Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 689 2008185 1977086 2026-05-09T13:27:13Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008185 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2025}} {{Agahîdank komên etnîkî | navê rastî = Suryoye/Sūrāyē | ala = Flag of the Syriac-Aramaic People.svg | ala sernûçe = Ala etnîkî ya suryaniyan | wêne = Assyrian world population.png | wêne sernûçe = Belavbûna suryaniyan di cihanê de | gelheKom = 2.000.000-3.300.000<ref>https://books.google.at/books?id=rWB3Bv3vuyMC&q=total+assyrian+population&pg=PA43&redir_esc=y#v=snippet&q=total%20assyrian%20population&f=false</ref><ref>https://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aii</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2020-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200111212816/https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | gelheKom1 = {{Ala|Sûrî}} 200,000 - 877,000<ref>https://web.archive.org/web/20110812191457/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=140085</ref><ref>https://www.al-monitor.com/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html</ref><ref>http://www.assyrianpolicy.org/</ref><br>{{Ala|Iraq}} 142,000 - 200,000<ref>Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria". Assyrian Policy Institute.</ref> | herêm1 = {{Ala|Swêd}} | gelhe1 = 120.000 - 150.000 | çavk1 = <ref>https://www.svt.se/nyheter/lokalt/sodertalje/statministerns-folkmordsbesked-kan-avgora-kommunvalet-underskatta-inte-fragan</ref> | herêm2 = {{Ala|DYA}} | gelhe2 = 110.807 - 300.000 | çavk2 = <ref>https://archive.today/20200212055845/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table</ref><ref>https://www.azleg.gov/legtext/54leg/2r/bills/hcr2006p.htm</ref> | herêm3 = {{Ala|Almanya}} | gelhe3 = 70.000 - 100.000 | çavk3 = <ref>https://web.archive.org/web/20111008014028/http://www.borkenerzeitung.de/lokales/kreis_borken/borken/1561426_Diskussion_zum_Thema_Aaramaeische_Christen_im_Kapitelshaus.html</ref><ref>70,000 Syriac Christians according to REMID (of which 55,000 Syriac Orthodox).</ref> | herêm4 = {{Ala|Awistralya}} | gelhe4 = 61.000 | çavk4 = <ref>https://web.archive.org/web/20170709233002/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20</ref> | herêm5 = {{Ala|Libnan}} | gelhe5 = 30.000 | çavk5 = <ref>https://www.assyrianpolicy.org/lebanon</ref> | herêm6 = {{Ala|Urdun}} | gelhe6 = 30,000 | çavk6 = <ref>https://www.christianheadlines.com/articles/assyrian-and-chaldean-christians-flee-iraq-to-neighboring-jordan-11542438.html</ref> | herêm7 = {{Ala|Holenda}} | gelhe7 = 25.000 - 35.000 | çavk7 = <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2022-12-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221214025802/https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Kanada}} | gelhe8 = 19.685 | çavk8 = <ref>https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada</ref> | herêm9 = {{Ala|Fransa}} | gelhe9 = 16.000 | çavk9 = <ref>Wieviorka, Michel; Bataille, Philippe (2007). The lure of anti-Semitism: hatred of Jews in present-day France. BRILL. ISBN 978-90-04-16337-9.