Manîsa û ji parêzgeha Îzmîrê pêk hatibû.

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Paşê hêza leşkerî ya Alyattes û Croesus Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Asyaya Biçûk a rojavayê çemê Halîsê kontrol kirine. Piştî fetihkirina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>mjj1v0ijwhb3lgr6uqpoj4ql1dnbah7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008004</id>
      <parentid>2008002</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2008004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5058" sha1="7wkb5kpx3iugej20lq2cub39waenltk" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Croesus Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Asyaya Biçûk a rojavayê çemê Halîsê kontrol kirine. Piştî fetihkirina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>7wkb5kpx3iugej20lq2cub39waenltk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008005</id>
      <parentid>2008004</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2008005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5077" sha1="tltsakwr3i5bdt0vi4fdrtcvl9e90ww" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştî fetihkirina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>tltsakwr3i5bdt0vi4fdrtcvl9e90ww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008007</id>
      <parentid>2008005</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T08:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2008007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5071" sha1="46qt728h61982h7souwqwu6fd6gctxe" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştî fetihkirina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>46qt728h61982h7souwqwu6fd6gctxe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008014</id>
      <parentid>2008007</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2008014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5066" sha1="t0krptdv1wgamm4xl6dp6bg8nhux73v" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>t0krptdv1wgamm4xl6dp6bg8nhux73v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008015</id>
      <parentid>2008014</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2008015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5295" sha1="4luzeg9yt88x8quyxybx4ajrghm50gw" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==
Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>4luzeg9yt88x8quyxybx4ajrghm50gw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008016</id>
      <parentid>2008015</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2008016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5500" sha1="scdij3bd1iz7bg0y7vuo71jzrv4eq29" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==
Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû. Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>scdij3bd1iz7bg0y7vuo71jzrv4eq29</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008017</id>
      <parentid>2008016</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2008017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5644" sha1="5q6rww1aytz3pqsz3whmcy2723pt6cd" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==
Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû. Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.

Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>5q6rww1aytz3pqsz3whmcy2723pt6cd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008018</id>
      <parentid>2008017</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ziman */</comment>
      <origin>2008018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5837" sha1="0ksnpz48uwcgkea3cqw02ngnkgc704w" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==
Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû. Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.

Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>0ksnpz48uwcgkea3cqw02ngnkgc704w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008019</id>
      <parentid>2008018</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2008019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5984" sha1="pmvlfjhahvy5atcd35ltwg0gxf8kzpv" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==
Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû. Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.

Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn. Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>pmvlfjhahvy5atcd35ltwg0gxf8kzpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008020</id>
      <parentid>2008019</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2008020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6882" sha1="i2n0g8k7nmq9jq9jpmv9fauifg7wyvd" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==
Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp;amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}&lt;/ref&gt; Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}&lt;/ref&gt;

Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn. Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>i2n0g8k7nmq9jq9jpmv9fauifg7wyvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008021</id>
      <parentid>2008020</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2008021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7054" sha1="7payomtb2jkqn7ss8a9288fandhfl0e" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] 
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==
Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp;amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}&lt;/ref&gt; Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}&lt;/ref&gt;

Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>7payomtb2jkqn7ss8a9288fandhfl0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008023</id>
      <parentid>2008021</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2008023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7042" sha1="n5235iea1fa97iwivmq9biaca10m7wg" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Lîdya
| sal destpêk        = 1200 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 546 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Kingdom of Lydia.png
| binnexşe           = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê.
| paytext            = [[Sardîs]]
| ziman              = [[Zimanê lîdî]]
| dîn                = [[Dînê lîdî]]
| rêveberî           = [[Monarşî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = Gîges (rêveberê pêşîn)
| serokA2            = Krosus (rêveberê dawî)
| serokA1 sal        = 680–644 {{bz}}
| serokA2 sal        = 585–546 {{bz}}
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = Hîtît
| berê1 al           = 
| berê2              = 
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = Hexemenîşî
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]].

Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn.

Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê.

Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]]
Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}&lt;/ref&gt;

Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê &quot;Menderesa mezin&quot; tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû.

== Ziman ==
Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp;amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}&lt;/ref&gt; Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}&lt;/ref&gt;

Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Dewleta serdema kevn]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Gelên kevnare]]
[[Kategorî:Herêm]]
[[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]]
[[Kategorî:Lîdya| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>n5235iea1fa97iwivmq9biaca10m7wg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Dilbixwindara</title>
    <ns>3</ns>
    <id>33847</id>
    <revision>
      <id>2007959</id>
      <parentid>236456</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T19:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Silav */ beşeke nû</comment>
      <origin>2007959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="hmaa8blxjlwlse9k70otakqru6v64yt" xml:space="preserve">== Ludwig Van Beethoven ==

Jiyana Beethoven:

Amadekirin: Dilbixwên Dara
www.avestakurd.net

Mûzîkjenê cîhanî yê navdar Ludwig Van Beethoven ku bi navê Beethoven tê naskirin, roja 17 meha 12’an sala 1770, li paytexta berê ya Almanya bajarê Bonnê ji dayîk bû ye.

Lê belê bi awayekî fermî rojbûna wî di 16 mehê de hatiye naskirin.

Beethoven di zaroktiya xwe de gelekî êşiya. Kesên ku lêkolîn li ser jiyana wî çêkirine dinivisînin ku ew zaroktiya xwe nejiyaye û her demê xemgîn û azar bû ye.

Bavê wî alkolîk bû û guh nedida karûbarê malê. Ew gelek caran serê sibê zû ji mal derdiket û derengê şevê vedigeriya. 

Tevî ku bavê Beethoven alkolîk bû jî, wî baş li piyano dixist. Ew mamostayê wî yê yekemîn bû. Wî berê kurê xwe da muzîkê û xwest ew bibe muzîkjenekî navdar. 

Beethoven, di 12 saliya xwe de berhema xwe ya yekemîn derxist û navê wî weke piyanîstekî şareza hete belavkirin. 

Lê belê Beethoven ji jiyana xwe ne razî bû. 

Diya wî di nava nivînê de nexweşeke giran bû. Piştî ku ew dimire, Beethoven 17 salî ye. Barê malê tev dikeve ser milê wî û ew ji zaroktiya xwe berpirsiyariyeke mezin hildigire.

Rewşa derûnî ya Beethoven xerab dibe. 

Ji xeynî muzîkê tu dermanekî din jê re nanîne.

Dema ku ew di wê rewşa xerab de tê dîtin, hakimê bajarê Bonnê yê wê demê wî bi tenê nahêle û xwedî lê derdikeve.

Di sala 1789 de, Beethoven dişîne paytexta muzîk û hunerê bajarê Viyena û wî ji wê rewşa xerab ya ku ew têde ye rizgar dike.

Li Viyena Beethoven perwerdeya muzîkê dibîne û ji xwe re kesayetiyeke taybet ya hunerî ava dike.

Ew di demeke kin de meşhûr dibe û dikeve nava çîna arostokrat, ji aliyê malbata melik ve jî tê ecibandin û ew dibe dostekî malbatê. Lê belê Beethoven, feqîr dijî û feqîr jî dimire.

Beethoven her wiha sedema feqîrî û perîşaniya xwe di jiyanê de xistiye stuyê muzîkê û gotiye muzîk bû sedem ku ew di jiyana xwe de xweşiyê nebîne.

Şuhreta Beethoven piştî kerrbûna wî zêdetir dibe. 

Beethoven di 32 saliya xwe de kerr dibe.

Ew ji ber vê yekê gelekî azar dibe, carekê ji dostekî xwe re dibêje: Heyf ezê êdî nikaribim li dengê neyê jî guhdarî bikin…

Lê belê baştrîn berhema xwe di dema kerrbûna xwe de derdixe. Ew jî semfoniya 5’an û ya 9’an e.

Lêkolînvanên jiyana Beethoven dibêjin, piştî ku ew kerr bû ye, êdî pêwendiyên xwe yên civakî kêm kirine û weke berê neçûye konsert û şahiyên giştî, piraniya dema xwe li mal derbas kiriye.

Ew nezewicî. Lê belê gelek jin aşiqî wî bûn û wî bi xwe jî ji gelekan hez kir. Piraniya jinên ku aşiqî wî bûn jî şagirtên wî bûn.

Beethoven di semfoniya 9’an de gotina di dilê xwe de dibêje: „Hemû Însan Bira ne“

Berî mirina xwe Beethoven li ser Semfoniya 10’an kar dikir, lê belê mirinê rê neda ku ew wê berhemê biqedîne.

Beethoven di sala 1827 de li Viyena, di 57 saliya xwe de çavên xwe ji bo cara dawîn digire û dimire.

Zêdetirî 30 hezar kes beşdarî rakirina cenazeyê wî bûn.

Beethoven dirêj nejiya, lê belê di salên jiyana xwe de berhemên wiha pêşkêşkirin ku di dîrokê de hem wî, hem jî gel û welatê wî serberz û zindî bihêlin.

Beethoven mir, lê belê ew hîn jî dijî û roj bi roj zindîtir dibe.

== Silav  ==

Silav birêz @[[Bikarhêner:Dilbixwindara|Dilbixwindara]] em wekê cikavak Wîkîpediya kurdî kêfxweş bûn ku me tu li vir jî dît. Şêwazeke taybetê Wîkîpediyayê heye ku wekê zimanê ansîklopediyê tê binavkirin û ev şêwaz bi temamî bi zimaneke bêalî tê nivîsdandin. Min hewl da ku gotar te li gorî zimanê ansîklopediyê sererast bikim lê ji ber nebûna çavkaniyan nebû. Ez dixwazim di derbarê naveroka gotarê de çend pêşniyaran pêşkêş bikim. Beşa Jînenîgarî niha temam e lê beşa Kariyera divê beş bi beş li gorî xebatên li medyayên cûda wek mînak Med TV û Rudaw û ku hebe medyayên din naveroka beşa Kariyerê were zêdekirin. Di derbarê naverok û polîtîkayên Wîkîpediyayê de hûn dikarin li [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran]] binêrin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:59, 7 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>hmaa8blxjlwlse9k70otakqru6v64yt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007960</id>
      <parentid>2007959</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T20:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Silav */</comment>
      <origin>2007960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4418" sha1="gq4nm18tsulfpfx4ppdefpbimesjspl" xml:space="preserve">== Ludwig Van Beethoven ==

Jiyana Beethoven:

Amadekirin: Dilbixwên Dara
www.avestakurd.net

Mûzîkjenê cîhanî yê navdar Ludwig Van Beethoven ku bi navê Beethoven tê naskirin, roja 17 meha 12’an sala 1770, li paytexta berê ya Almanya bajarê Bonnê ji dayîk bû ye.

Lê belê bi awayekî fermî rojbûna wî di 16 mehê de hatiye naskirin.

Beethoven di zaroktiya xwe de gelekî êşiya. Kesên ku lêkolîn li ser jiyana wî çêkirine dinivisînin ku ew zaroktiya xwe nejiyaye û her demê xemgîn û azar bû ye.

Bavê wî alkolîk bû û guh nedida karûbarê malê. Ew gelek caran serê sibê zû ji mal derdiket û derengê şevê vedigeriya. 

Tevî ku bavê Beethoven alkolîk bû jî, wî baş li piyano dixist. Ew mamostayê wî yê yekemîn bû. Wî berê kurê xwe da muzîkê û xwest ew bibe muzîkjenekî navdar. 

Beethoven, di 12 saliya xwe de berhema xwe ya yekemîn derxist û navê wî weke piyanîstekî şareza hete belavkirin. 

Lê belê Beethoven ji jiyana xwe ne razî bû. 

Diya wî di nava nivînê de nexweşeke giran bû. Piştî ku ew dimire, Beethoven 17 salî ye. Barê malê tev dikeve ser milê wî û ew ji zaroktiya xwe berpirsiyariyeke mezin hildigire.

Rewşa derûnî ya Beethoven xerab dibe. 

Ji xeynî muzîkê tu dermanekî din jê re nanîne.

Dema ku ew di wê rewşa xerab de tê dîtin, hakimê bajarê Bonnê yê wê demê wî bi tenê nahêle û xwedî lê derdikeve.

Di sala 1789 de, Beethoven dişîne paytexta muzîk û hunerê bajarê Viyena û wî ji wê rewşa xerab ya ku ew têde ye rizgar dike.

Li Viyena Beethoven perwerdeya muzîkê dibîne û ji xwe re kesayetiyeke taybet ya hunerî ava dike.

Ew di demeke kin de meşhûr dibe û dikeve nava çîna arostokrat, ji aliyê malbata melik ve jî tê ecibandin û ew dibe dostekî malbatê. Lê belê Beethoven, feqîr dijî û feqîr jî dimire.

Beethoven her wiha sedema feqîrî û perîşaniya xwe di jiyanê de xistiye stuyê muzîkê û gotiye muzîk bû sedem ku ew di jiyana xwe de xweşiyê nebîne.

Şuhreta Beethoven piştî kerrbûna wî zêdetir dibe. 

Beethoven di 32 saliya xwe de kerr dibe.

Ew ji ber vê yekê gelekî azar dibe, carekê ji dostekî xwe re dibêje: Heyf ezê êdî nikaribim li dengê neyê jî guhdarî bikin…

Lê belê baştrîn berhema xwe di dema kerrbûna xwe de derdixe. Ew jî semfoniya 5’an û ya 9’an e.

Lêkolînvanên jiyana Beethoven dibêjin, piştî ku ew kerr bû ye, êdî pêwendiyên xwe yên civakî kêm kirine û weke berê neçûye konsert û şahiyên giştî, piraniya dema xwe li mal derbas kiriye.

Ew nezewicî. Lê belê gelek jin aşiqî wî bûn û wî bi xwe jî ji gelekan hez kir. Piraniya jinên ku aşiqî wî bûn jî şagirtên wî bûn.

Beethoven di semfoniya 9’an de gotina di dilê xwe de dibêje: „Hemû Însan Bira ne“

Berî mirina xwe Beethoven li ser Semfoniya 10’an kar dikir, lê belê mirinê rê neda ku ew wê berhemê biqedîne.

Beethoven di sala 1827 de li Viyena, di 57 saliya xwe de çavên xwe ji bo cara dawîn digire û dimire.

Zêdetirî 30 hezar kes beşdarî rakirina cenazeyê wî bûn.

Beethoven dirêj nejiya, lê belê di salên jiyana xwe de berhemên wiha pêşkêşkirin ku di dîrokê de hem wî, hem jî gel û welatê wî serberz û zindî bihêlin.

Beethoven mir, lê belê ew hîn jî dijî û roj bi roj zindîtir dibe.

== Silav  ==

Silav birêz @[[Bikarhêner:Dilbixwindara|Dilbixwindara]] em wekê cikavak Wîkîpediya kurdî kêfxweş bûn ku me tu li vir jî dît.

Ez dixwazim ku di derbarê Wîkîpediyayê de hinek agahî pêşkêş bikim. Şêwazeke taybetê Wîkîpediyayê heye ku wekê zimanê ansîklopediyê tê binavkirin û ev şêwaz bi temamî bi zimaneke bêalî tê nivîsdandin. Min hewl da ku gotar te li gorî zimanê ansîklopediyê sererast bikim lê ji ber nebûna çavkaniyan nebû. Ez dixwazim di derbarê naveroka gotarê de çend pêşniyaran pêşkêş bikim. Beşa Jînenîgarî niha temam e lê beşa Kariyera divê beş bi beş li gorî xebatên li medyayên cûda wek mînak Med TV û Rudaw û ku hebe medyayên din naveroka beşa Kariyerê were zêdekirin. Di derbarê naverok û polîtîkayên Wîkîpediyayê de hûn dikarin li [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran]] binêrin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:59, 7 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>gq4nm18tsulfpfx4ppdefpbimesjspl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Odeya nivînê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46814</id>
    <revision>
      <id>2007859</id>
      <parentid>1835173</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2007859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1145" sha1="ka6rc4d93hna42iogdue01pq1iz0sev" xml:space="preserve">[[Wêne:Bedroom of Canopy Tower in Gamboa, Panama 01.jpg|thumb|250px|Odeya nivînê, ji Panamayê]]

'''Odeya nivînê'', ''mezela nivînê'', ''nivîngeh''' an ji '''xewgeh''', odeya yan cihê ku lê tê nivisandin, xewtin (raketin, razan), pal dan e. Odeyên nivînê bo armancên din jî dikarin bên bikaranîn.

Di pirraniya malên îro de odeyên raketinê hene. Li [[Kurdistan]]ê her malek diviyabû ji xeynî odeya parcotan (mêr û jin) û zarokan, diviyabû odeya mêvanan jî heba. Odeya mêvanan ji hemî odeyên din baştir dihat xemilandin.

== Hin ji odeyên raketinê (razanê) ==
* [[Odeya parcotan]]
* [[Odeya zarok û pitikan]]
* [[Odeya mêvanan]]
* [[Odeyên hotel û seyrangehan]]
* [[Odeyên nexweşan]]
* [[Qawîşên girtîgehan]]

Di odeyên parcotan de pirranî [[nivîn]]ên parcotan, [[kincdank]] an [[camedan]], [[komodîn]], [[dexîloka kincan]], lambe ûêd hene.

Dema mirov behsa odeyên nivînê dikin, berê li Kurdistanê odeyên mêvanan dihate bîra mirov. Lê îro pirranî odeyên parcotan, odeyên mêr û jinan tên bîrê.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jûr]]
[[Kategorî:Nivîn]]</text>
      <sha1>ka6rc4d93hna42iogdue01pq1iz0sev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adem û Hewa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50188</id>
    <revision>
      <id>2008012</id>
      <parentid>1947779</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T09:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>Çavkanî hate lêkirin</comment>
      <origin>2008012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1237" sha1="lydz0vji39yjluiciybvo330qckmr9x" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}
'''Adem û Hewa''', li gorî çîroka destpêkirinê ya [[dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] de, weke bav û dayikên hemû mirovatiyê û destpêka wan tên hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Adam and Eve {{!}} Religion and Philosophy {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Dîroka wan û serpêhatiyan, di pirtûkên pîroz, ên weke pirtûka [[Cilwe]], [[Tewrat]]ê, [[Încîl]] û [[Quran]] de jî hatiye ser ziman. Hemû, mirov ji wan in. Dîroka mirov û mirovatiyê ji wan tê testpê kirin. Li gor baweriyê, dê bawer kirin ku Adem û Hewa xwûdê ew pêşî ji hariyê çêkirina û piştre ji nurha xwe gîyan daya û jîyane wan bi wan re daya dest pê kirin. Xwûdê wan li bihuştê bicih dike. Piştre, ji ber ku ji dara ku qedexa bû ku jê xwarin, êdî xwûdê, şandina dunyê û li dunyê jîn. Zaroyên wan pirr çêbûn. Du kurê wan ku navê wan &quot; [[Qabîl û Habîl]] bûya hevdû dikujin. Qabîl, Habîl dikujê. Piştre bi wê re xwûn rijandina mirov dest pê dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîn-şitil}}

[[Kategorî:Adem û Hewa| ]]</text>
      <sha1>lydz0vji39yjluiciybvo330qckmr9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2008013</id>
      <parentid>2008012</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T09:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <origin>2008013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1221" sha1="aug70r6xn50mj989t4rf3zhc2kmd2wq" xml:space="preserve">'''Adem û Hewa''', li gorî çîroka destpêkirinê ya [[dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] de, weke bav û dayikên hemû mirovatiyê û destpêka wan tên hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Adam and Eve {{!}} Religion and Philosophy {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-08 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Dîroka wan û serpêhatiyan, di pirtûkên pîroz, ên weke pirtûka [[Cilwe]], [[Tewrat]]ê, [[Încîl]] û [[Quran]] de jî hatiye ser ziman. Hemû, mirov ji wan in. Dîroka mirov û mirovatiyê ji wan tê testpê kirin. Li gor baweriyê, dê bawer kirin ku [[Adem]] û [[Hewa (kes)|Hewa]] xwûdê ew pêşî ji hariyê çêkirina û piştre ji nurha xwe gîyan daya û jîyane wan bi wan re daya dest pê kirin. Xwûdê wan li bihuştê bicih dike. Piştre, ji ber ku ji dara ku qedexa bû ku jê xwarin, êdî xwûdê, şandina dunyê û li dunyê jîn. Zaroyên wan pirr çêbûn. Du kurê wan ku navê wan &quot; [[Qabîl û Habîl]] bûya hevdû dikujin. Qabîl, Habîl dikujê. Piştre bi wê re xwûn rijandina mirov dest pê dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîn-şitil}}