</ref> | herêm10 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe10 = 14.000 | çavk10 = <ref>https://web.archive.org/web/20130724092059/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-04.xlsx</ref> | herêm11 = {{Ala|Îran}} | gelhe11 = 7.000 - 17.000 | çavk11 = <ref>https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/iran/</ref> | herêm12 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe12 = 6.000 | çavk12 = <ref>http://www.atour.com/news/international/20030623a.html</ref> | herêm13 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe13 = 5.000 - 25.000 | çavk13 = <ref>http://www.aina.org/articles/turkish.htm</ref><ref>https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/turkey/</ref> | herêm14 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe14 = 3.299 | çavk14 = <ref>https://web.archive.org/web/20141105030638/http://www.ecoi.net/189322::georgia/324351.316658.8309...lk.566738/others.htm</ref><ref>According to the 1989 population census, there were 5,200 Assyrians in Georgia (0.1 percent); according to the 2002 census, their number dropped to 3,299, while their percentage remained the same</ref> | herêm15 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe15 = 3.000 - 4.000 | çavk15 = <ref>https://www.anthro.ox.ac.uk/</ref> | herêm16 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe16 = 2.769 - 6.000 | çavk16 = <ref>https://news.am/eng/news/133112.html</ref> | herêm17 = {{Ala|Awistirya}} | gelhe17 = 2.500 - 5.000 | çavk17 = <ref>https://bethnahrin.de/assyrer/assyrische-bevoelkerung-weltweit/</ref> | herêm18 = {{Ala|Dewleta Filistînê}} | gelhe18 = 1.500 - 5.000 | çavk18 = <ref>https://roadsandkingdoms.com/2015/learning-the-language-of-jesus-christ/</ref> | herêm19 = {{Ala|Îsraêl}} | gelhe19 = 1.000 | çavk19 = <ref>http://parshan.co.il/index2.php?id=11204&lang=HEB</ref> | herêm20 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe20 = 700 | çavk20 = <ref>https://www.kristeligt-dagblad.dk/kirke-tro/vi-har-vores-eget-sted-styrker-min-tro-og-min-foelelse-af-hoere-til-i-danmark</ref> | herêm21 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe21 = 350 | çavk21 = <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201185734/https://astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm22 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe22 = 300 | çavk22 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |archive-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330044014/http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |url-status=dead }}</ref> | salKom = 2022 | ziman = [[Asûrî]], [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Tirkî]], [[Inglîzî]] yan [[Farsî]] | dîn = [[Xristiyanî]] | komên têkildar = [[Împeratoriya Asûr]] }} '''Suryanî''' yan jî '''aramî''' (bi [[zimanê aramî]]: ''suryoye'') komekî etnîkî ye ku zimanekî [[Zimanên sámî|samî]] diaxivin. Suryanî yek ji gelên xwemalî yên [[Mezopotamya|bakûrê Mezopotamyayê]] bû ku bi piranî xwedî baweriya [[xiristiyanî]] bûn û di navbera gelên [[Îslam|misilman]] wekî [[ereb]], [[kurd]] û [[tirk]] de dijiyan. Ji ber ku gelên cîran di nav 2000 salên dawî de her tim welatê wan dagir kirine, serdemek zor dîtine. [[Împeratoriya Osmanî]] zêdetirê 400 salan axa ku gelê suryanî lê dijîn dagirkiriye.<ref> {{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/genocide100.html |sernav=The Assyrian Genocide -- Assyrian International News Agency |malper=www.aina.