[[Kategorî:Adem û Hewa| ]]</text>
      <sha1>aug70r6xn50mj989t4rf3zhc2kmd2wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dilbixwîn Dara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50783</id>
    <revision>
      <id>2007830</id>
      <parentid>2007825</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T13:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>Ji bo ku gotar were sererast kirin divê derfet were dayîn</comment>
      <origin>2007830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7125" sha1="pbj72tck27h1lyhagod1bt76mx8aizf" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' ==
&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]&lt;nowiki/&gt;ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.&lt;/big&gt;

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di '''Med-TV''' de dest bi karekî nû kir, ku '''Med-TV''' yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>pbj72tck27h1lyhagod1bt76mx8aizf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007833</id>
      <parentid>2007830</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T13:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, --&lt;nowiki/&gt;, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2007833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7090" sha1="k3lrsgopv2dknp5dft6h72gsyusnnov" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' ==
&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.&lt;/big&gt;

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn wekî yekemîn bêjerê Kurmancî di '''Med-TV''' de dest bi karekî nû kir, ku '''Med-TV''' yekemîn stasyona televîzyonê ya Kurdî bû û di 19ê Gulanê de dest bi weşanê kiribû. Karîzma û axaftina wî ya zelal li ser ekranê, ew zû kir kesayetiyekî navdar ê televîzyonê.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>k3lrsgopv2dknp5dft6h72gsyusnnov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007941</id>
      <parentid>2007833</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27752-23</username>
        <id>152337</id>
      </contributor>
      <origin>2007941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7567" sha1="mssv7zaelvrpsdkilm65wwt9i1w3n11" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' ==
&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.&lt;/big&gt;

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== '''Dilbixwîn Dara yekemîn bêjerê yekemîn televîzyona Kurdî MED TV ye (1995)''' ==
&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>mssv7zaelvrpsdkilm65wwt9i1w3n11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007942</id>
      <parentid>2007941</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7588" sha1="9j1npl1a9h9nnar92v90pmzmqrov3l1" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==

== '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' ==
&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.&lt;/big&gt;

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== '''Dilbixwîn Dara yekemîn bêjerê yekemîn televîzyona Kurdî MED TV ye (1995)''' ==
&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn li bajarê Kobanî yê Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>9j1npl1a9h9nnar92v90pmzmqrov3l1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007943</id>
      <parentid>2007942</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6914" sha1="mbi33vnmgdhzcr2ewg1qgn4wstxbxdy" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==

== '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' ==
&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.&lt;/big&gt;

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== '''Dilbixwîn Dara yekemîn bêjerê yekemîn televîzyona Kurdî MED TV ye (1995)''' ==
&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>mbi33vnmgdhzcr2ewg1qgn4wstxbxdy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007944</id>
      <parentid>2007943</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dilbixwindara</username>
        <id>2346</id>
      </contributor>
      <origin>2007944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6898" sha1="2r3nsmemt15gck8rgurgpscu3jj2pp4" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==

== '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' ==
&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.&lt;/big&gt;

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== '''Yekemîn bêjerê yekemîn televîzyona Kurdî MED TV ye (1995)''' ==
&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>2r3nsmemt15gck8rgurgpscu3jj2pp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007945</id>
      <parentid>2007944</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Jînenîgarî */ Standardkirina gotarê</comment>
      <origin>2007945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7564" sha1="pw65t25v68x41csnaa3xvyioijpdgqo" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

== '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' ==
&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.&lt;/big&gt;

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== '''Yekemîn bêjerê yekemîn televîzyona Kurdî MED TV ye (1995)''' ==
&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>pw65t25v68x41csnaa3xvyioijpdgqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007946</id>
      <parentid>2007945</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dilbixwindara</username>
        <id>2346</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7589" sha1="97786yovx254rfdyi0vs3hwzbjq0ohl" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = Image 11-05-2022 at 13.28
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

== '''Dilbixwîn Dara niha li ku kar dike?''' ==
&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara, di nava Kurdan de rojnamevanekî naskirî ye, li Kurdistanê kesekî bi bandor e. Navekî grînge di medyaya Kurdî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Seniro spîkerê nûçeyan û moderatorê televîzyonê ye - Di pêşkêşkirina nûçeyan de xwediyê stayleke cuda ye&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike. Lê dîroka wî ya rojnamevanî xwe dirêjî salên 90yan dike.&lt;/big&gt;

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== '''Yekemîn bêjerê yekemîn televîzyona Kurdî MED TV ye (1995)''' ==
&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>97786yovx254rfdyi0vs3hwzbjq0ohl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007947</id>
      <parentid>2007946</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7505" sha1="3bukdsmqiy6hwby62lsddrz7wgeufbb" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = Image 11-05-2022 at 13.28
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye kuli Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara niha ew di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saat 7 û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== '''Yekemîn bêjerê yekemîn televîzyona Kurdî MED TV ye (1995)''' ==
&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>3bukdsmqiy6hwby62lsddrz7wgeufbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007948</id>
      <parentid>2007947</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7517" sha1="14owoezbooc157lz8t6kcewwu984421" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = Image 11-05-2022 at 13.28
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê.

Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye kuli Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== '''Yekemîn bêjerê yekemîn televîzyona Kurdî MED TV ye (1995)''' ==
&lt;big&gt;Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>14owoezbooc157lz8t6kcewwu984421</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007949</id>
      <parentid>2007948</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7455" sha1="h82tvnify2mkl9fk7oqie0sse7kbae2" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = Image 11-05-2022 at 13.28
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê.

Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye kuli Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== Kariyera wî ==
Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>h82tvnify2mkl9fk7oqie0sse7kbae2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007950</id>
      <parentid>2007949</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7456" sha1="pnp8ig2mf5kdi6hs631vj86xag5ynuq" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = Image 11-05-2022 at 13.28
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê.

Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== '''Stayla Dilbixwîn Dara''' ==
&lt;big&gt;Stayla wî ya taybet di pêşkêşkirina nûçeyan de wiha kir ku Kurd jê hez bikin û pir bi rihetî ji zimanê wê fêm bikin, wî rengekî nerm û ciwan derbasî nava şêwazê pêşkêşkirina nûçeyan kir, wiha kir ku her kes bi rihetî jê fêm bike.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ew niha kesayetiyeke navdare di medyaya Kurdî de, bandora wî li ser civaka Kurd gelekî mezin e.&lt;/big&gt;

== Kariyera wî ==
Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>pnp8ig2mf5kdi6hs631vj86xag5ynuq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007951</id>
      <parentid>2007950</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>Wîkîpediya şêwaza bi pesn qebûl nake</comment>
      <origin>2007951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7039" sha1="fve55hxvx8b94ufj43lnsj5ayxljmvl" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = Image 11-05-2022 at 13.28
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê.

Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== Kariyera wî ==
Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.&lt;/big&gt;


&lt;big&gt;Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.&lt;/big&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>fve55hxvx8b94ufj43lnsj5ayxljmvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007953</id>
      <parentid>2007951</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kariyera wî */ Standardîzekirin</comment>
      <origin>2007953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6900" sha1="cky7v954ybjn7xup2cyyoxvucuqmfyo" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = Image 11-05-2022 at 13.28
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê.

Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== Kariyera wî ==
Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.

Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.

Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.

Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.

Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.

Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.

Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.

Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.

Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.

Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.

Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.

Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.

Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>cky7v954ybjn7xup2cyyoxvucuqmfyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007954</id>
      <parentid>2007953</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6915" sha1="ra8ek251bavur0tybynvmbnkk3dp6xg" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = 
| salên_çalak        = 1990 – niha
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{URL|mînak.com}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = Image 11-05-2022 at 13.28
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = [[Rojnamegerî|rojnamevan]], [[nivîskar]]
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê.

Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== Kariyera wî ==
=== Med TV ===
Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.

Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.

Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.

Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.

Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.

Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.

Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.

Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.

Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.

Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.

Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.

Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.

Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>ra8ek251bavur0tybynvmbnkk3dp6xg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007955</id>
      <parentid>2007954</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T19:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dilbixwindara</username>
        <id>2346</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6950" sha1="a2xj93qx3ubpdeavacv0l0aijfby0f2" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir
| salên_çalak        = Ji sala 1990 ve
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = Rojnamevan
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê.

Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== Kariyera wî ==
=== Med TV ===
Di sala 1995an de, Dilbixwîn Dara wek3 yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di '''[[MED TV|Med-TV]]''' de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kir. '''Med-TV''' yekemîn televîzyonê ya Kurdî bû li ser satelîtê, weke şoreşekê bû di medyaya Kurdî de. Di 19.05.1995 de dest bi weşanê kir.

Dilbixwîn Dara li wê derê di warê rojnamegeriyê de ji xwe re karîzma çêkir, li wir stayleke taybet bi xwe afirandin, bi zimanekî ku her kes jê fêm bike, bi zimanekî nerm û xweş nûçe pêşkêş kirin, ji pêşkêşkirin a kilasîk zêdetir, nûçe kirin weke diyalogekê bi temaşevanan re. Dikaribû bi wî uslubê xwe zû ji aliyê xelkê ve were qebûlkirin û hezkirin.

Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.

Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.

Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.

Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.

Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.

Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.

Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.

Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.

Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.

Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.

Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>a2xj93qx3ubpdeavacv0l0aijfby0f2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007956</id>
      <parentid>2007955</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T19:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Med TV */ Şêwaza bi pesn</comment>
      <origin>2007956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6707" sha1="32u0wlmkrdu8zawpthcu9lldx13o8um" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir
| salên_çalak        = Ji sala 1990 ve
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = Rojnamevan
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê.

Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== Kariyera wî ==
=== Med TV ===
Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû.

Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.

Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.

Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.

Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.

Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.

Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.

Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.

Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.

Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.

Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.

Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>32u0wlmkrdu8zawpthcu9lldx13o8um</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007957</id>
      <parentid>2007956</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T19:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2007957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6725" sha1="r1tdpd7k80silp7ldoptb8480pj99zv" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}}
{{Agahîdank nivîskar
| nav                = Dilbixwîn Dara
| partner            = 
| serdem             = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir
| salên_çalak        = Ji sala 1990 ve
| berhem             = 
| bandorbar          = 
| bandorker          = 
| hevjîn             = 
| bav                = 
| tevger             = 
| dê                 = 
| zarok              = 
| malper             = &lt;!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --&gt;
| şanenav            = 
| mezinahiya_şanenavê = 
| modul              = 
| şêwe               = 
| ziman              = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]]
| navê_rastî         = 
| roja_jidayikbûnê   = [[1967]]
| bernav             = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| pîşe               = Rojnamevan
| navê_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Kobanî]]
| destûrname         = 
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| koordînatên_cihê_goristanê = 
| netewe             = 
| hevwelatî          = 
| perwerde           = 
| jêrenot            = 
}}
'''Dilbixwîn Dara''' (jdb. 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) pêşkêşvanê nûçeyên televîzyonê, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn:   }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==
Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar &quot;Torevan&quot; bû li Helebê.

Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara &quot;Rewşen&quot; li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara &quot;Berxwedan&quot; li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê &quot;Lêkolîn&quot;, navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir.

Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye 

Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye.

== Kariyera wî ==
=== Med TV ===
Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû.

Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî &quot;'''Kursiya Gel'''&quot; û &quot;'''Gelawêj'''&quot;. Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand.

Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran.

=== Rûdaw TV ===
Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû.

Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar &quot;'''2 Alî'''&quot; (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de.

Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din.

Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt.

Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan.

Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin.

Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike.

Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya &quot;Avesta&quot; damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar.

Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|Nû dibe}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]
[[Kategorî:Rojnamevanên kurd]]</text>
      <sha1>r1tdpd7k80silp7ldoptb8480pj99zv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qûbî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64091</id>
    <revision>
      <id>2007962</id>
      <parentid>1653950</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T20:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27829-49</username>
        <id>152361</id>
      </contributor>
      <origin>2007962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1931" sha1="f427wixqgmkf3sjctj3nuai8j8sj7eq" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| nav                = Qûbî
| navê_din           = 
| navê_fermî         = Babacan
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Bakurê Kurdistanê]]
| dewlet             = [[Tirkiye]]
| parêzgeh           = [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]]
| navçe              = [[Başan]]
| nahiye             = Başan (navend)
| hejmara_mezrayan   = 
| mezra1             = 
| mezra2             = 
| mezra3             = 
| mezra4             = 
| demonîm            = 
| nifûs              = 811&lt;ref&gt;[http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&amp;ENVID=adnksdb2Env&amp;report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&amp;p_il1=76&amp;p_yil=2013&amp;p_dil=1&amp;desformat=html tuik 2013]&lt;/ref&gt;
| sala_nifûsê        = [[2013]]
| eşîr               = 
| berbelaviya_nifûsê_km2 = 
| temamiya_qadê_km2  = 
| bilindahî_m        = 831
| koda_postayê       = 76500
| koda_telefonê      = (+90) 476
| nexşeya_reptiyeyê  = Tirkiye
| koordînat          = {{Koord|39|58|49|N|44|18|1|E|display=inline, title}}
}}
'''Qûbî''' ({{bi-tr|Babacan}}), [[gund]]ekî li ser girêdana navçeya [[Başan]]ê ye. Ew gund 19 km dûrê navçeya Başanê û 26 km jî dûrê bajarê [[Îdir]]ê ye. Ev gundê şêxbizinîyan e. 

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Yerelnet, Babacan |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266893 |roja-gihiştinê=2014-07-31 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304211941/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=266893 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2012]]
|829
|-
|[[2007]]
|763
|-
|[[2000]]
|693
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Başanê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}
{{Koord|39|58|49|N|44|18|01|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Başanê]]</text>
      <sha1>f427wixqgmkf3sjctj3nuai8j8sj7eq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jûra rûniştinê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89813</id>
    <revision>
      <id>2007850</id>
      <parentid>1696843</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Odeya rûniştinê]] weke [[Jûra rûniştinê]] guhart</comment>
      <origin>1696843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="fp8nhqrbotbvigjb4pkleqobt0d368i" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}

[[Wêne:Wohnzimmer_D_2007.jpg|thumb|Odeya rûniştinê li Almanyayê]]
'''Odeya runiştinê''' cihên ku divê li malek be, ku endamên malbatê bi gelemperî li malê bi hev re ne, bi gelemperî li wêneguhêzê temaşe dikin û carinan jî dixwînin, axaftinên malbatê û çalakiyên wisa dikin.

Di xanî û warxaneyên nûjen ên îroyîn de, zewacê hêdî bi hêdî cihê xwe dane odeyên mêvan an salona. Odeyên runiştinê bi gelemperî ji paldank, maseyên qehwe, sêpiyan û pirtûkgehan pêk tê. Wêneguhêz ji bo odeyên rûniştinê di çanda Kurdî ya îroyîn de girînge. Li hin malan, odeyek bi argûnê odeya rûniştinê ye. Lêbelê, ev kevneşopî tê hiştin ji ber ku di sêwirana warxaneyê de ku îro îro tê çareser kirin dijwar e.

Her çend odeya rûniştinê ne yek ji wan hêmanan e ku xaniyek malê çêbikin, hema hema her mal xwedan perçeyek odeya rûniştinê ya ji [[odeya nivînê]] , pêjgeh û [[serşok]]ê ye. Li hin malan, nemaze di celebên ku jê re dibêjin warxaneyên stûdyoyê, li wê pêjgehek û odeyek rûniştinê heye. Wan celeb re tê gotin pêjgeha amerîkan .

 
{{Kontrola otorîteyê}}

{{Şitil}}</text>
      <sha1>fp8nhqrbotbvigjb4pkleqobt0d368i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007852</id>
      <parentid>2007850</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2007852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="ki6soi80jvioa6d187qipekop1vt4yi" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}

[[Wêne:Wohnzimmer_D_2007.jpg|thumb|Jûra rûniştinê li Almanyayê]]
'''Jûra runiştinê''' an jî '''odeya rûniştinê''' cihên ku divê li malek be, ku endamên malbatê bi gelemperî li malê bi hev re ne, bi gelemperî li televîzyonê temaşe dikin û carinan jî dixwînin, axaftinên malbatê û çalakiyên wisa dikin.

Di xanî û warxaneyên nûjen ên îroyîn de, zewacê hêdî bi hêdî cihê xwe dane odeyên mêvan an salona. Odeyên runiştinê bi gelemperî ji paldank, maseyên qehwe, sêpiyan û pirtûkgehan pêk tê. Televîzyon ji bo jûrên rûniştinê di çanda Kurdî ya îroyîn de girînge. Li hin malan, jûrek bi argûnê jûra rûniştinê ye. Lêbelê ev kevneşopî tê hiştin ji ber ku di sêwirana warxaneyê de ku îro îro tê çareser kirin dijwar e.

Her çend jûra rûniştinê ne yek ji wan hêmanan e ku xaniyek malê çêbikin, hema hema her mal xwedan perçeyek odeya rûniştinê ya ji [[odeya nivînê|jûra nivînê]] , pêjgeh û [[serşok]]ê ye. Li hin malan, nemaze di celebên ku jê re dibêjin warxaneyên stûdyoyê, li wê pêjgehek û jûrek rûniştinê heye. Wan celeb re tê gotin pêjgeha amerîkan .

 
{{Kontrola otorîteyê}}

{{Şitil}}</text>
      <sha1>ki6soi80jvioa6d187qipekop1vt4yi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007853</id>
      <parentid>2007852</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2007853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1313" sha1="kyldz7mnxp5qlv0uojpb995c9vz78oi" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}

[[Wêne:Wohnzimmer_D_2007.jpg|thumb|Jûra rûniştinê li Almanyayê]]
'''Jûra runiştinê''' an jî '''odeya rûniştinê''' cihên ku divê li malek be, ku endamên malbatê bi gelemperî li malê bi hev re ne, bi gelemperî li televîzyonê temaşe dikin û carinan jî dixwînin, axaftinên malbatê û çalakiyên wisa dikin. 

Di xanî û warxaneyên nûjen ên îroyîn de, zewacê hêdî bi hêdî cihê xwe dane odeyên mêvan an salona. Jûrên runiştinê bi gelemperî ji paldank, maseyên qehwe, sêpiyan û pirtûkgehan pêk tê. Televîzyon ji bo jûrên rûniştinê di çanda Kurdî ya îroyîn de girînge. Li hin malan, jûrek bi argûnê jûra rûniştinê ye. Lêbelê ev kevneşopî tê hiştin ji ber ku di sêwirana warxaneyê de ku îro îro tê çareser kirin dijwar e.

Her çend jûra rûniştinê ne yek ji wan hêmanan e ku xaniyek malê çêbikin, hema hema her mal xwedan perçeyek odeya rûniştinê ya ji [[odeya nivînê|jûra nivînê]] , pêjgeh û [[serşok]]ê ye. Li hin malan, nemaze di celebên ku jê re dibêjin warxaneyên stûdyoyê, li wê pêjgehek û jûrek rûniştinê heye. Wan celeb re tê gotin pêjgeha amerîkan .

 
{{Kontrola otorîteyê}}

{{Şitil}}</text>
      <sha1>kyldz7mnxp5qlv0uojpb995c9vz78oi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007854</id>
      <parentid>2007853</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="mj87231q38u8xzt42eq26dqr2bu42wu" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}}
{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}

[[Wêne:Wohnzimmer_D_2007.jpg|thumb|Jûra rûniştinê li Almanyayê]]
'''Jûra runiştinê''' an jî '''odeya rûniştinê''' cihên ku divê li malek be, ku endamên malbatê bi gelemperî li malê bi hev re ne, bi gelemperî li televîzyonê temaşe dikin û carinan jî dixwînin, axaftinên malbatê û çalakiyên wisa dikin. 

Di xanî û warxaneyên nûjen ên îroyîn de, zewacê hêdî bi hêdî cihê xwe dane odeyên mêvan an salona. Jûrên runiştinê bi gelemperî ji paldank, maseyên qehwe, sêpiyan û pirtûkgehan pêk tê. Televîzyon ji bo jûrên rûniştinê di çanda Kurdî ya îroyîn de girînge. Li hin malan, jûrek bi argûnê jûra rûniştinê ye. Lêbelê ev kevneşopî tê hiştin ji ber ku di sêwirana warxaneyê de ku îro îro tê çareser kirin dijwar e.