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }} </ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvw04g61 |sernav=Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913-1923 |tarîx=2017 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-78533-432-0 |çap=1 }}</ref> Li gorî texmînan di navbera milyonek heta çend milyon suryanî li rûerdê belavbûyî dijîn. Welatê wan Mezopotamya ye ku ew jê re dibêjin ''[[Bethnahrîn]]''. Îro di navbera dewletên [[Tirkî]], [[Iraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]]ê de li hev hatiye parkirin. Piştî [[Şerê cîhanî yê duyem]] suryanî bi çar aliyên cîhanê ve belav bûn. Ji ber ew rastî, armanca dewletekî suryanî jî rabû. == Kevnariya suryaniyan == Bi taybetî piştî ku bi awayekî girseyî kesên ji gelê suryanî ji welatê xwe dûr ketin û [[diyaspora]]yeke bi hêz li derveyî welatê xwe avakirin, bi xurtî hewl dan ku li binyada xwe bigerin. Sedêmên vê yekê di serî de gihiştina bîreke neteweyî bû ku bêhtir bi derfetên li derveyî welat bi hêz bûbû. Ev hewldan ji ber lêgera gotinek nû ya îdeolojîk bû. Îro gelek îdiayên dîroknasên suryanî û yên din li ser vê xalê hene. Anegorî dîtina herî belav bûyi ku ji aliyê piraniya dîroknasên suryanî tê pejirandin, suryanî (yên berî zayînê împeratoriyeke mezin ava kiribûn û xwediyê şaristaniyeke gelekî dewlemend bûn) ne. Kesên vê dîtinê dipejirînin û lê xwedî derdikevin di wê baweriyê de ne ku hemû gelên kevnar ên Mezopotamyayê wekî [[Babîl]]î, [[Kenanî]], [[Fenîkî]], [[Aram (Welat)|Aramî]] û hwd. Ji yek binyadê ne û [[samî]] ne. Ji ber vê sedemê ew gel bi hesanî tevlihev dibûn û di nav hevdu de diheliyan. Zimanê wan nêzîkî hev bûn, ev jî dibû sedema ku wan zimanê hevdu zû bipejiranda an jî bi hêsaniya tevlihevbûna zimanên wan zimanekî nû yê Samî diafirandin. Piştî belavbûna ola mesîhî li nav van gelên Mezopotamyayê ev gel bêhtir di nav hev de heliyan û bûn yek. Di serî de suryanî dûv re akadî, babîlî û aramî bi xêra zimanê hevbeş, rabûn û rûniştina hevbeş û êdî ola hevbeş gelekî nû anîn holê ku ev jî gelê suryanî ye. Dîtina din dibêje ku suryanî aramî ne. Ev dîtin pişta xwe dide rastiyeke dîrokî. Em îro dizanin ku piştî sedsala 8an û 7an a berî zayînê zimanê aramî li Mezopotamyayê belav dibe û dibe zimanê bazirganiyê. Dîsa dema ku [[axamenî]] (pers, fars) aramî weke zimanê fermî dipejirînin (sedsala 6an a berî zayînê) ev ziman di nav hemû gelên samî yên Mezopotamya de tê bi karanîn . Dîroknasê suryanî [[Hanna Dolaponu]] dibêje ku meriv nikare di mijara binyad û daheçûya suryaniyan de li gor krîtera nîjadê lêbigere. Dolaponu dîsa davêje holê ku suryanî ji tevlûhevbûna gelên kevnar wek Arami, fenîkî, kenanî û hind û îraniyan pêk hatine. Li gor vê dîtinê navên kesên ku dêra suryaniyan dihebînin bi giştî suryani ne. Gotina suryanî bi taybetî piştî belavbûna ola mesîhî hêdî hêdî bêhtir hate bikaranîn. == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê suryanî}} [[Wêne: Assyrian Gospel 1.jpg|thumb|Pirtûkeke berê bi zimanê suryanî]] Zimanê suryanî endamêkî ji malbatzimanên [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] e, weki [[Zimanê erebî|erebî]] yan [[Zimanê îbranî|îbranî]] di nav de jî heye. == Dîrok == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} Êdî li gor ku ev çend gotin li ser mijara aramî-suryanî ji ku hatine me bihîstin em dikarin hindekî behsa dîroka Mezopotamya jorîn bikin. === Dîroka demên kevn === Dîroka nivîskî (dema nivîsê) ya Mezopotamyaya jorîn bi [[akad]]an dest pêdike. Di salên berî zayînê sê hezaran de li bakûrê sumeran akadan gelek dewletên serbixwe, yek bajarî avakiribûn. Ew ne dişibana [[sumer]]an û zimanê wan jî cihe bû. Zimanê wan zimanekî samî bû. Ew ji rojava (ji [[çolên Surî]]) ve hatibûn û nasên gelê (klanên) li rojava bûn. Cihê akadan di navbera Dicle û Ferat de cihekî navendî bû. Seba vê jî akadan fethên mezin di demeke kurt