Her çend jûra rûniştinê ne yek ji wan hêmanan e ku xaniyek malê çêbikin, hema hema her mal xwedan perçeyek odeya rûniştinê ya ji [[odeya nivînê|jûra nivînê]] , pêjgeh û [[serşok]]ê ye. Li hin malan, nemaze di celebên ku jê re dibêjin warxaneyên stûdyoyê, li wê pêjgehek û jûrek rûniştinê heye. Wan celeb re tê gotin pêjgeha amerîkan .

 
{{Kontrola otorîteyê}}

{{Şitil}}

[[Kategorî:Jûr]]</text>
      <sha1>mj87231q38u8xzt42eq26dqr2bu42wu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007855</id>
      <parentid>2007854</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1297" sha1="qgg651p1pzzy94ook0pp4yfgwpteelc" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2024}}
{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}}

[[Wêne:Wohnzimmer_D_2007.jpg|thumb|Jûra rûniştinê li Almanyayê]]
'''Jûra runiştinê''' an jî '''odeya rûniştinê''' cihên ku divê li malek be, ku endamên malbatê bi gelemperî li malê bi hev re ne, bi gelemperî li televîzyonê temaşe dikin û carinan jî dixwînin, axaftinên malbatê û çalakiyên wisa dikin. 

Di xanî û warxaneyên nûjen ên îroyîn de, zewacê hêdî bi hêdî cihê xwe dane odeyên mêvan an salona. Jûrên runiştinê bi gelemperî ji paldank, maseyên qehwe, sêpiyan û pirtûkgehan pêk tê. Televîzyon ji bo jûrên rûniştinê di çanda Kurdî ya îroyîn de girînge. Li hin malan, jûrek bi argûnê jûra rûniştinê ye. Lêbelê ev kevneşopî tê hiştin ji ber ku di sêwirana warxaneyê de ku îro îro tê çareser kirin dijwar e.

Her çend jûra rûniştinê ne yek ji wan hêmanan e ku xaniyek malê çêbikin, hema hema her mal xwedan perçeyek odeya rûniştinê ya ji [[odeya nivînê|jûra nivînê]] , pêjgeh û [[serşok]]ê ye. Li hin malan, nemaze di celebên ku jê re dibêjin warxaneyên stûdyoyê, li wê pêjgehek û jûrek rûniştinê heye. Wan celeb re tê gotin pêjgeha amerîkan .

 
{{Kontrola otorîteyê}}

{{Şitil}}

[[Kategorî:Jûr]]</text>
      <sha1>qgg651p1pzzy94ook0pp4yfgwpteelc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îskender Beg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134167</id>
    <revision>
      <id>2008008</id>
      <parentid>1962573</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T08:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2008008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1618" sha1="jlmawg66scfhlac2xm6fwtd5vegsl81" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Georg Kastriota''' bi nav '''Îskender''' (* [[6ê gulanê]] 1405 li herêma Dîbra; m. [[17ê kanûna paşîn]] 1468 li Lezha), mîrekî esilzade yê [[alban]]î yê Kastrioti û fermandarekî leşkerî bû ku ji 1423 heta 1443 ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]], ji 1443 heta 1447 li Komara Venedîkê û ji 1451 heta mirina xwe ji [[Keyaniya Napoliyê]] re xizmet kir.

Bi parastina mîrektiya Kastrioti li hember Osmaniyan, wî ji Papa Calixtus III wergirt. sernavê rûmetê ''Athleta Christi''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=[https://books.google.it/books?id=PPxC6rO7vvsC&amp;lpg=PR1&amp;hl=it&amp;pg=PR1#v=onepage&amp;q&amp;f=false Online]3 |sernav=Mehmed the Conqueror and His Time |tarîx= |weşanger=Princeton University Press |isbn=0-691-01078-1 |rr=152 }}&lt;/ref&gt; (&quot;şervanên Xirîstiyantiyê&quot;) û Papa Pius II &quot;Skenderê nû&quot; (ji [[Îskenderê Mezin]] re îşaret dike).&lt;ref&gt;Oliver Jens Schmitt: Skanderbeg et les Sultans: Anatomie d’une Rébellion contre L’Empire Ottoman, S.&amp;nbsp;81&lt;/ref&gt; Ew jî ji aliyê hevalên xwe ve taca ''Dominus Albania'' (&quot;Xwedanê Albanyayê&quot;) hat danîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bittersweet Europe |tarîx=2013-08 |weşanger=Berghahn Books |isbn=9780857459855 |rr=21 }}&lt;/ref&gt; Îro ew ji hêla gelek kesan ve wekî qehremanek neteweyî ya Albanî tê rûmet kirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
[[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Napoliyê]]
[[Kategorî:Keyên Albanyayê]]
[[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]]
[[Kategorî:Mirin 1468]]</text>
      <sha1>jlmawg66scfhlac2xm6fwtd5vegsl81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>156563</id>
    <revision>
      <id>2008009</id>
      <parentid>2007824</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T08:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan</comment>
      <origin>2008009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195195" sha1="7ypjk68h0757t4vasdl5scs3norm4ea" xml:space="preserve">
== 2026-05-08T08:22:17Z ==
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-07T11:51:00Z ==
* Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]]
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 3 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]]
*# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]]
*# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]]
*# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]]
*# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]]
*# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]]
*# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]]
*# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]]
*# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]]
*# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]]
*# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]]
*# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]]
*# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]]
*# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]]
*# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]]
*# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]]
*# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]]
*# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]]
*# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]
*# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]]
*# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]]
*# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]]
*# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]]
*# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]]
*# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]]
*# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]]
*# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]]
*# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]]
*# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]]
*# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]]
*# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]]
*# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]]
*# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]]
*# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]]
*# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]]
*# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]]
*# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]]
*# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]]
*# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]]
*# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]]
*# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]]
*# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]
*# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]]
*# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]]
*# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]]
*# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]]
*# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]]
*# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]]
*# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]]
*# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]]
*# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]]
*# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]]
*# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]]
*# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]]
*# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]]
*# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]]
*# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]]
*# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]]
*# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]]
*# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]]
*# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]]
*# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
*# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]]
*# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]]
*# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]]
*# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]]
*# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]]
*# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]]
*# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]]
*# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]]
*# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]]
*# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]]
*# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]]
*# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]]
*# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]]
*# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]]
*# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]]
*# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]]
*# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]]
*# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]]
*# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]]
*# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]]
*# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]]
*# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]]
*# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
*# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]]
*# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]]
*# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]]
*# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
*# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]]
*# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]]
*# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]]
*# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]]
*# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]]
*# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]]
*# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]]
*# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]]
*# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]]
*# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]]
*# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]]
*# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]]
*# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]]
*# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]]
*# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]]
*# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]]
*# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]]
*# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]]
*# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]]
*# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]]
*# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]]
*# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]]
*# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]]
*# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]]
*# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
*# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]]
*# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank Bajar&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Infobox Navçe&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank navçe&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]]
*# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]]
*# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]]
*# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]]
*# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]]
*# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]]
*# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]]
*# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]]
*# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]]
*# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]]
*# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]]
*# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]]
*# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]]
*# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]]
*# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]]
*# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]]
*# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]]
*# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]]
*# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]]
*# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]]
*# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]]
*# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]]
*# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]]
*# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]]
*# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]]
*# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]]
*# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]]
*# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]]
*# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]]
*# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]]
*# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]]
*# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]]
*# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]]
*# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]]
*# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]]
*# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]]
*# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]
*# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]]
*# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]]
*# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]]
*# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]]
*# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]]
*# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]]
*# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]]
*# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]]
*# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]]
*# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]]
*# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]]
*# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]]
*# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]]
*# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]]
*# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]]
*# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]]
*# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]]
*# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]]
*# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]]
*# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]]
*# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]]
*# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]]
*# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]]
*# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]]
*# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]]
*# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]]
*# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
*# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]]
*# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]]
*# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]]
*# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]]
*# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]]
*# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]]
*# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]]
*# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]]
*# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]]
*# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]]
*# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]]
*# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]]
*# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]]
*# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]]
*# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]]
*# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]]
*# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
*# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]]
*# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]]
*# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]]
*# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]]
*# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]]
*# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]]
*# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]]
*# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]]
*# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]]
*# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]]
*# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]]
*# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]]
*# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]]
*# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]]
*# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]]
*# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]]
*# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]]
*# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]]
*# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]]
*# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]]
*# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]]
*# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]]
*# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]]
*# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]]
*# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]]
*# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]]
*# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]]
*# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]]
*# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]]
*# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]]
*# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]]
*# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]]
*# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]]
*# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]]
*# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]]
*# [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sal li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]]
*# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]]
*# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]]
*# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]
*# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]]
*# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]]
*# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]]
*# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]]
*# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]]
*# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]]
*# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]]
*# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]]
*# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]]
*# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]]
*# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]]
*# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]]
*# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]]
*# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]]
*# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]]
*# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]]
*# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]]
*# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]]
*# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]]
*# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]]
*# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]]
*# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]]
*# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]]
*# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]]
*# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]]
*# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]]
*# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]]
*# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]]
*# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]]
*# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]]
*# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]]
*# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]]
*# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]]
*# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]]
*# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]]
*# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]]
*# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]]
*# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]]
*# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]]
*# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]]
*# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]]
*# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]]
*# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]]
*# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]]
*# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]]
*# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]]
*# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]]
*# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]]
*# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]]
*# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]]
*# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]]
*# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]]
*# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]]
*# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]]
*# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]]
*# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]]
*# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]]
*# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]]
*# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]]
*# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]]
*# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]]
*# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]]
*# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]]
*# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]]
*# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]]
*# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]]
*# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]]
*# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]]
*# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]

== 2026-05-05T08:23:36Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-04T08:20:42Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-03T08:20:45Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-02T08:20:50Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-01T08:20:55Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


'''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&amp;oldid=2005796 Qeydên kevn]'''</text>
      <sha1>7ypjk68h0757t4vasdl5scs3norm4ea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Cureyên dibistanan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>261407</id>
    <revision>
      <id>2007906</id>
      <parentid>1762300</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="c24tnirwcxkn2ro2o56i8kkds113pjo" xml:space="preserve">[[Kategorî:Cureyên rêxistinan|Dibistan]]
[[Kategorî:Dibistan]]</text>
      <sha1>c24tnirwcxkn2ro2o56i8kkds113pjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007907</id>
      <parentid>2007906</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="a3jgfzm8j5gtqj4qttdj6ewl2bgom8q" xml:space="preserve">[[Kategorî:Cureyên rêxistinan|Dibistan]]
[[Kategorî:Dibistan|Cure]]</text>
      <sha1>a3jgfzm8j5gtqj4qttdj6ewl2bgom8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê li gorî welatan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>261613</id>
    <revision>
      <id>2007930</id>
      <parentid>1912939</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="9fgbk500b03oi2potk41wmse228jvyu" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê| Welat]]</text>
      <sha1>9fgbk500b03oi2potk41wmse228jvyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya tabloyên Caravaggio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266611</id>
    <revision>
      <id>2007826</id>
      <parentid>2007472</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>59628</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:CaravaggioUrsula.jpg]] → [[File:The Martyrdom of Saint Ursula-Caravaggio (1610).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>2007826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35746" sha1="nr8u5bk2zyawbcpyq0vgshabsxmqqx0" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
Eve lîsteya tabloyên hunermendê îtalyayî [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (wek [[Caravaggio]] tê naskirin, jdb. 1571 - m. 1610) ye, li gorî rêza kronolojîk.&lt;ref&gt;Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54&lt;/ref&gt;

== Lîsteya tabloyan ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! class=&quot;sortable&quot; | Tablo
! Sala çêkirinê û&lt;br&gt;navê tabloyê
! Bajar û&lt;br&gt; galerî
! Mezinahiya tabloyê û&lt;br&gt;teknîk
! class=&quot;unsortable&quot; |Not
|-
| [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1592]]-[[1593]]:&lt;br&gt;[[Kurê ku mêweyekê spî dike]] (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[Firenze]], [[Fondazione Roberto Longhi]]
| 75,5 × 64,4&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sal=1983 |weşanger=Westview Press |cih=Boulder, Colorado |isbn=978-0-06-430128-2 |rr=15–17 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1592-1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]]
| 63 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref name=&quot;Peeling&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit |sernav=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1592).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1592–1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[Swîsre]], Koleksiyona taybet (berê [[Koleksiyona Ishizuka]], [[Tokyo]])
| 65 × 52&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Genius of Rome, 1592–1623 |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Beverley Louise |sal=2001 |weşanger=Royal Academy of Arts |cih=London }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hubbychu.tumblr.com/post/14565554895 |sernav=Caravaggio, Young Boy Peeling Fruit, c. 1592 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Peeling&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news-art.it/news/caravaggio-tra-originali-e-copie.htm |sernav=Caravaggio tra originali e copie }}&lt;/ref&gt;
|-
|
| {{Nêzîkî}} 1592–1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[London]], The Dickinson Group
| 64,2 × 51,4&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio, 2nd revised edition |paşnav=Spike |pêşnav=John T. |sal=2010 |weşanger=Abbeville Press |cih=London }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Portrait of a Prelate.jpg|frameless|upright]]
|{{Nêzîkî}} 1592–[[1599]]:&lt;br&gt;''Portreya [[prelat]]ekî''&lt;ref name=&quot;Pilo2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Pilo |pêşnav=Giuseppe Maria |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010736069 |sernav=Arte {{!}} Documento n. 33, Arte a Venezia, Arte a Europa |kesên-din=Giuseppe Maria Pilo, Centro per lo Studio e la Tutela dei Beni Culturali Venice |sal=2017 |isbn=978-88-6512-576-2 |cih=Venezia |rr=156–161 |ziman=it |oclc=1010736069 }}&lt;/ref&gt;
|[[Italy]], Koleksiyona taybet
|68 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;Pilo2017&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1593:&lt;br&gt;[[Bakxosê Nexweş]] (''Bacchino malato'')
| [[Rome]], [[Galleria Borghese]]
| 67 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1593:&lt;br&gt;[[Kurê bi selikeke mêweyê (Caravaggio)|Kurê bi selikeke mêweyê]] (''Fanciullo con canestro di frutta'')
| [[Rome]], [[Galleria Borghese]]
| 70 × 67&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1594]]:&lt;br&gt;[[Falavêj (Caravaggio)|Falavêj]] (''Buona ventura'')
| [[Rome]], [[Muzeyên Capitoline]]
| 115 × 150&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1594:&lt;br&gt;''[[Cardsharps (Caravaggio)|Cardsharps]]''
| [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]]
| 94.2 × 131.2&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - I Musici.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1595:&lt;br&gt;''[[The Musicians (Caravaggio)|Musicians]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]]
| 87.9 × 115.9&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1595]]:&lt;br&gt;''[[Saint Francis of Assisi in Ecstasy (Caravaggio)|Saint Francis of Assisi in Ecstasy]]''
| [[Hartford, Connecticut]], [[Wadsworth Atheneum]]
| 93.9 × 129.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1596]]:&lt;br&gt;''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]''
| [[London]], [[National Gallery, London]]
| 66 × 49.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Caravaggioapollo.jpg|frameless|upright]]
|{{Nêzîkî}} 1596:
''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
|Koleksiyona taybet
|96 × 121 cm
[[Tabloya zeytî]]
|Wek versiyona pêşîn a tabloya ''Ûdjen'' tê dîtin.
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
| [[Sankt Petersburg]], [[Muzeya Hermitage]]
| 94 × 119&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Lute Player (Metropolitan Museum of Art).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (bideyndan e)
| 100 × 126,5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Basket of Fruit (Caravaggio)|Basket of Fruit]]''
| [[Mîlan]], [[Biblioteca Ambrosiana]]
| 46 × 64&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Baco, por Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Bakxos (Caravaggio)|Bakxos]]''
| [[Firenze]], [[Uffizi]] 
| 95 × 85&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=M: The Man who Became Caravaggio |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |lînka-nivîskar=Peter Robb (author) |sal=1998 |weşanger=Picador |cih=New York City |isbn=0-312-27474-2 |rûpel=501 |url=https://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} [[1597]]:&lt;br&gt;''[[Penitent Magdalene (Caravaggio)|Penitent Magdalene]]''
| [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]]
| 122.5 × 98.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1597:&lt;br&gt;''[[Rest on the Flight into Egypt (Caravaggio)|Rest on the Flight into Egypt]]''
| [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]]
| 133.5 × 166.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot;/&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1597:&lt;br&gt;''[[Medusa (Caravaggio)|Medusa]]''
| [[Florence]], [[Uffizi]] 
| 60 × 55&amp;nbsp;cm&lt;br&gt; [[Tabloya zeytî|Tabloya zeytî li ser [[mertalekî]] [[qopikî]] yê ji [[spindar]]]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1597]]:&lt;br&gt;''[[Portreya kurtezanekê]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Muzeya Kaiser Friedrich]]
| 66 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Di sala 1945an de hat xerakirin
|-
| [[Wêne:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:&lt;br&gt;''[[Jupiter, Neptune and Pluto]]''
| [[Rome]], [[Casino di Villa Boncompagni Ludovisi]] 
| 300 × 180&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;Ceiling [[fresco]] in oil
|
|-
| [[Wêne:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:&lt;br&gt;''[[The Fortune Teller (Caravaggio)|Fortune Teller]]''
| [[Paris]], [[Muzeya Louvre|Musée du Louvre]]
| 99 × 131&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria (post-restoration image).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Saint Catherine (Caravaggio)|Saint Catherine of Alexandria]]''
| [[Madrîd]], [[Muzeya Thyssen-Bornemisza]]
| 173 × 133&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|frameless|upright]]
| {{{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Îshaq li ser gorîgehê (Caravaggio)|Îshaq li ser gorîgehê]]''
| [[Princeton, New Jersey|Princeton]], [[Koleksiyona Barbara Piasecka-Johnson]]
| 116 × 173&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Yûhenayê Noqkar (Caravaggio)|Yûhenayê Noqkar]]''
| [[Toledo, Spanya|Toledo]], [[Katedrala Toledoyê|Muzeya [[Katedrala Toledoyê]]]]
| 169 × 112&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| [[John the Baptist (Caravaggio)#John the Baptist, Toledo|Li ser vê nayê lihevkirin]]
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Merta û Meryema Mejdelanî (Caravaggio)|Merta û Meryema Mejdelanî]]''
| [[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]]
| 97,8 × 132,7&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Portreya Maffeo Barberini]]''
| [[Los Angeles]], Koleksiyona taybet
| 124 × 99&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1598:&lt;br&gt;''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]''
| [[Roma]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]]
| 145 × 195&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:David con la cabeza de Goliat (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1599:&lt;br&gt;''[[David and Goliath (Caravaggio)|David and Goliath]]''
| [[Madrîd]], [[Museo del Prado]]
| 110 × 91&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1599}}|c. [[1599 in art|1599]]}}:&lt;br&gt;''[[Narcissus (Caravaggio)|Narcissus]]''
| [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]]
| 110 × 92&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]''
| [[Florence]], [[Fondazione Roberto Longhi]]
| 65.8 × 52.3&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:BaptistBasle.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|John the Baptist]]''
| [[Basel]], [[Kunstmuseum Basel|Öffentliche Kunstsammlung]]
| 102.5 × 83&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Attributed to Juan Bautista Maino
|-
| [[Wêne:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1599 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Calling of Saint Matthew (Caravaggio)|Calling of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 323 × 343&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Martyrdom of Saint Matthew (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 323 × 343&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Caravaggio-Nativity(1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}? {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}?:&lt;br&gt;''[[Nativity with Saint Francis and Saint Lawrence]]''
| [[Palermo]], [[Church of San Lorenzo]]
| 268 × 197&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Stolen in 1969
|-
|[[Wêne:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Conversion of Saint Paul (Caravaggio)|Conversion of Saint Paul]]''
| [[Rome]], [[Odescalchi Balbi Collection]]
| 237 × 189&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Oil on wood|Oil on cypress wood]] 
|
|-
| [[Wêne:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Crucifixion of Saint Peter (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Peter]]''
| [[Rome]], [[Cerasi Chapel]]
| 230 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]] 
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Conversion on the Way to Damascus|Conversion of Saint Paul on the Road to Damascus]]''
| [[Rome]], [[Cerasi Chapel]]
| 230 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Flowersandfruit.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|Still Life with Flowers and Fruit]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 105 × 184&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Attributed to Painter of the Hartford Still Life
|-
|[[Wêne:The Incredulity of Saint Thomas.jpg|center|frameless|upright]]
|1601:&lt;br&gt;''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|The Incredulity of Saint Thomas]] (Ecclesiastical Version)''
|[[Florence]], Private Collection
|118 × 156.5 cm&lt;br&gt;[[Oil painting|Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Supper at Emmaus (London) (Caravaggio)|Supper at Emmaus]]''
| [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] 
| 139 × 195&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Victorious]]''
| [[Berlin]], [[Gemäldegalerie (Berlin)|Gemäldegalerie]]
| 156 × 113&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Matthew and the Angel (Caravaggio)|Saint Matthew and the Angel]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]]
| 232 × 183&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Destroyed in 1945
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Inspiration of Saint Matthew|Inspiration of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 292 × 186&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Musei Capitolini|Capitoline Museums]]
| 129 × 94&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Doria Pamphilj Gallery]]
| 129 × 94&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio incredulity.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|Incredulity of Saint Thomas]]'' (Secular version)
| [[Potsdam]], [[Sanssouci]]
| 107 × 146&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Taking of Christ|Taking of Christ]]''
| [[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]]
| 133 × 169&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[Sacrifice of Isaac (Caravaggio)|Sacrifice of Isaac]]''
| [[Florence]], [[Uffizi]]
| 104 × 135&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Holy Family with St. John the Baptist (Met).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[Holy Family with Saint John the Baptist]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (on loan)
| 118 × 96&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[The Entombment of Christ or Deposition from the Cross (Caravaggio)|Entombment]]''
| [[Vatican City]], [[Vatican Museums]] 
| 300 × 203&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:CaravaggioCrowning01.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Prato)|Crowning with Thorns]]''
| [[Prato]], [[Cariprato Bank]]
| 125 × 178&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna di Loreto (Caravaggio)|Madonna of Loreto]]''
| [[Rome]], [[Basilica of Sant'Agostino|Sant'Agostino]] 
| 260 × 150&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|[[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Kansas City, Missouri|Kansas City]], [[Nelson-Atkins Museum of Art]]
| 172.5 × 104.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Corsini, Rome|Palazzo Corsini]]
| 94 × 131&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port' Ercole 1610) - The Calling of Saints Peter and Andrew - RCIN 402824 - Hampton Court Palace.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[The Calling of Saints Peter and Andrew]]''
| [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]]
| 140 × 176&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio_-_Christ_in_the_Garden_-_Colourised_by_Mikey_Angels.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Christ on the Mount of Olives (Caravaggio)|Christ on the Mount of Olives]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]]
| 154 × 222&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Destroyed in 1945
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Ecce Homo (Caravaggio, Genoa)|Ecce Homo]]''
| [[Genoa]], [[Palazzo Bianco (Genoa)|Palazzo Bianco]]
| 128 × 103&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed, perhaps a Flemish Caravaggesco operating in Sicily
|-
|[[Wêne:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome in Meditation (Caravaggio)|Saint Jerome in Meditation]]''
| [[Montserrat (mountain)|Montserrat]], [[Museum of Montserrat]]
| 118 × 81&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome Writing]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] 
| 112 × 157&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Pope Paul V.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Pope Paul V (Caravaggio)|Portrait of Pope Paul V]]''
| [[Rome]], Private Collection of the Prince Borghese 
| 203 × 119&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Still life carvaggio.png|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Still Life with Fruit (Caravaggio)|Still Life with Fruit on a Stone Ledge]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 87 × 135&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna and Child with Saint Anne (Dei Palafrenieri)]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 292 × 211&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |sernav=Madonna of the Palafrenieri |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |roja-arşîvê=2005-10-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1601–1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Death of the Virgin (Caravaggio)|Death of the Virgin]]''
| [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
| 369 × 245&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|
|[[1605/1606]]:&lt;br&gt;''[[Mejdelaniya Şînî]]''
|[[Rome]], Koleksiyona taybet
|112 × 92&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Mary magdalene caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Mary Magdalen in Ecstasy (Caravaggio)|Mary Magdalen in Ecstasy]]''
| [[Rome]], Private collection
| 106.5 × 91&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|c. [[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Francis in Meditation (Caravaggio)|Saint Francis in Meditation]]''
| [[Cremona]], [[Museo Civico Ala Ponzone, Cremona|Museo Civico Ala Ponzone]]
| 130 × 90&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Supper at Emmaus (Caravaggio, Milan)|Supper at Emmaus]]''
| [[Milan]], [[Brera Art Academy|Brera Fine Arts Academy]]
| 141 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Judith and Holophernes Toulouse - High Definition.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]''
| [[New York City|New York]], [[J. Tomilson Hill]] collection
| [[Tabloya zeytî]]
| Disputed attribution. Also attributed to [[Louis Finson]].&lt;ref name=&quot;judith&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=McGivern |pêşnav1=Hannah |sernav='Caravaggio' found in French attic unveiled in Milan |url=http://theartnewspaper.com/news/caravaggio-found-in-french-attic-unveiled-in-milan/ |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2017 |weşanger=Art Newspaper }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Gignoux |pêşnav1=Sabine |sernav=New leads in the Toulouse Caravaggio enigma |url=https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |rojname=[[La Croix International]] |roja-arşîvê=2020-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627132043/https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Christiansen |pêşnav1=Keith |sernav=Study day at Brera |url=http://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |roja-arşîvê=2020-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201019063327/https://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wêne:Caravaggio - Sette opere di Misericordia.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Seven Works of Mercy (Caravaggio)|Seven Works of Mercy]]''
| [[Naples]], [[Pio Monte della Misericordia]]
| 390 × 260&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Crucifixion of Saint Andrew - Post-Restoration.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crucifixion of Saint Andrew (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Andrew]]''
| [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Cleveland Museum of Art]]
| 202.5 × 152.7&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[David with the Head of Goliath (Vienna) (Caravaggio)|David with the Head of Goliath]]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] 
| 90.5 × 116&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Oil on wood]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna of the Rosary (Caravaggio)|Madonna of the Rosary ''(Madonna del Rosario)'']]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]
| 364.5 × 249.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Vienna)|Crowning with Thorns]]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]
| 127 × 165.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Flagellation of Christ(Caravaggio)|Flagellation of Christ]]''
| [[Naples]], [[Museo di Capodimonte]]
| 390 × 260&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Christ at the Column (Caravaggio)|Christ at the Column]]''
| [[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Musée des Beaux-Arts]] 
| 134.5 × 175.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Salome with the Head of John the Baptist (Caravaggio, London)|Salome with the Head of John the Baptist]]''
| [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]]
| 90.5 × 167&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:CaravaggioJeromeValletta.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome Writing (Valletta) (Caravaggio)|Saint Jerome Writing]]''
| [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] 
| 117 × 157&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|-
| [[Wêne:Ecce homo(Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Ecce Homo (Caravaggio, Madrid)|Ecce Homo]]''
| [[Madrid]], [[Museo del Prado]] 
| 111 × 86&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Alof de Wignacourt and his Page (Caravaggio)|Portrait of Alof de Wignacourt and his Page]]''
| [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
| 195 × 134&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Portrait of Fra Antonio Martelli-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Portrait of Fra Antonio Martelli]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 118.5 × 95.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[The Beheading of Saint John the Baptist (Caravaggio)|Beheading of Saint John the Baptist]]''
| [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] 
| 361 × 520&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio sleeping cupid.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Sleeping Cupid (Caravaggio)|Sleeping Cupid]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 71 × 105&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Valletta]], [https://muza.mt/ MUZA, The Malta National Community Art Museum]
| 100 × 73&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Heritage Malta |sernav=A painting historically attributed to Caravaggio displayed at MUŻA |url=https://heritagemalta.mt/news/a-painting-historically-attributed-to-caravaggio-displayed-at-muza/ |sal=2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Annunciation.JPG|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Annunciation (Caravaggio)|Annunciation]]''
| [[Nancy, France|Nancy]], [[Museum of Fine Arts of Nancy|Musée des Beaux-Arts]]
| 285 × 205&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[The Burial of Saint Lucy]]''
| [[Syracuse, Italy|Syracuse]], [[Santuario di Santa Lucia al Sepolcro]]
| 408 × 300&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[The Raising of Lazarus (Caravaggio)|Raising of Lazarus]]''
| [[Messina]], [[Museo Regionale]]
| 380 × 275&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Adoration of the Shepherds (Caravaggio)|Adoration of the Shepherds]]''
| [[Messina]], [[Museo Regionale]]
| 314 × 211&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Salome with the Head of John the Baptist (Madrid) (Caravaggio)|Salome with the Head of John the Baptist]]''
| [[Madrid]], [[Royal Collections Gallery]]
| 116 × 140&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Toothpuller.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|Tooth Puller]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 139.5 × 194.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[The Denial of Saint Peter (Caravaggio)|Denial of Saint Peter]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]]
| 94 × 125&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Francis in Prayer (Caravaggio)|Saint Francis in Prayer]]''
| [[Rome]], Church of San Pietro in [[Carpineto Romano]]&lt;br /&gt; currently in deposit at &lt;br /&gt;[[Il Museo E La Cripta dei Frati Cappuccini]], [[Palazzo Barberini]]
| 130 × 90&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 159 × 124&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:David holding the head of Goliath by Caravaggio (Rome).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[David with the Head of Goliath (Caravaggio, Rome)|David with the Head of Goliath]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 125 × 101&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |sernav=David with the Head of Goliath |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051124000602/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |roja-arşîvê=2005-11-24 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Munich]], Private collection 
| 159 × 124&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:The Martyrdom of Saint Ursula-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[The Martyrdom of Saint Ursula (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Ursula]]''
| [[Naples]], [[Palazzo Zevallos Stigliano, Naples|Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano]]
| 106 × 179.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Last known work
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîbliyografî ==
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Gash |pêşnav=John |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=kUE3AQAAIAAJ |weşanger=University of California |sal=2003 |isbn=978-1-904449-22-5 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Gilbert |pêşnav=Creighton E. |sernav=Caravaggio and His Two Cardinals |url=https://books.google.com/books?id=HXc2MNp7ffIC |weşanger=Pennsylvania State University Press |sal=1995 |isbn=978-0-271-01312-1 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |weşanger=Westview Press |sal=1985 |isbn=0-06-433322-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Longhi |pêşnav=Roberto |kesên-din=translated by Karen Craig |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=8CxDZReIK4cC |weşanger=Giunti |sal=1968 |isbn=88-09-21445-5 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Moir |pêşnav=Alfred |sernav=Caravaggio |weşanger=Harry N Abrams |sal=1989 |isbn=978-0-8109-3150-3 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Puglisi |pêşnav=Catherine |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=lr3qAAAAMAAJ |weşanger=Phaidon |sal=1998 |isbn=9780714839660 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |sernav=M : The Man Who Became Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=ONojNh1lqW8C |weşanger=Henry Holt &amp; Company, Inc. |sal=2000 |isbn=0-312-27474-2 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Schütze |pêşnav=Sebastian |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=GJkIMQAACAAJ |weşanger=Taschen |sal=2017 |isbn=9783836562867 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Spike |pêşnav=John T |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=dOpGAQAAIAAJ |weşanger=Abbeville Press |sal=2010 |isbn=978-0-7892-1059-3 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Vodret |pêşnav=Rossella |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=loVSSAAACAAJ |weşanger=Silvana Editoriale |sal=2010 |isbn=9788836616626 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Zuffi |pêşnav=Stefano |sernav=Caravaggio : Quadrifolio |weşanger=Rizzoli (Rizzoli Quadrifolio) |sal=2001 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Caravaggio]]
[[Kategorî:Lîste]]</text>
      <sha1>nr8u5bk2zyawbcpyq0vgshabsxmqqx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Komîsyona Ewropayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285424</id>
    <revision>
      <id>2007982</id>
      <parentid>1963997</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27723-76</username>
        <id>152419</id>
      </contributor>
      <comment>Julian</comment>
      <origin>2007982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1816" sha1="0i2zx3qe2ucxfo7lscosqps8zhf6buq" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Komîsyona Ewropayê''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: '''European Commission''', '''EC''') saziyeke serneteweyî ya [[Yekîtiya Ewropayê]] (YE) ye. Di [[pergala siyasî]] ya Yekîtiya Ewropayê de, ew di serî de karên rêveberiyê pêk tîne û bi vî rengî di pergalên dewletê de dikare bi hukûmetê re were berhev kirin. Lêbelê, fonksiyonên wê yên din jî hene: wekî &quot;[[Parêzer|parêzvana]] [[peyman]]an&quot;, ew çavdêrî dike ku [[welat]]ên endamên YE li gorî [[Qanûna Yekîtiya Ewropayê|qanûna Ewropayê]] tevdigerin, û ger hewce bike, dikare li [[Dîwana Edaletê ya Ewropayê]] li dijî [[dewlet]]eke Yekîtiya Ewropayê doz veke. Her weha bi gelemperî mafê wê heye ku li YE qanûnan pêşniyar bike.

Endamên Komîsyona Yekîtiya Ewropayê, komîserên Yekîtiya Ewropayê, ji aliyê hikûmetên dewletên Yekîtiya Ewropayê ve tên destnîşankirin û ji aliyê [[Parlamena Ewropayê]] ve tên [[hilbijartin]]. Divê ew di biryarên xwe de serbixwe bin û tenê berjewendîyên hevbeş ên YE temsîl bikin, ne yên dewletên xwe yên jêderk. Maweya wezîfeya wan bi heyama qanûnî ya pênc-salî ya Parlamena Ewropayê re têkildar e. Komîsar di bin berpirsyariya Parlamena Ewropayê de ne û ji hêla parlamenê ve dikarin di her kêliyê de ji parlamenê bên derxistin.

Komîsyon ji aliyê seroka Komîsyona Ewropayê, niha [[Ursula von der Leyen]] ve, tê birêvebirin, ku di nav tiştên din de dabeşkirina dezgehan diyar dike û dikare komîsyonên takekesî jî ji kar dûr bixe. Navenda Komîsyonê [[Bruksel]] e; hin ofîsên wê jî li [[Lûksembûrg]]ê hene.

Julian war hier.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Komîsyona Ewropayê| ]]
[[Kategorî:Rêxistinên ku di 1967an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>0i2zx3qe2ucxfo7lscosqps8zhf6buq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007983</id>
      <parentid>2007982</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T07:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saroj</username>
        <id>33260</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/~2026-27723-76|~2026-27723-76]] ([[User talk:~2026-27723-76|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Avestaboy|Avestaboy]]</comment>
      <origin>1963997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1798" sha1="t33dnaa37jy7x6cmryeu6uyqa8a5qyf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Komîsyona Ewropayê''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: '''European Commission''', '''EC''') saziyeke serneteweyî ya [[Yekîtiya Ewropayê]] (YE) ye. Di [[pergala siyasî]] ya Yekîtiya Ewropayê de, ew di serî de karên rêveberiyê pêk tîne û bi vî rengî di pergalên dewletê de dikare bi hukûmetê re were berhev kirin. Lêbelê, fonksiyonên wê yên din jî hene: wekî &quot;[[Parêzer|parêzvana]] [[peyman]]an&quot;, ew çavdêrî dike ku [[welat]]ên endamên YE li gorî [[Qanûna Yekîtiya Ewropayê|qanûna Ewropayê]] tevdigerin, û ger hewce bike, dikare li [[Dîwana Edaletê ya Ewropayê]] li dijî [[dewlet]]eke Yekîtiya Ewropayê doz veke. Her weha bi gelemperî mafê wê heye ku li YE qanûnan pêşniyar bike.

Endamên Komîsyona Yekîtiya Ewropayê, komîserên Yekîtiya Ewropayê, ji aliyê hikûmetên dewletên Yekîtiya Ewropayê ve tên destnîşankirin û ji aliyê [[Parlamena Ewropayê]] ve tên [[hilbijartin]]. Divê ew di biryarên xwe de serbixwe bin û tenê berjewendîyên hevbeş ên YE temsîl bikin, ne yên dewletên xwe yên jêderk. Maweya wezîfeya wan bi heyama qanûnî ya pênc-salî ya Parlamena Ewropayê re têkildar e. Komîsar di bin berpirsyariya Parlamena Ewropayê de ne û ji hêla parlamenê ve dikarin di her kêliyê de ji parlamenê bên derxistin.

Komîsyon ji aliyê seroka Komîsyona Ewropayê, niha [[Ursula von der Leyen]] ve, tê birêvebirin, ku di nav tiştên din de dabeşkirina dezgehan diyar dike û dikare komîsyonên takekesî jî ji kar dûr bixe. Navenda Komîsyonê [[Bruksel]] e; hin ofîsên wê jî li [[Lûksembûrg]]ê hene.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Komîsyona Ewropayê| ]]
[[Kategorî:Rêxistinên ku di 1967an de hatine avakirin]]</text>
      <sha1>t33dnaa37jy7x6cmryeu6uyqa8a5qyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Lîdya</title>
    <ns>1</ns>
    <id>292853</id>
    <revision>
      <id>2008022</id>
      <parentid>1896211</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T10:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Sinifa şitil hat rakirin</comment>
      <origin>2008022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="8sxxaswh03jppbgohlfnwfc3d4k9m9y" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Mîtolojî|muhîmî=Kêm}}
}}</text>
      <sha1>8sxxaswh03jppbgohlfnwfc3d4k9m9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Avahiyên li Iraqê li gorî cureyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>302898</id>
    <revision>
      <id>2007872</id>
      <parentid>1910764</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106" sha1="cdzdw8ti4jsuhc0bp2oqqkpa8ly56fs" xml:space="preserve">{{Standard-kat}}

[[Kategorî:Avahiyên li Iraqê| Cure]]
[[Kategorî:Avahî li gorî welatan û cureyan]]</text>
      <sha1>cdzdw8ti4jsuhc0bp2oqqkpa8ly56fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkxaneyên îslamî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>303343</id>
    <revision>
      <id>2007929</id>
      <parentid>1912887</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="su3eex1n6ggowfyu6xhd96yiw3lzkcz" xml:space="preserve">{{Gotara bingehîn}}
[[Kategorî:Çanda îslamê]]
[[Kategorî:Îslamnasî]]
[[Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê|Îslamî]]</text>
      <sha1>su3eex1n6ggowfyu6xhd96yiw3lzkcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî</title>
    <ns>3</ns>
    <id>309977</id>
    <revision>
      <id>2007836</id>
      <parentid>2004071</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T13:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re */ beşeke nû</comment>
      <origin>2007836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11979" sha1="pwhynpqgdncip236b12n4wyaquqx2k5" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>pwhynpqgdncip236b12n4wyaquqx2k5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007837</id>
      <parentid>2007836</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T13:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re */</comment>
      <origin>2007837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11982" sha1="n0kdrr15nol7byibjq3wukn0tiqpfeu" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>n0kdrr15nol7byibjq3wukn0tiqpfeu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007968</id>
      <parentid>2007837</parentid>
      <timestamp>2026-05-08T06:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re */ Bersiv</comment>
      <origin>2007968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12162" sha1="7iz4m9e4t879lddocnfo98b0p6jdjx1" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:01, 24 tebax 2025 (UTC)

== Di derbarê formata Wîkîpediyaya kurdî de ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ez kevxweş bûm ku ji bo Wîkîpediyaya kurdî jî dixebitî. Ez dixwazim di derbarê format û naverokên Wîkîpediyaya kurdî hinek agahî ji te re binivîsim. Em wek bikarhêner û dilxwazên Wîkîpediya kurdî hewl didin ku ensîklopediyeke rastîn û ji bandora çavkaniyên fermî ya dewletan dûr pêş bixin. Wek ku tu dizanî çavkaniyên fermî yên ku di bin bandorên dewletên Rojhilata Navîn de hatine nivîsandin mixabin rast nînin û hemî bi naverokên ku li gorî berjewendiyên wanin hatine guhartin. Mixabin agahiyên di derbarê kurdan de jî ji aliyê van dewletan ve yan hatine tunekirin yan jî hatine guhertin. Wîkîpediya tirkî û farisî bi awayeke berfireh di bin bandora van çavkaniyan de maye.

Di vê rewşê de em dikarin çibikin?