de karîbûn bikin. Suryani (yên kevnar) ji herêmên akadan ber bi bakûr ve belav bûn û gelek bajar avakirin ku yek ji wan jî bajarê Aram bû. Aram herwiha navê xwedayê vî bajarî bû û navê aşîra ku dema paşê navê xwe li hemû herêmê kir û hemû gelên herêmê di bin bandora xwe de hiştibû bû. Bê gûman çand û şaristaniya Arami nêzîkî ya akadan û babîliyan bû. Sedema vê yekê ev e ku arami ji ber ku akad û babîlî jî samî bûn hesanî xwedî li çand û şaristaniya wan xwedî derketin û şaristaniya xwe li ser vê bingehê ava kirin. Sedsala 15an a berî zayînê qurnê ku êdî aram li temamê Mezopotamya jorîn belav dibe ye. Vê demê aramî pir bajarên wek [[Nînova]], [[Koloh]] û hwd., ava kirin. Lê li bakûrê Mezopotamya jorîn tim bi hêzên eskerî dikarîbûn bimînin. Bi vî awayî aram bû navenda bazirganiya bi Mezopotamya jêrîn (navend û başûrê Iraqê), [[Kapadokya]] ([[Anatolya]]) û Mezopotamya jorîn (Kurdistan û [[Ermenistan]]) re. Sedsalên 8an û 7an a berî zayînê aram bi serdegirtinên eskerî ber bi Bakûr û Bakûrêrojava ve fereh bûn û bi riya Koloniyên xwe ev der dagîr kirin. Berî zayîne di sedsala 8an de keyê aram [[Salamansarê I]] bi artêşeke mezin bi ser gelên ku li Bakûrê Aram dijîn de diçe û heya bi keviya gola Vanê dixe bin destê xwe. Divê navberê de di destpêka sedsala 12an a berî zayînê êdî aramî tên Mezopotamyayê û carcaran bi ser bajarên aramî de digirin û talan dikin. Lê di sedsala X de êdî winda bûn ji ber ku wan jî êdî dest bi jiyana şaristanî kirin û tevlî aramiyan bûn. Di vê navberê de ji xwe aram gelek seferên eskerî biribûn bi ser aramiyan de û ew kole kiribûn û di avakirina avahiyên mezin yên aram de bi kar anîbûn. Pey vê yekê re êdî arami bêhtir bi bazirganiyê mijûl bûn. Ev bû sedema ku di demeke kurt de aramî bibe zimanê bazirganiyê. Piştî ku împeratoriyan aram şikestin û herwiha ya babîliyan jî êdî hemû gelên samî ketin bin destê axameniyan ku bi xwe pers bûn lê zimanê xwe yê fermî weke aramî pejirandibûn. Ev yek bû sedema ku gelên samî vê demê yên Mezopotamya jorîn zimanê aramî bi kar bînin. === Belavbûna dînê mesîhî === Çaxê ku [[mesîhîtî]] li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên aramî ev dîn zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî. Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin. Navenda dêra suryanî li bajarê [[Riha]] bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin . Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra bîzansî û dêra suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê). === Erebên misilman û suryanî === Çaxê ku erebên misilman hatin Mezopotamyayê dêreke yekgirtî ya suryaniyan ditîn. Herçi ku suryaniyan bawer dikir ku bi hatina artêşên îslamê ew dê ji zilma Bîzansê rizgar bin jî di demeke kin de dîtin ku ew bûne dîlên dewleta erebên misilman. Mirovên ne misilman divabûn bêyî bac û xeraca ku misilman didin bac û xeracên zêde bidin. Êdî ji ber ku îslam bû ola herî mezîn ya herêmê û ji bo ku ji barê bacê yî giran rizgar bibin gelek endamên dêra suryanî yên ku li bajaran dijîn misilman bûn. Van kesên ku ola xwe diguhertin nikarîbûn netewayetiya xwe biparêzin û di demeke kurt de di nav gelê ereb de winda dibûn. === Piştî hatina ereban bo Mezopotamya === [[Wêne:Syriac-Aramean women depicted wearing traditional clothing near Mardin, 1909.jpg|thumb|Jinên suryanî yên ji Mêrdînê (1909)]] Piştî ku bandora ereban kêm bû û selcuqiyan hikmê xwe li ser Rojhilata navîn danîn rewşa suryaniyan hinî anegora berê baştir bû. Selçukiyan memurên