* Divê em bi taybetî bi awayekî baldar li ser dîroka gelên Rojhilata Navîn, dîroka kurdan û dîroka Kurdistanê bisekinin. Di derheqê naverokên dîrokî de çavkaniyên ku eleqeya wan bi saziyên van dewletan re tuneye bikar bînin (mixabin ji bo rastî ya naverokan ev yek pêwîst e)
* Bi taybetî nav û erdnîgariya Kurdistanê ji ber ku ji aliyê van dewletan ve hatiye înkarkirin divê em çavkaniyên bê alî jî xwe re esas bigirin.
* Di derbarê gelên ereb, tirk û azerî de divê em çavkaniyên ku ji saziyên van dûr in bikar bînin.
* Wek mînak çavkaniyên fermî yên Tirkiyeyê û sazîyên Tirkiye gelek navên erdnîgarî yên Kurdistanê guhertine. Wek mînak li Mereşê Navçeya ''Kurdoğlu'' yan jî ''Kürtoğlu'' wekî ''Türkoğlu'' guhertine. Li heman herêmê mizgefta bi navê ''Kürtler Camii'' wekî ''Türkler Camii'' guhertine. Mînakek din jî di van rojên dawî de li Efrîn Rojavayê Kurdistanê navê Çiyayê Kurmênc wekê ''Türkmen Dağı'' di çavkaniyên xwe de bikar tînin. Mînakên bi vê rengê gelek hene. Divê em hay ji van rastiyan he bin û nehêlin rastî bi çavkaniyên nerastên dewletan winda bibin. Bi silav û rêz.
[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:23, 24 tebax 2025 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]! Gelek spas ji bo hewildanên te! Şirove û xalên te bi piranî ji bo min têne fêmkirin. Ez her tim hewl didim ku xebata xwe bi awayekî bêalî bimeşînim û eleqeyek mezin nîşanî min tê ku dîroka kurdî, tirkî û farisî ji bo axaftvanên kurmancî gihîştî û agahdar bikim. Ez her tim di xebata xwe de ji bîr nakim ku sansurkirina têgehên wekî ''kurd'' û ''Kurdistanê'' nayê piştgirîkirin û her tim hewl didim ku li dijî civaka kurd ti propagandayê nekim. Ez bi xwe li Kurdistanê mezin bûm û tiştekî kurdî li ser min heye. Lêbelê ez girîng dibînim ku gotarên li ser vê mijarê berfireh bikim, bêyî ku ew rasterast li ser kurdan bin an jî li ser gelên din ên di dîrokê de ku bandorek mezin li ser gelê kurd kirine.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:45, 25 tebax 2025 (UTC)
::Spas ji bo bersiva te. Serkevtin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:39, 25 tebax 2025 (UTC)

== Bikarabîna şablona nifûsê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji kerema van herdû şablonên
&quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; û
&quot;Çepê paqij bike&quot; bi hev re li gotaran zêde bike. Dema ku tenê şablona &quot;Nifûsa tarîxî/wd&quot; li gotarê hate zêde kirin, gotar li ser gohertoya komputorê xira dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:43, 30 kanûna paşîn 2026 (UTC)

:Baş e. Sipas ji bo wê agahiyê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 16:56, 31 kanûna paşîn 2026 (UTC)

== Guhertina navan û girênada nav zimanî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] dema ku te navê gotarekî guhert ew gotar ji lîsteya nav zimanî jî derdikeve. Divê li ser Wîkîpediya înglîzî heman gotarê vekî û li wir li beşa serarastkirina ku listeya zimanan tê sererast kirin, herî wîkîdatayê û li wir navê gotarê biguherînî. Rêya duyem jî ev e: ji bo ku bot bi awayeke otomatîk gotarê beşdaerê lîsteyê bike li herî jêra gotarê di nava van [[..]] naberokan de en:navêgotarê bi îngîlîzî binivîsî û li jêr zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:13, 4 sibat 2026 (UTC)

:Temam. Sipas dikim. Ez hişyar nebûm ku giredana wîkî-datayê winda bûye.  [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 09:35, 5 sibat 2026 (UTC)

== Ji bo Agahîdanka bajarên Başûrê Kurdistanê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji ber ku kêmasiyên hinek parametreyan di Agahîdanka Wîkîdaneyê de hene ez dibêjim ku Agahîdanka bajarên herêma Kurdistana neyê guhertin êdî çêtir e. Wek mînak li başurê Kurdistanê rêveberiyeke xweser heye ev di nav Agahîdankê de tuneye.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 12:25, 11 sibat 2026 (UTC)

== Navê Dêrsimê  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Dêrsim navê herêmê ye lê ji aliyê gel ve ji bo navê bajêr tê bikaranîn. Derxistina navê Dêrsimê dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 05:56, 4 adar 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], Dêrsim gorî zanîbûna min navê parêzgeh yê berê û navê herêmê Dêrsim yê îro û hinek perçeyên derûdora xwe ye. Bajar, yanî navenda wê herêmê di dîrokê de ji aliyê kurmancan wekî Mamekî û ji aliyê zazayan wekî Mamekiye hatiye binavkirin. Gelo ma çavkaniyekî hebe ji bo navê Dêrsim ji bo navendê ê gelek baş be, bêr vê ez ne temanî memnûn im bi vê. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:25, 4 adar 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]
::* https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-city-of-Tunceli-within-Turkey-and-the-larger-Dersim-in-red-region-before-the_fig1_319894061
::* https://arastirmax.com/en/system/files/dergiler/79199/makaleler/12/34/arastirmax-tunceli-ili-adlarinin-koken-yapi-anlamlari.pdf
::[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:29, 4 adar 2026 (UTC)
::Rast e. Dêrsim navê herêmê ye. Lê îro her çiqas hinek bikaranîna lokal a navê Mamekî hebe jî ji aliyê gel ve bi gelemperî navenda bajêr wekê Dêrsimê binav dikin. Ji ber ku bajêr bi gelemperî wekê Dêrsim tê zanin dema ku em navê Dêrsimê ji gotarê derxin ew dibe sedema tevliheviyê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:30, 4 adar 2026 (UTC)
:::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dibe ku gotina tê rast e. Bila bisekine. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:32, 4 adar 2026 (UTC)
::::Spas ji bo hewlên te yên hêja. Hêvî dikim ku tu di pêşerojê de di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênereke gelek serkevtî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 06:47, 4 adar 2026 (UTC)
:::::Gelek sipas ji bo piştgiriya tê. Mala tê ava! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:01, 4 adar 2026 (UTC)

== Tû ji kû dêr î? ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], dikarim zanîbem ku tu ji kîçar bajarê Bakurê Kurdistanê î? [[Taybet:Beşdarî/&amp;#126;2026-16023-59|&amp;#126;2026-16023-59]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&amp;#126;2026-16023-59|talk]]) 04:47, 13 adar 2026 (UTC)

:Silav! Ez ji herêma [[Wan (parêzgeh)|Wanê]] me. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 04:48, 13 adar 2026 (UTC)

== Pêşniyarî ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] gelek spas dikim ji bo hewl û xwesteka te yê ji bo pêşvebirina Wîkîpediya kurdî. Ger ku di warê peyvên bi kurdî zehmetiyê dikişînî, du aplîkasyonên bi navê WQFerhen û WîkîFerheng hene tu dikarî van her dû aplîkasyonan daxînê telefona xwe jê sûdê werbigrî. Ev her dû aplîkasyonan hem li ser Androîdê û hem jî li ser IOSê (iPhone) hene. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:37, 19 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Gelek sipas ji bo pêşniyara tê. Evê gelek alîkariya min ba. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 19:41, 19 nîsan 2026 (UTC)

== Pêşketina rêzimana kurdî (gramera kurdî) ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] di demên dawî de rêzimana te qels bûye. Rewşa û astengiya zimanê kurdî li bakur ji xwe diyar e. Em hewl didin ku bibin alîkar ku hemî bikarhênerên Wîkîpediya kurdî di asta herî bilind de kurdî ya xwe pêş bixin. Ev jî bi xwendin û lêkolîn kirina li ser zimanê kurdî pêk tê. Malpera Rudawê Nûçe û naverokên xwe bi rêya Jîriya çêkirî (AI) dixwîne. Deme ku mirov nûçeyan vekir li jêra malperê nîşana guhdarî kirinê heye. Ez bawer dikim ku ev dikare ji te re bibe alîkar. Ji bo xwesteka xebatên te yê li ser Wîkîpediya kurdî gelek spas dikim. Hêvîdar im ku tu di warê zimanê kurdî de bibî bikarhênerekî serkevtî. [https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/220420265 Lînka nûçeyekî Rudawê li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:14, 22 nîsan 2026 (UTC)

:Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], gelek sipas. Min niha bi 2 ferhengan daxwaz ku pêşketin bim di grameriya kurdî de. Lê mixabin, her du ferhengan gelek nêrînên bi cuda ne. Lê ev lînk jî ku te şandiye alîkariya min dike. Ez kurdiya Wanê bi zikmakî diaxivim, mixabin, ev kurdî gelek ne mîna yê standard e. Ji ber ve ez ji bo hinek sebir jî pirs dikim di derbarê xebatên min, lê heman demê de dikarim bibêjim ku ez gelek peşketim bi kurdî re, û li gorî min kurdiya min ne di astake ye ku xirab e. Ezê di pêşerojê bêtir bala xwe li ser bidim. 
:Pirsek ji min ji bo tê heye: Çima di nûçe an medyayên kurdî de, bi mînak di ve lînke ku te şand jî, “zimanê '''K'''urdî, yanî peyva '''''K'''urdî'' tê gir nivîsandin, lê li vir em biçûk wekî “zimanê '''k'''urdî“ dinîvîsin? [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 08:17, 23 nîsan 2026 (UTC)
::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Medyaya kurdî li gorî standarda perwerdehiya zimanê tirkî dinivisîn. Wîkîpediya kurdî jî li gorî standardên zimanên ewropî hatiye nivîsandin. Li gorî vê standardê tenê navên taybet dikare bi tîpên gir were destpêkirin. Wek mînak Kurdistan naveke taybet e lê kurd peyv e. Kurdistan bi tîpên mezin destpêdike kurd, fransî, alman û hwd bi tîpên biçûk destpêdikin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:59, 23 nîsan 2026 (UTC)

== Di derbarê pêwendiyên bi kesên nû re  ==

Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ji bo ku mirovên nu hatine li ser Wîkîpediyayê ku û ku niyeteke wan ê xirab tunebe ji bo ku Wîkîpediyayê sar nebin divê mirov li hemberê wan hesas tevbigere. Heta ku dikarî bi bibe alîkar û rê bide nişanê wan. Wîkîpadiya bi vê awayê edîtor û dilxwaz tov dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:39, 7 gulan 2026 (UTC)

:Rast e. Dibe ku ez di pêşerojê bala xwe ser bidim. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî#top|gotûbêj]]) 06:41, 8 gulan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>7iz4m9e4t879lddocnfo98b0p6jdjx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nexweşxane li gorî welatan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>311082</id>
    <revision>
      <id>2007893</id>
      <parentid>1956630</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="2228yhhdtl4sc2f9q92jgb3b2p477ca" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Cureyên avahiyan li gorî welatan]]
[[Kategorî:Nexweşxane li gorî cihan| ]]</text>
      <sha1>2228yhhdtl4sc2f9q92jgb3b2p477ca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nexweşxane li gorî parzemînan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>312433</id>
    <revision>
      <id>2007892</id>
      <parentid>1966366</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="dv8zqwbaw2soht3l1h59rkuvtymeerh" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Cureyên avahiyan li gorî parzemînan]]
[[Kategorî:Nexweşxane li gorî cihan| ]]</text>
      <sha1>dv8zqwbaw2soht3l1h59rkuvtymeerh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qed</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313668</id>
    <revision>
      <id>2007912</id>
      <parentid>1977109</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Xelekên geşê (Xelekên salî) */</comment>
      <origin>2007912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37243" sha1="8wqy2tpi4kbq63yod5po3iqiqe37vmj" xml:space="preserve">'''Qed''' (bi înglîzî: ''stem'') di riwekan de endamê serekî yê sîstema ajê (bi înglîzî: ''shoot system'') ye ko çiqil, pel kulîlk tov û fêkiyên riwekê hildigire, madeyan diguhazîne û embar dike.

Qed di nav riwekê de guhaztina madeyan a ji beşek bo beşa din dabîn dike. Av û mîneralên ji aliyê [[reg]]ê ve hatine mijîn, bi navbeynkariya qedê digihîjin [[pel]] û beşên din ên riwekê. Herwisa guhaztina berhemên [[fotosentez]]ê ji pelan, bo hemû beşên riwekê, an jî guhaztina xurekêmadeyên di regê de embarkirî bo beşên din ên riwekê jî bi navbeynkariya qedê rû dide. Hilgirtina pelan, kulîlkan û tovan û çêkirina [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] nû jî hin ji erkên serekî yên qedê ne. Herwisa qedên hin riwekan hatine guhertin bo [[pirbûna nezayendî]], embarkirina madeyan an jî pêkanîna fotosentezê.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt; Pêkhateyên bo pirbûnê yên wek kulîlk û fêkî (mêwe) li ser qedê wisa cih dibin ko kezî, [[Balinde|balînde]] û herika hewayê bi hêsanî xwe bigihînin wan û tozkulîlk (polen) û tovên riwekê belav bikin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;Qedê riwekê di dirêjiya jiyana riwekê de geşebûn û peresîna xwe didomîne û şaneyên nû çêdike.

== Anatomiya qedê ==
[[Wêne:Landare angiospermoaren oinarrizko atalak ku.jpg|thumb|Girê, navberegirê, pel û gopika teniştî yekeyên qedêne. Qed ji dubarebûna van yekayan pêk tê.]]
Qedê riwekê ji dubarebûna yekeyên qedê pêk tê. Her ko qed dirêj dibe hejmara van yekeyên dubarebûyî jî zêde dibe. Her yekeyek qedê ji girê, navberegirê, pel û gopika teniştî pêk tê.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;&gt;Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., &amp; Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).&lt;/ref&gt;

Girê (bi înglîzî: ''node'') beşa qedê ye ko yek an jî zêdetir pel jê derdikeve. Hejmara pelên di girê de çêdibin, bi cora riwekê ve girêdayî ye. Bi gelemperî di girêyek de pelek çêdibe lê dibe ko di hin riwekan de du an jî zêdetir pel werin çêkirin. Gava pel ji qedê diqete û diweşe, şûna bistîka pelê de di qedê de birînek peyda dibe, birîn ji ber qetîna şaneya lûleyî çêdibe. Demek şûn ve birîna vekirî ji aliyê şaneya perîdermê ve tê girtin.&lt;ref&gt;Britannica Editors. &quot;stem&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 7 Mar. 2025, [https://www.britannica.com/science/stem-plant.] Accessed 7 January 2026.&lt;/ref&gt;

Di ser qedê de dirêjiya di navbera du girêyên li dû hev, wekî navberegirê tê navkirin. Hejmar û dirêjiya navberegirêyan, dirêjiya riwekê diyar dikin. Gava di [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] de pelek ciwan çêdibe, li jorê bistîka pelê, ji qedê gopika teniştî dirêj dibe. Gopika teniştî merîstema teniştî lixwe digire. Kulîlk an jî çiqilên nû, ji gopika teniştî tên çêkirin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

Çiqilên nû yên tenîştî jî di serikê xwe de merîstema lûtkeyî hildigirin.&lt;ref name=&quot;Biology&quot; /&gt;Di qedên giyayî de [[Şaneya rûpoşî|şaneya epîdermîs]], di qedên pirsalî de şaneya perîderm, qedê ji aliyê dervê dipêçe û diparêze. Qedên bi epîdermîsê pêçayî de di bin çîna epîdermîsê de, xaneyên parenkîmayê yên ko [[kloroplast]] lixwe digirin hene û dikarin fotosentez bikin. Di hin riwekên pirsalî de dirêjiya qedê dibe ko ji erdê 80-110 mêtre bilind be û tîreya qurmê 6 -7 mêtre be.Wekî mînak dara sekoya (bi înglîzî:''Sequoia''),

== Pêkhateya navî ya qedê ==

=== Pêkhateya qedê giyayî ===

Di riwekên yeklep û dulep de piraniya [[şaneya binçîne]] ji xaneyên parenkîma pêk tê. Di gelek riwekan de di bin çîna epîdermîsê de xaneyên [[Xaneya riwekan|kolenkîma]] hene û destek didin bo qayimiya qedê. Herwisa di qedê de, beşên ko êdî dirêj nabin, xaneyên sklerankîma, bi taybetî sklerenkîmayên rîşalî lixwe digirin. Sklerenkîma palpiştiya qedê van riwekan dikin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;Pêkhateya panîbirgeh a qedê giyayî, di hemû riwekan de dişibin hev, lê rêzbûna [[şaneya lûleyî]] di qedên yeklep û dulepan de ji hev cuda ye.

==== Qedê riwekên giyayî yên dulep ====
[[Wêne:Vascular tissue ku.png|thumb|Di riwekên yeklep de gurzên lûleyî ne mîna yên dulepan bi şêweyî bazinî, lê bi awayekî pirtûbelavî ne.]]
Qedê giyayî yê riwekên dulep bi şaneya epîdermîsê pêçayî ye. [[Şaneya rûpoşî|Epîdermîs]] qedê ji hokarên neyînî yên hawirdorê diparêze. Xaneyên epîdermîsê bi çîna kutîkilê dapoşrav in. Di nav xaneyên epîdermêsê de hinek stoma cih digirin. Stoma alûgorkirina gazan rêk dixe, kutîkil jî ava nav qedê diparêze, nahêle ji qedê av ber bi hewayê were windakirin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

Di bin çîna epîdermîsê de stûna şaneya binçîne, tûkil heye. Tûkil dibe ko li gel xaneyên parenkîma, [[Xaneya riwekan|xaneyên kolenkîma]] û sklerenkîma jî lixwe bigire.

Ji ber hebûna xaneyên bi corên cuda, tûkil erkên wekî fotosentez, embarkirina xurekemadeyan û palpiştî bi cih tîne.

Di bin çîna tûkilê de, şaneya lûleyî heye. Di penîbirgeha (bi înglîzî: ''cross section'') qedê piraniya corên dulep de şaneya lûleyî ji gurzên lûleyan pêk tê û gurzelûle bi şêweyî bazinî rêzbûyî ne. Di her gurzek lûleyî de darik bi kirokê ve, niyan jî bi tûkilê ve cîran in.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt; Lê di birgeha dirêjkî de (bi înglîzî: ''longitudinal section''), gurzên lûleyî mîna deziyên li seranserê qedê de dirêjbûyî xuya dibin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt; Her gurzek lûleyî, [[şaneya darik]] û [[şaneya niyan]] lixwe digire. Şaneya darik li aliyê navî yê gurzê lûleyî de û niyan jî ber bi aliyê derveyî gurzê de cih digirin. Ji ber ko qed beşên riwekê yên ser erdê hildigire û palpiştiya wan dike, li gor regan, qed gelek qayim in. Dîwarên stûr ên borîke û yekeya lûleyî yên şaneya darik, alîkariya qedê dikin bo palpiştiyê. Herwisa di şaneya darik û ya niyanê de rîşal jî hene û bi taybetî destek didin qayimiya qedê giyayî.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

Di riwekên dulep de xeleka gurzên lûleyî, parenkîmayên şaneya binçîneyê ji hev cihê dike û tûkil û kirok peyda dibe. Tûkil di navbera epîdermîs û gurzên lûleyî de, kirok jî li aliyê navî yê xeleka gurzên lûleyî de cih digire.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;/&gt;Xaneyên parenkîma yên kirok û tûkilê bi gelemperî bo embarkirina xurekemadeyan kar dikin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

Di qedên hin riwekên giyayî de, di navbera darik û niyanê de rêzek xane heye û wekî [[kambiyuma lûleleyî]] tê navkirin. Qedên ko kambiyuma lûleyî lixwe digirin, dikarin bi geşeya duyem stûriya xwe zêde bikin û bibin qedê darî.