xwe yên herêmê ji suryaniyan hildibijartin. Ev bû sedema ku zimanê suryanî dîsa xwedî hêz bibe û were bikaranîn. Gelek bend û cild pirtûk hatin nivîsandin. Mixabin vê tevgera çandî ya pozîtîv zêde nedomand. Bi serdegirtina moxolan re gelên herêmê hatin qirkirin û çand û şaristaniyên wan hatin talankirin. Ji sedsala XIV heya XV gelek suryaniyên ku li başûrê Mezopotamyaya jorîn dijîn çûn çiyayan. Hatina osmaniyan ne weke ya ereban olî bû. Her çiqas mafê suryaniyan û gelên misilman di bin hikmê osmaniyan de ne wek hev bû jî bi hatina osmaniyan talaneke mezin çênebû anku osmaniyan hêzên avaker yên herêmê talan nekirin. Danûstandinê gundên suryaniyan li gor bercewendiyên xwe bi gelên cîran yên weke kurdan re jî hebûn. Lê belê piştî ku [[Ebdulhemîdê II]] hate ser hikim (1876–1909) bi planên xweyî panîslamîst herêmên kurd û suryaniyan xiste nav gelacê. Kurd û suryanî êdî pev diçûn. Herwiha pir cara suryaniyan serî li hember osmaniyan jî hildan û hatin qirkirin. Qirkirina yekem a demên nêzîk di sala 1843an de hate holê. Di vê salê de osmaniyan bi hezaran suryanî qir kirin. Qirkirina duwem di sala 1914an de rû da. Suryanî vê salê weke "Sala Şûr" bi nav dikin. Di vê qirkirinê de bêhtirî sedhezar suryanî ji aliyê osmanî û eşîrên kurdan (di serî de hengên [[Hemîdiye]]) ve hatin kuştin. == Partiyên siyasî == * ADM: [http://www.zowaa.org Zawaa Dimuqrateta A] - Aramean Democratic Movement (Tevgera Demokratîk a Aramî) * ADO: [http://www.ado-world.org Mtakasto Oromoyto Dimoqratoyto]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2024 }} - Aramean Democratic Organization (Organisyona Demokratîk a Aramî) * ADP: Gabba Dimuqrataya Athuraya - Aramean Democratic Party (Partiya Demokratîk a Aramî) * APP: [http://www.atranaya.org/ Gabba Atranaya Athuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224184531/http://www.atranaya.org/ |date=2008-02-24 }} - Aramean Patriotic Party (Partiya Patrîotîk a Aramî) * MUB: [http://www.qenneshrin.com/ Mawtbo Umthonoyo d-Bethnahrin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009050237/http://www.qenneshrin.com/ |date=2007-10-09 }} - Bethnahrin National Council (Konsûlê Neterwer a Bethnahrin * GFA: [http://www.furkono.com Gabo d-Furqono d-Athur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808000143/http://furkono.com/ |date=2018-08-08 }} - Aramean Liberation Party (Partiya Rizgariya Aramî) * [http://www.shuraya.com Gabba d-Shuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070727215409/http://www.shuraya.com/ |date=2007-07-27 }} - Shuraya Party (Partiya Şûrayê) * [[Gabo d´Hirutho d´Bethnahrin]] * WCA: [http://wca-ngo.org Huyodo Suryoyo Tibeloyo] - World Council of Arameans [Syriacs] == Suryaniyên navdar == [[Wêne: Franso hariry.jpg|thumb|Franso Herîrî]] * [[Fawzi Toma Hariri]] * [[Franso Herîrî]] * [[Kristo Yalda Torkhan]] * [[Nenif Matran Hariri]] * [[Serkîs Axacan Mamendo]] - Cîgirê Serokwezîrê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] == Têkildarî == {{InterWiki|Asûrî|code=arc}} * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Suryanî| ]] bulayu1gcu6qz5juv3elr4rieteyqus 2008195 2008185 2026-05-09T14:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2008195 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2025}} {{Agahîdank komên etnîkî | navê rastî = Suryoye/Sūrāyē | ala = Flag of the Syriac-Aramaic People.svg | ala sernûçe = Ala etnîkî ya suryaniyan | wêne = Assyrian world population.png | wêne sernûçe = Belavbûna suryaniyan di