==== Qedê riwekên giyayî yên yeklep ====

Qedên riwekên yekleb (bi înglîzî: ''monocot'') ji aliyê derve bi epîdermîsê dapoşrav in. Rûyê derveyî yê xaneyên epîdermîsê kutîn lixwe digirin. Mîna qedên giyayî yên dulepan, di qedê yeklepan de jî şaneya lûleyî mîna deziyan ji binî heta serê qedê dirêj dibe. Di panîbirgeha qedê de, di nav gurzê lûleyî de, şaneya darik li aliyê navî, şaneya niyan jî ber bi li aliyê derveyê qedê de cih digirin. Di riwekên yeklep de gurzên lûleyî ne mîna yên dulepan bi şêweyî bazinî, lê bi awayekî pirtûbelavî ne. Her gurzêk lûleyî bi kalanê xaneyên sklerenkîma ve hatiye pêçandin û palpiştîkirin. Di şaneya binçîne de xaneyên parenkîma nehatinê guhertin bo kirok an jî tûkilê.&lt;ref name=&quot; Botany illustrated &quot;/&gt;Şaneya binçîne ya ko şaneyên lûleyî di nav de ye, erkên kirok û tûkilê bi cih tîne. Qedên yeklep merîstema teniştî (kambiyuma lûleyî û kambiyuma tepedorî) lixwe nagirin, ango di van riwekan de geşeya duyem rû nade.

Di hin riwekên yeklep de, geşebûna riwekê mîna riwekên darî rû dide û qebare û dirêjiya riwekê dişibe riwekên darî yên pirsalî. Wekî mînak, palmiye riwekek yeklep a pirsalî ye, lê di riweka palmiyeyê de geşeya duyem rû nade. Qedên riwekên yeklep ên wekî bambu û palmiye, qedên pirsalî ne û bi mîqdarek gelek zêde şaneya sklerenkîma lixwe digirin. Hebûna sklerenkîma qayimî û zexmî dide qedên van riwekan û riwek wekî mîna riwekên darî xuya dibin, lê bi eslê xwe di qedê riwekên yeklep de şaneya darik a duyem tune ye.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

=== Qedê riwekên darî ===
[[Wêne:Primary_and_secondary_growth_ku.png|rast|frameless]]
[[Wêne:Birgeha_qedê_riweka_pirsalî_ku.png|rast|frameless]]
Di riwekên darî (pirsalî) de qed ji aliyê derve bi [[Şaneya rûpoşî|şaneya perîdem]] dapoşîye. Perîdem ji kambiyuma tepedorî, xaneyên parenkîma û ji tepedorê pêk tê. Tepedor beşa herî derveyî perîdermê ye. Di perîdermê de çavikên piçûk hene, wekî lentîsel (bi înglîzî: ''lenticel'') tên navkirin. Lentîsel di navbera qed û atmosferê de alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîdê rêk dixe.

Di bin çîna perîdermê de çîna niyana duyem cih digire. Perîderm û niyana duyem bi hev re wekî qalik (bi înglîzî: ''bark'') tên navkirin. Di bin şaneya niyan a duyem de, kambiyuma lûleyî heye. Xaneyên kambiyuma lûleyî dabeş dibin û şaneya lûleyî ya duyem çêdikin. Li aliyê navî yê lûleya kambiyumê de darikên duyem cih digirin. Beşa darikên nêzîkê kambiyumê wekî darê nerm, beşa navî ya darika duyem jî wekî darê pitew tê navkirin.

=== Qedê riwekên tovrût ===

Hemû riwekên tovrût (bi înglîzî: ''gymnosperms'') riwekên pirsalî, ango riwekên darî ne. Pêkhateya qedê riwekên tovrût dişibe ya qedê riwekên darî yên dulep. Ji aliyê derve qed bi şaneya perîdermê dapoşî ye, bi merîstema tenîştî stûriya qedê zêde dibe. Lûleya kambiyumê darik û niyanên duyem çêdike, Lê di riwekên tovrût de şaneya darik ne ji yekeyên lûleya darik, lê ji borîkeyan pêk tê. Herwisa di qedê riwekên tovrût de gelek cogên reçîneyê cih digirin.

== Geşebûna qedê ==

Çerxa jiyana riwekên tovdar di hemû cor riwekan de ne heman e. Di hin riwekan giyayî de zildana tovê, geşebûn û peresîna riwekê, kulîkdana riwekê, çêkirina tov û mirina riwekê di yek salek de rû dide. Ji van riwekan re tê gotin riwekên yeksalî (bi înglîzî: ''annual plants''). Wekî mînak, riweka genimê, riweka fasulî.

Hin riwek jî wekî riwekên dusalî (bi înglîzî: ''biennial plants'') tên navkirin. Di riwekên dusalî de di sala ewil de [[reg]], qed û pelên riwekê geşe dibin û diperisin, sala duyem de riwek kulîlk vedide, tov çêdike û dimire. Wekî mînak, riweka kelem(î), riweka gêzer, riweka pîvaz.

Riwekên ko ji du salan zêdetir dijîn, wekî riwekên pirsalî (bi înglîzî: ''perennial plants'') tên navkirin. Riwekên pirsalî, riwekên darî ne. Wekî mînak, dara sêvê, darberû, spîndar.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;/&gt;

Hemû riwek bi geşeya seretayî geşe dibin û diperisin, di hinek riwekan de li gel geşeya seretayî, geşeya duyem jî rû dide. Riwekên ko tenê bi geşeya seretayî geşe dibin û diperisin, wekî riwekên giyayî (bi înglîzî: ''herbaceous plants'') tên navkirin.

Riwekên ko çerxa jiyana wan de geşeya seretayî û geşeya duyem rû dide, wekî riwekên darî (bi înglîzî: ''woody plants'') tê navkirin. Qedê riwekên giyayî wekî “qedê giyayî”, yê riwekên darî jî wekî “qedê darî” tê navkirin. Di hin qedên giyayî de dibe ko bi mîqdarek sinordar geşeya duyem rû bide. Wekî mînak gulberoj (bi înglîzî: ''sunflower'') bi eslê xwe riweka giyayî ya yeksalî ye, lê qedê gulberrojê dişibe qedê riwekên pirsalî.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

Di riwekên darî de geşeya seretayî û geşeya duyem di heman demê de lê di beşên cuda yên qedê de rû didin. Bi geşeya seretayî di beşên ciwan ên qedê de, qed dirêj dibe û pelên nû tê çêkirin. Geşeya duyem a qedê di beşên pîr de rû dide û tîreya qedê zêde dibe.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;
=== Geşeya seretayî ===

Geşeya seretayî li beşa serî yê qedê de rû dide. Di [[Şaneya merîstemî|merîstema lûtkeyî]] de bi dabeşbûn û dirêjbûna xaneyên merîstemî, dirêjiya qedê riwekê zêde dibe. Bi geşaya seretayî ya qedê, derfeta riwekê çêdibe ko ji tîrojên rojê hê pirtir sûd bigire.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;

Merîstema lûtkeyî ya sîstema ajê bi şeweyî qube ye û li serê qedê de cih digire. Merîstema lûtkeyî di nav gopikê de ye û bi pelên pêşeng û pelên ciwan ve pêçayî ye. Navberegirê yên pelên ciwan gelek kurt in, loma pelên ciwan di nav gopikê de nezê hev cih dibin. Bi eslê xwe dirêjbûna qedê ji ber dirêjbûna xaneyên navberegirê rû dide.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Di qedê de gopikên teniştî, çiqilên nû çêdikin. Çêbûna çiqilan jî geşeya seretayî ye. Di nav her gopikek teniştî de merîstema lûtkeyî heye. Ji ber hormona ji gopika lûtkeyî ve tê berdan, gopikên lûtkeyî bi gelemperî di qonaxa mitbûnê (bi înglîzî: ''dormancy period'') de ne û geşe nabin. Her ko durahiya navbera gopika lûtkeyî û gopika teniştî zêde dibe, bandora hormonê jî kêm dibe, dawî li bêdengiya gopikên teniştî tê. Heke gopika lûtkeyî ya qedê were jêkirin, ev rewş geşebûna gopikên teniştî han dike û ji qedê, çiqilên nû derdikevin.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;

Di riwekên yeklep de, bi taybetî di giyayan de, di binkeya pel û binkeya navberegirêyan de, ji aliyê merîstema navberî (bi înglîzî: ''intercalary meristem'') ve çalakiyên merîstemî rû dide. Bi çalakiyên merîstema navberî di navberegirêyan de dirêjî rû dide û qedê riwekê dirêj dibe. Herwîsa pelên ziyangirtî jî ji aliyê merîstema navberî ve tên başkirin. Wekî mînak, gava ajal diçêrin, pelên giyayê dixwin, lê di demek kurt de di binkeya pela hatiye xwarin de, xaneyên merîstemê dabeş dibin û pelê ji nû va çêdikin, giya ji nû ve ji rûyê erdê dirêj dibe.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;

=== Geşeya duyem ===
[[Wêne:Three years growth in a twig-ku.png|thumb|Riwekên pirsalî di gopikên lûtkeyî yên qed û çiqilên xwe de her bihar geşeya seretayî didomînin û dirêj dibin.]]
Geşeya duyem di riwekên pirsalî (riwekên darî) de di demsalên geşebûnê de rû dide.

Di erdnîgariya Kurdîstanê de geşebûna riwekan di serê biharê dest pê dike, heta dawiya payizê didome. Riwekên pirsalî di gopikên lûtkeyî yên qed û çiqilên xwe de her bihar geşeya seretayî didomînin. Li gel geşeya seretayî, geşeya duyem jî ji aliyê merîstema tenîştî ve tê destpêkirin. Di riwekên darî de, merîstema teniştî ji kambiyuma lûleyî (bi înglîzî: ''vascular cambium'') û kambiyuma tepedorî (bi înglîzî: ''cork cambium'') pêk tê.&lt;ref name=&quot;Biology&quot;/&gt;

Kambiyuma lûleyî stûnek xaneyên merîstemî ye û bi gelemperî stûriya wê bi qasî stûriya xaneyek e.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;/&gt;Kambiyuma lûleyî di gurzên lûleyî de, di navbera darika seretayî û niyana seretayî de cih digire.

Xaneyên kambiyuma lûleyî dabeş dibin, ber bi aliyê navî ve darikên duyem (borike û yekeyên lûleyî) û ber bi aliyê derve jî niyanên duyem (yekeyên bêjingî û hevalexane) berhem dikin. Xaneyên darika duyem lîgînîn lixwe digirin. Lîgînîn zexmî û qayîmî dabîn dike.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;/&gt;

Gava di kambiyuma lûleyî de xaneyên merîstemê dabeş dibin, tîreya xeleka kambiyumê zêde dibe. Hinek ji xaneyên nûçêbûyî, wekî darika duyem ber bi aliyê navî yê kambiyumê ve tên paldan. Herwisa hinek ji xaneyên nû jî li aliyê derveyî kambiyumê, niyana duyem pêk tînin. Bi berdewamiya geşaya duyem, li aliyê navî yê qedê de stûriya şaneya darik a duyem zêde dibe, şaneya darik kambiyuma lûleyî ber bi derve pal (tehn) dide. Hinek xaneyên merîstemê bi dabeşbûnê, li kêleka xwe de xaneyên nû zêde dikin û tîreya stûna kambiyuma lûleyî zêde dibe. Beşek darik û niyana duyem, mîna deziyek, di qedê de bi awayekî tîk, dirêj dibin. Beşek ji xaneyên şaneya lûleyî jî bi berwarkî ji kambiyuma lûleyî ber bi derve dirêj dibin û wekî “tîroj”(bi înglîzî: ''ray'') tên navkirin. Di şaneya lûleyî ya tîrojê de av û xurekemade di qedê de bi berwarkî tên guhaztin.&lt;ref name=&quot;Concepts and Applications&quot;/&gt;

Her ko sal derbas dibin û di qedê de geşeya duyem didome, darika navî hê pirtir zorê dide derdora xwe, kambiyuma lûleyî û niyana lûleyî ber bi derve pal dide. Ji ber hêza paldanê, epîdermis, tûkil û beşa derveyî ya niyana duyem diqelişin lê beşa niyana duyem a nêzîkî kambiyuma lûleyî naqelişe û zindî dimîne.
[[Wêne:The President (tree), Sequoia National Park - June 2022.jpg|thumb|Qurm, qedê vê darê ye. Ev dara sekoyayê dibe ko bi qasî 110 metreyan dirêj bibe.]]
Di hin riwekan de ji xaneyên epîdermîsê an jî ji xaneyên parenkîmayê, di hin riwekan de jî ji xaneyên şaneya niyanê, kambiyuma tepedorî peyda dibe. Kambiyuma tepedorî li aliyê derveyî şaneya niyan de cih digire û perîdermê çêdike.&lt;ref&gt;Cronquist, Arthur, Berry, Paul E., Stevenson, Dennis William, Stevens, Peter, Dilcher, David L., Zimmermann, Martin Huldrych. &quot;angiosperm&quot;. Encyclopedia Britannica, 25 Nov. 2025, [https://www.britannica.com/plant/angiosperm]. Accessed 31 December 2025&lt;/ref&gt; Perîdem li dewsa epîdermîsê, erkê şaneya rûpoşî (bi înglîzî: ''dermal tissue'') bi cih tîne. Şaneya perîdermê ji kambiyuma tepedorî, xaneyên parenkîma û ji tepedorê pêk tê.

Her tiştên li aliyê derveyî kambiyuma lûleyî dimîne (niyana duyem, xaneyên parenkîma, kambiyuma tepedorî û tepedor) wekî “qalik” (bi înglîzî: ''bark'') tê navkirin. Xaneyên pêgihîştî yên tepedorê mirî ne, diwarê xaneyê wan stûr e û suberîn lixwe digire. Çîna depedor a qedê, parêzvaniya riwekê dabîn dike, riwekê ji sermayê û ziyanên ajalan diparêze. Herwisa li ser şaneyên birîndarbûyî de jî şaneya tepedor çêdibe û ciyê bîrîndar ji hokarên nexweşiyê diparêze.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot;&gt;Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., &amp; Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.&lt;/ref&gt;

Di riwekên ciwan de rûyê derveyî qedê ji tûkil û epîdermîsê pêk tê û qed piçek qayişokî ye, heke ji ber ba û bahozê an jî ji ber hêzek din were tewandin, qed zû bi zû naşikê, û piçek şûn ve dikare xwe rast bike. Bi geşebûna duyem, hêdî bi hêdî qayişokiya qedê riwekê winda dibe, Di riwekên pirsalî de ji ber geşeya duyem stûriya qedê zêde dibe. Di riwekên darî de qedê stûr wekî “qurm” (bi înglîzî: ''trunk'') tê navkirin. Ango piştî geşeya duyem stûna stûr a ji regê ber bi jor ve dirêj dibe û gulî, pel, kulîlk, fêkî û tovên riwekê hildigire, êdî wek '''qurm''' tê navkirin. Ji bo riwekên darî, qurm û guliyê darê bi hev re wekî qed tên navkirin.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot; /&gt; Qurmê darê qayişokî nîn e. Piraniya qurmê darê ji şaneyên mirî pêk tê. Di navenda qurmê de ji çînên darika duyem ên pelixî, darê pitew (bi înglîzî: ''heartwood'') peyda dibe. Xaneyên darê pitew bi reçîne û hin awêteyên din ve tên xitimîn, loma êdî nikarin av û mîneral biguhezînin. Sal bi sal, xestiya darê pitew zêde dibe û êdî li dijî rizîbûnê bergirî dabîn dike. Darê pitew a qurmê darê di pîşesaziyê de wekî texte tê bikaranîn. Kelûpelên darîn ji vê beşa riwekê tê çêkirin. Beşa şaneya darik a nêzî kambiyuma lûleyî, wekî darê nerm (bi înglîzî: ''sapwood'') tê navkirin Darê nerm di qurmê darê de guhaztina av û mîneralan didomîne.&lt;ref name=&quot;Biology with Physiology&quot; /&gt;

== Xelekên geşê (Xelekên salanî) ==
[[Wêne:Annual rings ku.png|thumb|Bi jimartina xelekên geşê mirov dikare temenê darê diyar bike.]]
Demsala ko ji bo geşebûna riwekê şert û mercên hawirdorê guncav in û geşebûna riwekê bi asayî rû dide, wekî “demsala geşebûnê” (bi înglîzî: ''growing season'') tê navkirin. Di riwekên pirsalî de geşebûn li hemû deverên dinyayê bi heman demê de rû nade. Di deverên tropîkî de hema hemû rojên salê dinya germ e, hawirdora riwekê guncav e loma riwekên deverên tropîkî dikarin her roj hêdî bi hêdî geşe bibin û biperisin. Di deverên ko germahiya wê ne sabît e û demsalên germ û sar hene, riwekên ko pelên wan fire ne, bi gelemperî ji biharê heta payizê geşe dibin. Li dawiya payizê, karlêkên metabolî tên kêmkirin, pel tên weşandin û riwek di dirêjiya demsala zivistanê de heta destpêka biharê dikevin qonaxa mitbûnê. Biharê geşebûn ji nû ve dest pê dike. Ne tenê sermaya zivistanê, li germahî û hişkesaliya havîne jî bandorek neyînî li ser geşebûna riwekan dike.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot;&gt;SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones &amp; Bartlett Pub &lt;/ref&gt; Her sal di demsala geşebûnê de, çêkirina şaneya darik a duyem, xelekên geşeyê peyda dike.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot;&gt; Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.&lt;/ref&gt;

Gava kambiyuma lûleyî ya riweka pelweşîyayî di destpêka biharê de dest bi çalakiyê dike, bi gelemperî yekeyên lûleyî yên fireh (mezin) çêdike. Ji van darikan re tê gotin darê biharê (bi înglîzî: ''spring'' ''wood''). Darê biharê, di xeleka geşê de bi rengê vekirî xuya dibe. Di despêka biharê de ji gopikan pelên nû çêdibin. Pelên nû tenik in û çîna kutîkila li ser rûyê pelan bi têra xwe stûr nine, loma pel pir zû av winda dikin. Riwek di destpêka biharê de darikên duyem ên fireh çêdikin ko li dewsa ava ji pelan hatiye windakirin, bi navbeynkariya qedê ji regê av bişîne pelan. Di riwekên tovdapoşrav de firehbûn di yekeyên lûleya darik de, di riwekên tovrût de di borîkeyan de firehbûn rû dide.&lt;ref name=&quot;Botany An Introduction To Plant Biology&quot; /&gt;Paşê, çîna kutîkil stûr dibe, hilmîn kêm dibe û bi çêkirina darikên nû hejmara yekeyên lûleya darik zêde dibe. Darikên ko ji havînê heta dawiya payizê tên çêkirin, li gor yên biharê, tîreye wan piçûktir e. Şaneya darik a vê demê wekî “darê havînê” (bi înglîzî: ''summer wood'') tê navkirin. Di şaneya darik a darê havînê de gelek rîşal hene, dîwarê xaneyê stûr e û hejmara yekeyên lûleya darik kêmtir, yê borîkeyan zêdetir e, loma qayimiya wê zêde ye û bi rengê tarî xuya dibe.

Di riwekên bi darê bihar û darê havînê de, di panîbirgeha qedê (herwisa êdî wekî qurm tê navkirin) de, darê biharê yê bi rengê vekirî û darê havînê yê bi rengê tarî li dû hev xuya dibin. Ev herdu dar encama geşeya salek e û wekî xeleka geşê an jî xeleka salanî (bi înglîzî:''growth ring - annual ring'') tê navkirin.‌&lt;ref name=&quot;plant biology&quot;&gt;TBidlack, J.E., Jansky, S. and Stern, K.R. (2018) Stern’s introductory plant biology. 14th edn. New York, NY: McGraw-Hill.&lt;/ref&gt;

Di qedê riwekê de stûriya xelekên geşê hin sal zêde, hin salan jî tenik e. Heke şert û mercên hawirdorê guncav be geşebûna riwekê jî zêde dibe û ew sal xeleka geşê stûr dibe. Lê heke bi têra xwe baran nebarî be an jî piraniya pelên nû yên riwekê ji aliyê ajalan ve hatibin xwarin, vê gavê ev rewş bandorek neyînî li ser geşebûnê dike û ew sal xeleka geşê tenik dimîne.&lt;ref name=&quot;plant biology&quot; /&gt;

Bi jimartina xelekên geşê mirov dikare temenê darê diyar bike. Her wisa ji tenikbûn an jî stûrbûna xelekên geşê jî mirov dikare di dîrokê de ji guherînên hawirdorê yên bandor li ser riwekê kirine agahdar bibe.&lt;ref name=&quot;BIOLOGY (the study of life)&quot; /&gt;
== Guhaztina avê di qedê de ==

Di guhaztina avê de wekî gava pêşîn, av ji hawirdora regê derbasî nav xaneyên regê dibe û dikeve nav şaneya darik. Paşê di nav şaneya darik de bi navbeynkariya qedê, av heta pelên riwekê tê guhaztin.

Gava av ji axê tê mijîn û derbasî regê dibe, mîneralên nav axê jî tevlê avê derbasî riwekê dibin û bi navbeynkariya qedê, di nav avê de tên guhaztin bo hemû beşên riwekê.Di qedê riwekê de arasteya guhaztina av û mîneralan di şaneya darik de, ji regê ber bi pelan, bi yekalî rû dide. Pestoye regê, hilmîn, adezyon û kohezyon hêzên serekî ne ko guhaztina avê ya nav şaneya darik rêk dixin.

Ji axê derbasûna avê bo regê, bi ozmozê rû dide. Ji [[parzûna xaneyê]] derbasûna molekulên avê ya ji gîraweya ko xestiya avê zêde ye (xestiya madeyên tîwawe kêm e), ber bi gîraweya ko xestiya avê kêm ê, (xestiya madeyên tîwawe zêde ye) wekî ozmoz tê navkirin. Ango, divê di axa derdora regê de xestiya avê bilind, di xaneyên regê de xestiya avê nizm be ko molekulên avê ji axê ber bi xaneyên regê cih biguherînin.

=== Pestoya regê ===

Di regê de ji [[sîtoplazma]]ya xaneyên gurzên lûleyî, bi guhaztina çalak, ber bi derveyî xaneyê îyon tên pompekirin. Îyon di nav dîwarê xaneyan û di valahiya navbera xaneyên nêzîkê şaneya darik de xestiya madeyên tîwawe zêde dike. Ango xestiya avê kêm dike. Ji ber kêmbûna xestiya avê, molekulên avê yên di nav axê, ber bi xaneyên gurzên lûleyî cih diguherin û dikevin nav şaneya darik.&lt;ref name=&quot;leland&quot;&gt; Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.&lt;/ref&gt; Ji ber ko xaneyên endodermîsê bi şerîda Caspary pêçayî ne, ava derbasî nav şaneya darik bûye, nikare vegere nav axê. Ozmoza avê di şaneya darik de dibe sedema çêbûna pestoya hîdrostatî, ji vê pestoya avê re tê gotin “pestoya regê” (bi înglîzî: ''root pressure''). Pestoya regê dikare hinek av û mîneralên nav şaneya darik ber bi jorê qedê ve pal bide.&lt;ref name=&quot;leland&quot;/&gt;Dibe ko dirêjiya hin qedan 40-50 mêtre be. Tenê bi hêza pestoya regê av û mîneral nikarin di nav şaneya darik de ewqas hilbikişin.

=== Hilmîn ===

Ji riwekê ber bi atmosferê ve difuzyona hilma avê wekî “hilmîn” (bi înglîzî: ''transpiration'') tê navkirin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt; Heke xestiya avê di [[stoma]]yên riwekê de bilind, di atmosfera derdora pelên riwekê de xestiya avê nizm be, hilmîn rû dide.

Riwek bi hilmînê bi gelemperî ji pelên xwe gelek av winda dikin. Riwek ji bo karlêkên fotosentezê, karbona dioksîd a atmosferê bi navbeynkariya stomayên li ser rûyê pelan, werdigirin. Ango ji bo wergirtina karbona dîoksîdê, divê stoma vekirî bin. Lê stomayên vekirî rê li ber hilmîna ava nav şaneyên pelê vedike. Her çiqas rûyê pel û qedên riwekê bi kutîkilê dapoşî bin jî, ji stomayên vekirî bi qasî %90ê ava ji aliyê regê ve hatiye mijîn, bi rêya hilmbûnê, riwekê diterikîne.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;/&gt; Ango Heke riwek ji axê 100 lître av werbigire û biguhazîne hemû beşên riwekê, 90 lître av riwekê diterikîne, bi qasî 10 lître av ji bo karlêkên metabolî tê bikaranîn. Riwek ji hilmînê sûd werdigirin. Hilmîn guhaztina avê ji regê ber bi pelan hêsan dike. Her ko bi hilmînê av ji stomayê belavê hawirdorê dibe, di inav pelê riwekê de xestiya avê kêm dibe, loma li dewsa ava bi hilmînê hatiye dûrxistin, ji qedê av tê kişandin.

Molekulên avê di nav şaneya darik de, ji regê heta pelan stûnek avê ava dikin. Beyî ko molekulên avê ji hev biqetin, av di qedê de bi bandora hilmînê, ber bi pelan tê guhaztin. Di qedê de guhaztina avê ji aliyê du hêzên taybet ve tê hêsankirin; kohezyon û adezyon

Hêza kişînê ya di navbera du molekulên heman corê, wekî kohezyon (bi înglîzî: ''cohesion'') tê navkirin. Molekulên avê ji ber hêza kohezyonê bi hev re girêdayî dimînin. Hîdrojena molekulek avê bi oksîjena molekulek din a avê re bi bendê hîdrojenê girêdan ava dike. Molekulên avê ji ber kohezyonê, di nav şaneya darik a qedê de mîna xelekên zincîrê bi hev re girêdayî tên guhaztin.&lt;ref name=&quot;leland&quot; /&gt;

Hêza hevkişînê ya di navbera du molekulên cuda, wekî adezyon (bi înglîzî: ''adhesion'') tê navkirin. Li gel pestoya regê, hêza kohezyonê û hilmînê, hêza adezyonê jî kar dike bo guhaztina avê di nav qedê de. Di adezyonê de di navbera hîdrojena avê û seluloza diwarên darikê de, bendê hîdrojenê ava dibe. Ji ber adezyonê av bi dîwarê darikê ve baş dizeliqe û rê nade ko di nav stûna avê de peqikên hewayê çêbibe û molekulên avê ji hev biqetin.

Bi kurtasî gava molekulên avê bi hilmîne ji stomayan belavê hewayê dibin, molekula li pêy xwe jî ber bi xwe dikişînin. Hêza adezyon û kohezyonê molekulên avê bi hev re digirin loma di nav şaneya darik de molekulên avê bêyî ku ji hev biqetin, bi şêweyî zincîra avê ji regê ber bi pelan ve tên tên kişandin.
[[Wêne:Translocation from the source to the sink within the phloem ku.svg|thumb|400x400px|Di şaneya niyan de xurekên nav avê di bin pestoya turgorê, ji cihê bi pestoya bilind ber bi cihê bi pestoya nizm ve diherikin.]]

== Guhaztina xurekê di qedê de ==

Guhaztina madeyên endamî ji beşek riwekê bo beşa din wekî &quot;cihguhertin&quot; (bi înglîzî: ''translocation'') tê navkirin. Madeyên endamî yên tên cihguhertin bi ekserî şekir (berhemên fotosentezê), [[Asîda amînî|asîdên amînî]] û amîd (berhemên metabolîzmaya nîtrojenê) in.‌&lt;ref name=&quot; Botany illustrated &quot;&gt;Glimn-Lacy, J., &amp; Kaufman, P. B. (2006). Botany illustrated: Introduction to plants, major groups, flowering plant families (2nd ed.). Janice Glimn-Lacy and Peter B. Kaufman. &lt;/ref&gt;

Xurekên endamî herî zêde ji pelan tên guhaztin. Ciyê ko madeya endamî jê derdikeve wekî “çavkanî” (bi înglîzî: ''source'') tê navkirin. Xurekemade ji çavkaniyê ber bi beşek din a riwekê ve tên guhaztin. Beşa ko xurekemade werdigire, wekî “endamê embarê” (bi înglîzî: ''sink'') tê navkirin. Dibe ko xurek di endamê embarê de ji bo karlêkên metabolî werin bikaranîn, an jî dibe ko xurek di reg an jî qedê riwekê de werin embarkirin. Merîstema lûtkeyî û merîstema teniştî, gopikên ko kulîlka nû çêdikin, qedê geşe dibe û regên hê dirêj dibin, xurekên ji çavkaniyê hatine guhaztin, bo karlêkên metabolîzmayê bi kar tînin.&lt;ref name=&quot;Botany illustrated&quot; /&gt;

Di riwekê de çavkani û endamê embarê hin caran cih diguherin. Ango hin caran qed an jî regê endamê embarê, wekî çavkanî kar dikin, xurekên di van beşan de hatine embarkirin bo beşên din ên riwekê tên cihguhertin. Wekî mînak, di destpêka biharê de endamên embarê yên wekî reg û qed çavakaniya şekir in, gopikên lûleyî û yên teniştî jî endamê embarê ne. Heta pelên nû yê riwekê derbikevin û karlêkên fotosentezê dest pê bikin, şekirên di reg an jî qedê de embarkirî ji bo çêkirina xaneyên nû, geşe û peresîna riwekê tên bikaranîn. Ango çavkanî ne tenê pel in, lê dibe ko reg an jî qed jî wekî çavkanî kar bikin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot; /&gt;

Xurekên endamî di şaneya niyan de di nav yekeyên lûleya bêjîngî de tên guhaztin. Cihguhertina xurekan di şaneya niyan de bi dualî ye. Guhaztina xurekan hin caran ji pelan ber bi regê, hin caran jî ji reg an jî qedê ber bi hemû beşên riwekê rû dide. Di şaneya niyanê de cihguhertina xurekên endamî, bi girîmaneya herikepestan (bi înglîzî: ''pressure flow hypothesis'') tê şîrovekirin.

=== Girîmaneya herikepestan ===

Li gor vê girîmaneyê, di şaneya niyan de xurekên nav avê di bin pestoya turgorê, ji cihê bi pestoya bilind ber bi cihê bi pestoya nizm ve diherikin.&lt;ref name=&quot;kimball&quot;&quot;&gt; Phloem .Kimball.Jhon W. https://bio.libretexts.org/@go/page/5783. access-date=05. 01. 2026&lt;/ref&gt;

Xaneyên çavkaniyê bi guhaztina çalak, molekulên sukrozê diguhazînin bo hevalexaneyan (bi înglîzî: ''companion cells''). [[Sakaroz|Sukroz]] bi navbeynkariya plazmodezmayan ji hevalexaneyan derbasî yekeyên lûleya bêjîngî dibe. Bi vî awayî di wê beşa [[Şaneya niyan|niyanê]] de xestiya sukrozê zêde dibe, pestoya ozmozî jî zêde. Ango di wê beşê de xestiya avê li gor xestiya ava nav şaneya darik kêm e.

Ji ber cudahiya xestiya ava nav şaneya niyanê û xestiya ava şaneya darik a nêzî wê, av bi ozmozê derbasî nav niyanê dibe, loma di wê beşê de pestoya turgorê zêde dibe. Ji ber hêza pestoyê, sukroz û av ber bi beşa niyanê ya bi pestoya nizm ve tên paladan.&lt;ref name=&quot;kimball&quot;&quot;/&gt;

Di endamê embarê de sukroz bi guhaztina çalak ji yekeyên lûleya bêjîngî ber bi valahiya navbera xaneyan tê pompekirin. Paşê sukroz ji dîwarê xaneyê derbas dibe û dikeve nav sîtoplazmaya xaneya endamê embarê. Di xaneya endamê embarê de, şekir ji bo [[henaseya xaneyê]] an jî ji bo karlêkên metabolî tê bikaranîn. Hin caran jî şekir bi şeweyî nîşa di [[plastîd]]ên xaneyê de tê embarkirin. Nîşa di avê de nahele, loma bandor li ser pestoya ozmozî nake. Ji ber derketina sukrozê, di nav niyanê de xestiya şekir kêm dibe, loma pestoya ozmozî ya gîraweya niyanê jî kêm dibe. Ango di wê beşa niyanê de potensiyala avê zêde dibe (xestiya avê zêde dibe).

Li dawiyê de av bi ozmozê ji niyanê derdikeve û pestoya turgorê di wê beşê niyanê de dadikeve.‌&lt;ref name=&quot;Plant physiology and development&quot;&gt;Taiz, L. et al. (2015) Plant physiology and development. 6Th ed.Sunderland, Massachusetts, U.S.A ISBN 9780197614235&lt;/ref&gt; Ji ber ko di darikên nêzîk de av bi hilmînê hatiye dûrxistin, darik ava ji niyanê derketiye dikişînin nav xwe.

== Guncandinên qedê ==

Piraniya riwekan de qed, wek endamek sîstema ajê, ji erdê ber bi jor ve dirêj dibe û pêkhateyên din ên sîstema ajê hildigire. Lê di xwezayê de hin qed bi gorankariyê xwe guncandine bo karên taybet.

Li deverên ko bi têra xwe baran nabare û di axê de av kêm e, wekî mînak, di çolên parzemîna amerîkaya bakûr û başûr de, riwekên kaktus dijîn. Kaktus avê di qedê xwe de embar dikin, qedên wan wekî “qedê avdar” tê navkirin.

Di hin riwekan de qed li bin erdê de diwerimin û xurekemade embar dikin, ji van qedan re tê gotin “tuber” Wekî mînak, kartolên (patate) em dixwin, bi eslê xwe qed in û nîşa embar dikin.

Hin qedên riwekan li ser rûyê erdê de berwarkî dirêj dibin, ji van qeden re tê gotin “qedê rakêşayî” (bi înglîzî: ''stolon''). Wekî mînak, riweka tûfirengî (bi înglîzî: ''strawberry plant'') riwekêk bi qedê rakêşayî ye. Qedê rakêşayî li ser axê dirêj dibe, ji girêyên qedê reg û pel çêdibin û ew beş diperisin bo riwekek serbixwe. Riwek bi qedê rakêşayî dikare bi awayekî nezayendî pir bibe.&lt;ref name=&quot;ENCYCLOPEDIA OF Life Science&quot;&gt;Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc&lt;/ref&gt;

Corek qedên guncandî jî rîzom e, rîzom jî mîna qedê rakêşayî bi berwarkî dirêj dibe, lê ne li ser rûyê erdê, li nezîkê rûyê erdê, di bin erdê de geşe dibe. Cudahiya reg û rîzomê ev e ko rîzom girê û gopik lixwe digirin. Di riwekên rîzomdar de bi gelemperî xurek di rîzoman de tê embarkirin. Ji girêyan pel û reg derdikevin û dibin riwekek ciwan. Wekî mînak, zencefîl (bi înglîzî: ''ginger'') û serxes riwekên bi qedê rîzomî ne.

Di hin riwekan de qed bi têra xwe stûr nîne û nikare ber bi jor hilbikişe, qedê teniştî yê bê pel û bê kulîlk xwe li darekî an jî li diwarekî ve girê didin û qedê riwekê ber bi jor ve dikişînin. Wekî mînak, qedê riweka mêwê (dara tirî) zirav û qayişokî ye, bi alîkariya qedên teniştî, dara tiriyê, dikare ber bi ronahiya rojê ve dirêj bibe.
[[Wêne:Phoenix-Camelback-Saguaro-with-exposed-roots-2728.JPG|çep|thumb|Kaktus avê di qedê xwe de embar dikin, qedên wan wekî “qedê avdar” tê navkirin.]]
[[Wêne:Druivenrank Glorie van Boskoop (Vitis vinifera).jpg|thumb|338x338px|Di riweka mêwê de. qedên teniştî yên bê pel û bê kulîlk xwe li darekî an jî li diwarekî ve girê didin û qedê riwekê ber bi jor ve dikişînin.]]
[[Wêne:Zingiber officinale Blanco1.131.jpg|center|thumb|Dî riweka zencefîlê de qedê rîzomî heye û xurek embar dike.]]

== Girêdanên derve ==
* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Riwek]]</text>
      <sha1>8wqy2tpi4kbq63yod5po3iqiqe37vmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Otêlên li Iraqê li gorî bajaran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315087</id>
    <revision>
      <id>2007918</id>
      <parentid>1990780</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2007918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="hbf78fhzhxxme1j7i89064ds7prycwe" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahiyên li Iraqê li gorî bajaran]]
[[Kategorî:Otêlên li Iraqê]]</text>
      <sha1>hbf78fhzhxxme1j7i89064ds7prycwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316161</id>
    <revision>
      <id>2007827</id>
      <parentid>2007821</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T12:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2007827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7303" sha1="7auikl32u2ny3c269lu67bdlj74my6t" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank êrîşa sivîlan
| sernav             = Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık
| lêpirsîn           = 
| êrîşkar            = İsa Aras Mersinli  &lt;small&gt;(Xwendekarekî pola 8an a ji dibistanê)&lt;small&gt;
| sûcdarên gumanker  = 
| çek                = 
| hj_beşdaran        = 
| parêzvan           = 
| sedem              = 
| fermanberê_kelişînê = 
| qurbanî            = 
| hj_bertawan        = 
| hj_sizakirî        = 
| biryara_dadgehê    = Dayîk û bavê xwendekarê êrîşkar hatine girtin
| mehkûmî            = 
| îtham              = 
| doza_medenî        = 
| malper             = 
| fail               = 
| birîndar           = 12 kes
| parçeyekî          = 
| alt_nexşe          = 
| wêne               = 
| mezinahiya_wêne    = 
| alt_wêne           = 
| sernavê_wêne       = Dîmenek ji dema êrîşê
| nexşe              = 
| mezinahiya_nexşeyê = 
| sernavê_nexşeyê    = 
| kuştî              = 11 kes  &lt;small&gt;(tevê êrîşkar)&lt;small&gt;
| cih                = [[Dozdehsibat]] ([[Onikişubat]]), [[Mereş]]
| hedef              = Xwendekar û mamosteyên dibistanê
| koordînat          = 
| dîrok              = {{Destpêka dem|2026|4|15}}
| dem                = 
| saet               = 13:30 (Dema herêmî)
| cure               = Êrîşa çekdarî
| modul              = 
}}
'''Êrîşa li ser dibistana navîn a Ayser Çalık''' êrîşa li ser dibistaneke navîn e ku 15ê nîsana 2026an de li navçeya [[Dozdehsibat]]ê ([[Onikişubat]]) a&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/kahramanmaras/onikisubat/kahramanmarasta-okula-silahli-saldiri-43151726 |sernav=Li Mereşê êrîşa çekdarî li dibistanekê pêk hat |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=tr |paşnav=DHA}}&lt;/ref&gt; bi ser parêzgeha [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] a [[Bakurê Kurdistanê]] pêk hatiye. Ev êrîşa duyem 28 saet piştê êrîşa li ser [[Dibistana Amedeyî Anatolyayê ya Teknîkî û Pîşeyî ya Ahmet Koyuncu]] ya li navçeya [[Sêwreg|Siwêreg]] a bi ser parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] ve pêk hatiye.

== Paşperdeh ==
Heya van êrîşan, li [[Bakurê Kurdistanê]] û li deverên din ên [[Tirkiye]]yê êrîşên li ser dibistanan pir kêm bûn. Li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê qanûnên hilanîn a çekan hişk e ku ji bo çek wergirtine şertên wekê lîsans, qeydkirin, tenduristiya derûnî û kontrolkirina qeydên sûc vedihewîne û cezayên giran ji bo sûcên hebûna neqanûnî ya çekan hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260414-turkey-school-shooting-wounds-16-attacker-dead |sernav=Turkey school shooting wounds 16, attacker dead |malper=France 24 |tarîx=2026-04-14 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşa Siwêregê ku di 14ê nîsana 2026an de pêk hatiye û encamê 16e xwendevan û mamosteyê dibistanê birîndar dibe li gelek bajarên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê gelek sendîkayên mamosteyan ragihandibûn ku ew ê di 15ê nîsanê de ji bo protestokirina nebûna ewlehiya mamoste û xwendekaran dest ji kar berdin. Di encamê de li gelek bajaran mamosteyên dibistanan neçûn ser karên xwe lê hinek mamoste û dibistan beşdarê vê çalakiyê nebûn û yek ji van dibistanan, dibistana navîn a Ayser Çalık e ku 15ê nîsanê de rastî êrîşê hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/egitimcilerden-sanliurfa-daki-lise-saldirisi-sonrasi-is-birakma-karari-okul-guvenligini-saglamayanlarin-acik-sorumlulugudur-2495162 |sernav=Perwerdekar li ber Wezareta Perwerdehiya Neteweyî derbarê êrîşên dibistanan de ji Wezîr Tekin re wiha gotin: &quot;Heke em ne ewle bin, hûn jî nikarin bi rehetî bikevin Wezaretê.&quot; |malper=www.cumhuriyet.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Gülkanat |pêşnav=Taylan}}&lt;/ref&gt;

== Êrîş ==
Li gorî agahiyên destpêkê ku ji parêzgerê Gurgumê û rayedarên ewlehiya herêmî, êrîşa çekdarî li gorî dema herêmî saet di 13:30an dest pê kiriye.&lt;ref name=&quot;Merkezi2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2026/04/15/kahramanmarasta-ortaokula-silahli-saldiri-en-az-9-kisi-oldu/ |sernav=Li Mereşê li dijî dibistana navîn êrîşeke çekdarî: 9 kes mirin, 13 kes birîndar bûn, 3 ji wan giran in. |malper=Medyascope |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber}}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku êrîşkar ji hewşa dibistanê dest bi gulebaranê kiriye û derbasê nav avahiya dibistanê bûye û êrîşên xwe di nav dibistanê de berdewam kiriye. Di êrîşê de pênc çek û heft cercor hatine bikaranîn. Di dîmenên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin, hatiye dîtin ku xwendekaran hewl dane ku xwe ji êrîşan xilas bikin xwe ji qata yekem diavêjin xwarê û ji qata zemînê jî di pencereyên dibistanê re direvin derve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/kahramanmaras-ta-ogrenciler-kurtulmak-icin-camdan-atladi-p310512 |sernav=Xwendekaran bi avêtina ji pencereyê jiyana xwe xilas kirin - Rojnameya Sözcü |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=tr |paşnav=Karadağ |pêşnav=Derleyen: Ümit}}&lt;/ref&gt;

Di êrîşê de tevlê êrîşkar û mamosteyan bi tevahî 9 kes jiyana xwe jidest dane 3 ji wan bi giranî 13 kes jî birîndar bûne.&lt;ref name=&quot;Merkezi2026&quot; /&gt;

== Êrîşkar ==
Hatiye ragihandin xwendekarê bi navê İsa Aras Mersinli ya ku di temenê 14 saliya xwe de bû û xwendekarê pola 8an ê dibistanê bû vê êrîşê pêk aniye. Li gorî agahiyan, wî bi çekên bavê xwe ku berê polîs bû, çekan di çenteya xwe de veşartiye û ketiye dibistanê û êrîşî pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.piquenewsmagazine.com/world-news/student-kills-9-in-turkeys-second-school-shooting-in-2-days-12144227 |sernav=Student kills 9 in Turkey's second school shooting in 2 days |malper=Pique Newsmagazine |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-15 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |pêşnav4= |paşnav5= |pêşnav5=}}&lt;/ref&gt;
== Qurbaniyên êrîşê ==
Di êrîşê de mamosteyek û neh xwendekarên dibistanê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest dane û 12 kes jî birîndar bûne ku pênc ji wan bi giranî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/04/15/asia/turkey-second-school-shooting-intl |sernav=Nine people killed in second school shooting in Turkey in two days |malper=CNN |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=en |paşnav=Tuysuz |pêşnav=Gul}}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku mamosteya jin Ayla Kara di dema êrîşê de hewl daye ku xwendekarên xwe ji êrîşê biparêze û dema ku xwe diavêje ser xwendekarên xwe dibe armanca êrîşê û jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/ceqwwe7y523o |sernav=Êrîşa li ser Dibistana Gurgumê: Bavê êrîşkar di îfadeya xwe de çi gotiye? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-04-15 |roja-gihiştinê=2026-04-16 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Binpêkirinên mafên mirovan li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Êrîş]]</text>
      <sha1>7auikl32u2ny3c269lu67bdlj74my6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Odeya rûniştinê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316457</id>
    <redirect title="Jûra rûniştinê" />
    <revision>
      <id>2007851</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Odeya rûniştinê]] weke [[Jûra rûniştinê]] guhart</comment>
      <origin>2007851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="le1vgb16i17w1a0yarooof1poo9ufm9" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Jûra rûniştinê]]</text>
      <sha1>le1vgb16i17w1a0yarooof1poo9ufm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Jûr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316458</id>
    <revision>
      <id>2007856</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007857</id>
      <parentid>2007856</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="jf6x9fknp895mvxpt8mzfdxtvlfy5x1" xml:space="preserve">[[Kategorî:Mîmarî]]</text>
      <sha1>jf6x9fknp895mvxpt8mzfdxtvlfy5x1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007858</id>
      <parentid>2007857</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="eaz4nas8sqn1jp3tf7s0yu48mh79tlw" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Mîmarî]]</text>
      <sha1>eaz4nas8sqn1jp3tf7s0yu48mh79tlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Otêlên li Bexdayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316459</id>
    <revision>
      <id>2007860</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:39:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007861</id>
      <parentid>2007860</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="4u04lz1x5c7uqeip3fompl366bk7l4u" xml:space="preserve">[[Kategorî:Otêlên li Iraqê li gorî bajaran|Bexda]]</text>
      <sha1>4u04lz1x5c7uqeip3fompl366bk7l4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007875</id>
      <parentid>2007861</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="3g99a3afjt4p8ee5avx6x9gxgfwu690" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Bexdayê]]
[[Kategorî:Otêlên li Iraqê li gorî bajaran|Bexda]]</text>
      <sha1>3g99a3afjt4p8ee5avx6x9gxgfwu690</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Avahiyên li Bexdayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316460</id>
    <revision>
      <id>2007862</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007863</id>
      <parentid>2007862</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007864</id>
      <parentid>2007863</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="ddbrfnb7vmlyhs2jfkiglx54mqdtxom" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Bexda]]</text>
      <sha1>ddbrfnb7vmlyhs2jfkiglx54mqdtxom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007916</id>
      <parentid>2007864</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2007916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="ksxr416vh4c8mrgefnjtpszad0einnq" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Iraqê li gorî bajaran]]
[[Kategorî:Bexda]]</text>
      <sha1>ksxr416vh4c8mrgefnjtpszad0einnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Avahiyên li Iraqê li gorî bajaran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316461</id>
    <revision>
      <id>2007865</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;[[Kategorî:Avahiyên li Iraqê li gorî bajaran]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2007865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="42gvbfifojabyp7hgnbzbv0mer5kv6a" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahiyên li Iraqê li gorî bajaran]]</text>
      <sha1>42gvbfifojabyp7hgnbzbv0mer5kv6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007866</id>
      <parentid>2007865</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007867</id>
      <parentid>2007866</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007868</id>
      <parentid>2007867</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="dlfpbua12ehfztf4dr9h7myk7ruujmh" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Iraqê]]</text>
      <sha1>dlfpbua12ehfztf4dr9h7myk7ruujmh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007869</id>
      <parentid>2007868</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="m6zz24qflt1kzyhv0kbwfld8h32c01t" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Iraqê| Bajar]]</text>
      <sha1>m6zz24qflt1kzyhv0kbwfld8h32c01t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007870</id>
      <parentid>2007869</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="ib06y9jzjxvn89orntk77tbd8xdisw7" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Iraqê| Bajar]]
[[Kategorî:Avahî li gorî welat û bajaran]]</text>
      <sha1>ib06y9jzjxvn89orntk77tbd8xdisw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007871</id>
      <parentid>2007870</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118" sha1="dqiardbjc8byc3uyxzub65y15xo8tc8" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Iraqê| Bajar]]
[[Kategorî:Avahî li gorî welat û bajaran|Iraq]]</text>
      <sha1>dqiardbjc8byc3uyxzub65y15xo8tc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Dibistanên li Bexdayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316462</id>
    <revision>
      <id>2007873</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007874</id>
      <parentid>2007873</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T16:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="5z8if6w01bzluw17aidyzb5ut2rchcb" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Bexdayê]]</text>
      <sha1>5z8if6w01bzluw17aidyzb5ut2rchcb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007917</id>
      <parentid>2007874</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2007917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="4zdh0v7vi7fxkjx82ng2de8w7tym9a2" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Bexdayê]]
[[Kategorî:Dibistanên li Iraqê]]</text>
      <sha1>4zdh0v7vi7fxkjx82ng2de8w7tym9a2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Balafirgeha Bexdayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316463</id>
    <revision>
      <id>2007876</id>
      <timestamp>2026-05-07T16:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007877</id>
      <parentid>2007876</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="f0fhjf7l5pp4iyqxt74xykb45p3cn4w" xml:space="preserve">[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>f0fhjf7l5pp4iyqxt74xykb45p3cn4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007878</id>
      <parentid>2007877</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="3t0i0fcudwerx0pamlwhzg1wbryaoej" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>3t0i0fcudwerx0pamlwhzg1wbryaoej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007879</id>
      <parentid>2007878</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137" sha1="krf3io4u8oza9rdpi8r2hxsgu9r9p11" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}
[[Kategorî:Avahiyên li Bexdayê|Balafirgeha Bexdayê]]
[[Kategorî:Balafirgehên Iraqê]]</text>
      <sha1>krf3io4u8oza9rdpi8r2hxsgu9r9p11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nexweşxaneyên li Bexdayê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316464</id>
    <revision>
      <id>2007880</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007881</id>
      <parentid>2007880</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="agtjncvc9hbdoyr4ys2ugxghyrmxtad" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahiyên li Bexdayê]]</text>
      <sha1>agtjncvc9hbdoyr4ys2ugxghyrmxtad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007882</id>
      <parentid>2007881</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="eq9p0bof0e85v32s1hnaxqccr6xiaoa" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Bexdayê|Nexweşxane]]</text>
      <sha1>eq9p0bof0e85v32s1hnaxqccr6xiaoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007915</id>
      <parentid>2007882</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2007915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="kztu7ifs5diaf5koid77nvxguvtpz3x" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Avahiyên li Bexdayê|Nexweşxane]]
[[Kategorî:Nexweşxane li gorî bajaran]]</text>
      <sha1>kztu7ifs5diaf5koid77nvxguvtpz3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nexweşxane li gorî bajaran</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316465</id>
    <revision>
      <id>2007883</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007884</id>
      <parentid>2007883</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007885</id>
      <parentid>2007884</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="32r8o4a03oppw0lq7cuxnkqjqmyqh25" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nexweşxane li gorî cihan]]</text>
      <sha1>32r8o4a03oppw0lq7cuxnkqjqmyqh25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007886</id>
      <parentid>2007885</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="9v70w9rxg71wqrshbc232qap31unb2w" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nexweşxane li gorî cihan| ]]</text>
      <sha1>9v70w9rxg71wqrshbc232qap31unb2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nexweşxane li gorî cihan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316466</id>
    <revision>
      <id>2007887</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007888</id>
      <parentid>2007887</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="maqpsn36y0ehb1uwkab0jeq5j2xc9d9" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nexweşxane]]</text>
      <sha1>maqpsn36y0ehb1uwkab0jeq5j2xc9d9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007889</id>
      <parentid>2007888</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="4ny8ersrboasy4p15lih6v3t93x56ip" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nexweşxane| ]]</text>
      <sha1>4ny8ersrboasy4p15lih6v3t93x56ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007914</id>
      <parentid>2007889</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2007914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="hwoxdzh9ov3or2krezo526ggefyivfm" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahî li gorî cihan]]
[[Kategorî:Nexweşxane| ]]</text>
      <sha1>hwoxdzh9ov3or2krezo526ggefyivfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nexweşxane li gorî herêman</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316467</id>
    <revision>
      <id>2007890</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007891</id>
      <parentid>2007890</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="9v70w9rxg71wqrshbc232qap31unb2w" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Nexweşxane li gorî cihan| ]]</text>
      <sha1>9v70w9rxg71wqrshbc232qap31unb2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Dîroka nexweşxaneyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316468</id>
    <revision>
      <id>2007894</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007895</id>
      <parentid>2007894</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="nfcwvm8rvkmk6s2tpt0zlclbbrilugc" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nexweşxane|Dîrok]]</text>
      <sha1>nfcwvm8rvkmk6s2tpt0zlclbbrilugc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007896</id>
      <parentid>2007895</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="67qt8uxax9z5f7o4rjf7o7w2yc0d2hc" xml:space="preserve">[[Kategorî:Dîroka avahiyan]][[Kategorî:Nexweşxane|Dîrok]]</text>
      <sha1>67qt8uxax9z5f7o4rjf7o7w2yc0d2hc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007897</id>
      <parentid>2007896</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="j2h0h3lozgw4hc8yss17zvwkdwg1dti" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
{{Gotara bingehîn}}

[[Kategorî:Dîroka avahiyan]][[Kategorî:Nexweşxane|Dîrok]]</text>
      <sha1>j2h0h3lozgw4hc8yss17zvwkdwg1dti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Cureyên nexweşxaneyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316469</id>
    <revision>
      <id>2007898</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007899</id>
      <parentid>2007898</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="4ny8ersrboasy4p15lih6v3t93x56ip" xml:space="preserve">[[Kategorî:Nexweşxane| ]]</text>
      <sha1>4ny8ersrboasy4p15lih6v3t93x56ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007900</id>
      <parentid>2007899</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="18geqkx25g0pzrezvg474em7gpzovht" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahî li gorî cureyan]][[Kategorî:Nexweşxane| ]]</text>
      <sha1>18geqkx25g0pzrezvg474em7gpzovht</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007901</id>
      <parentid>2007900</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="nqehe1upuiryf0c83kqz4l9wuwww5hh" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahî li gorî cureyan|Nexweşxane]][[Kategorî:Nexweşxane| ]]</text>
      <sha1>nqehe1upuiryf0c83kqz4l9wuwww5hh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007902</id>
      <parentid>2007901</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="18br4ezb7b0tu4x55wdn3ba67btauec" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahî li gorî 
[[Kategorî:Cureyên rêxistinan]]
cureyan|Nexweşxane]][[Kategorî:Nexweşxane| ]]</text>
      <sha1>18br4ezb7b0tu4x55wdn3ba67btauec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007903</id>
      <parentid>2007902</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2007902|2007902]] yê [[Special:Contributions/Avestaboy|Avestaboy]] ([[User talk:Avestaboy|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2007903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="nqehe1upuiryf0c83kqz4l9wuwww5hh" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahî li gorî cureyan|Nexweşxane]][[Kategorî:Nexweşxane| ]]</text>
      <sha1>nqehe1upuiryf0c83kqz4l9wuwww5hh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007904</id>
      <parentid>2007903</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="6px31cnse4wk6uyf0iu8bpqf0a2qz2a" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahî li gorî cureyan|Nexweşxane]]
[[Kategorî:Cureyên rêxistinan]][[Kategorî:Nexweşxane| ]]</text>
      <sha1>6px31cnse4wk6uyf0iu8bpqf0a2qz2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007905</id>
      <parentid>2007904</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="gbfz4udhf5vg54smekasbhxo3syhi08" xml:space="preserve">[[Kategorî:Avahî li gorî cureyan|Nexweşxane]]
[[Kategorî:Cureyên rêxistinan|Nexweşxane]][[Kategorî:Nexweşxane| ]]</text>
      <sha1>gbfz4udhf5vg54smekasbhxo3syhi08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Cureyên pirtûkxaneyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316470</id>
    <revision>
      <id>2007908</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007909</id>
      <parentid>2007908</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="bmbinjfc0o73iukjm0wikip12hg6ksi" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pirtûkxane|.]]</text>
      <sha1>bmbinjfc0o73iukjm0wikip12hg6ksi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007910</id>
      <parentid>2007909</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="5hu6to249t212r8fpwoj0grctjpe7ay" xml:space="preserve">[[Kategorî:Cureyên rêxistinan|Pirtûkxane]][[Kategorî:Pirtûkxane|.]]</text>
      <sha1>5hu6to249t212r8fpwoj0grctjpe7ay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007911</id>
      <parentid>2007910</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="94csur1t7jymvjgp1vmv0hn8j7wdb3m" xml:space="preserve">[[Kategorî:Cureyên rêxistinan|Pirtûkxane]][[Kategorî:Pirtûkxane|.]]
[[Kategorî:Pirtûkxane li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>94csur1t7jymvjgp1vmv0hn8j7wdb3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007913</id>
      <parentid>2007911</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T17:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="bar144kjv7jnvdanobs2mvq4v7tq55f" xml:space="preserve">[[Kategorî:Cureyên rêxistinan|Pirtûkxane]][[Kategorî:Pirtûkxane|.]]
[[Kategorî:Pirtûkxane li gorî cureyan| Cure]]</text>
      <sha1>bar144kjv7jnvdanobs2mvq4v7tq55f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkxaneyên zarokan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316471</id>
    <revision>
      <id>2007920</id>
      <timestamp>2026-05-07T17:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007921</id>
      <parentid>2007920</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007922</id>
      <parentid>2007921</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="4q4ignz1ii48xecns2sqb43jpa4908g" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pirtûkxane li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>4q4ignz1ii48xecns2sqb43jpa4908g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007923</id>
      <parentid>2007922</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="qpym2resxornydxyas8tcpvwk3d3foj" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pirtûkxane li gorî cureyan]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan]]</text>
      <sha1>qpym2resxornydxyas8tcpvwk3d3foj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007924</id>
      <parentid>2007923</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="5dexew8xcmk3qhkgko4m0hydpkbw3l3" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pirtûkxane li gorî cureyan]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan|Pirtûkxane]]</text>
      <sha1>5dexew8xcmk3qhkgko4m0hydpkbw3l3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkxaneyên mirovnasiyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316472</id>
    <revision>
      <id>2007925</id>
      <timestamp>2026-05-07T18:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007927</id>
      <parentid>2007925</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="4ao0noi09o2qy7clmzqujlw10c5tkce" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê]]</text>
      <sha1>4ao0noi09o2qy7clmzqujlw10c5tkce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007928</id>
      <parentid>2007927</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="m7o26v4fsoiz2rtjqefikzwk715mxdr" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê|Mirovnasî]]</text>
      <sha1>m7o26v4fsoiz2rtjqefikzwk715mxdr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007931</id>
      <parentid>2007928</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="p9l94tgtg2xeam6p55lrhbrrlcs7yhp" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê|Mirovnasî]]</text>
      <sha1>p9l94tgtg2xeam6p55lrhbrrlcs7yhp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007932</id>
      <parentid>2007931</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="m7o26v4fsoiz2rtjqefikzwk715mxdr" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê|Mirovnasî]]</text>
      <sha1>m7o26v4fsoiz2rtjqefikzwk715mxdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkxaneyên aboriyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316473</id>
    <revision>
      <id>2007933</id>
      <timestamp>2026-05-07T18:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007934</id>
      <parentid>2007933</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:17:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="8bphzatjn1czy7qw0llccrf9w1jrswt" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê|Aborî]]</text>
      <sha1>8bphzatjn1czy7qw0llccrf9w1jrswt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkxaneyên zanistê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316474</id>
    <revision>
      <id>2007935</id>
      <timestamp>2026-05-07T18:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007936</id>
      <parentid>2007935</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="izz396wzku0fffv6ry498zllg602uej" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê|Zanist]]</text>
      <sha1>izz396wzku0fffv6ry498zllg602uej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007952</id>
      <parentid>2007936</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2007952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="cshoeiuqqoedkiym48gb5nqro19lpvc" xml:space="preserve">[[Kategorî:Dîroka zanistê]]
[[Kategorî:Pirtûkxaneyên lêkolînê|Zanist]]
[[Kategorî:Rêxistinên zanistî]]</text>
      <sha1>cshoeiuqqoedkiym48gb5nqro19lpvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Pirtûkxaneyên honakî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316475</id>
    <revision>
      <id>2007937</id>
      <timestamp>2026-05-07T18:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2007937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007938</id>
      <parentid>2007937</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="pcmftqchd573nu4p81xfyexj4tdm1y6" xml:space="preserve">[[Kategorî:Pirtûkxane li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>pcmftqchd573nu4p81xfyexj4tdm1y6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007939</id>
      <parentid>2007938</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="lni1kb0rx4umudok9coc4edot3tbui6" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Pirtûkxane li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>lni1kb0rx4umudok9coc4edot3tbui6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2007940</id>
      <parentid>2007939</parentid>
      <timestamp>2026-05-07T18:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2007940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="ge4mksvdlk7ekhr161l5olcpclof0yx" xml:space="preserve">
[[Kategorî:Pirtûkxane li gorî cureyan]]</text>
      <sha1>ge4mksvdlk7ekhr161l5olcpclof0yx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>