cihanê de | gelheKom = 2.000.000-3.300.000<ref>https://books.google.at/books?id=rWB3Bv3vuyMC&q=total+assyrian+population&pg=PA43&redir_esc=y#v=snippet&q=total%20assyrian%20population&f=false</ref><ref>https://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aii</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2020-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200111212816/https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | gelheKom1 = {{Ala|Sûrî}} 200,000 - 877,000<ref>https://web.archive.org/web/20110812191457/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=140085</ref><ref>https://www.al-monitor.com/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html</ref><ref>http://www.assyrianpolicy.org/</ref><br>{{Ala|Iraq}} 142,000 - 200,000<ref>Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria". Assyrian Policy Institute.</ref> | herêm1 = {{Ala|Swêd}} | gelhe1 = 120.000 - 150.000 | çavk1 = <ref>https://www.svt.se/nyheter/lokalt/sodertalje/statministerns-folkmordsbesked-kan-avgora-kommunvalet-underskatta-inte-fragan</ref> | herêm2 = {{Ala|DYA}} | gelhe2 = 110.807 - 300.000 | çavk2 = <ref>https://archive.today/20200212055845/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table</ref><ref>https://www.azleg.gov/legtext/54leg/2r/bills/hcr2006p.htm</ref> | herêm3 = {{Ala|Almanya}} | gelhe3 = 70.000 - 100.000 | çavk3 = <ref>https://web.archive.org/web/20111008014028/http://www.borkenerzeitung.de/lokales/kreis_borken/borken/1561426_Diskussion_zum_Thema_Aaramaeische_Christen_im_Kapitelshaus.html</ref><ref>70,000 Syriac Christians according to REMID (of which 55,000 Syriac Orthodox).</ref> | herêm4 = {{Ala|Awistralya}} | gelhe4 = 61.000 | çavk4 = <ref>https://web.archive.org/web/20170709233002/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20</ref> | herêm5 = {{Ala|Libnan}} | gelhe5 = 30.000 | çavk5 = <ref>https://www.assyrianpolicy.org/lebanon</ref> | herêm6 = {{Ala|Urdun}} | gelhe6 = 30,000 | çavk6 = <ref>https://www.christianheadlines.com/articles/assyrian-and-chaldean-christians-flee-iraq-to-neighboring-jordan-11542438.html</ref> | herêm7 = {{Ala|Holenda}} | gelhe7 = 25.000 - 35.000 | çavk7 = <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2022-12-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221214025802/https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Kanada}} | gelhe8 = 19.685 | çavk8 = <ref>https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada</ref> | herêm9 = {{Ala|Fransa}} | gelhe9 = 16.000 | çavk9 = <ref>Wieviorka, Michel; Bataille, Philippe (2007). The lure of anti-Semitism: hatred of Jews in present-day France. BRILL. ISBN 978-90-04-16337-9.</ref> | herêm10 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe10 = 14.000 | çavk10 = <ref>https://web.archive.org/web/20130724092059/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-04.xlsx</ref> | herêm11 = {{Ala|Îran}} | gelhe11 = 7.000 - 17.000 | çavk11 = <ref>https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/iran/</ref> | herêm12 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe12 = 6.000 | çavk12 = <ref>http://www.atour.com/news/international/20030623a.html</ref> | herêm13 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe13 = 5.000 - 25.000 | çavk13 = <ref>http://www.aina.org/articles/turkish.htm</ref><ref>https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/turkey/</ref> | herêm14 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe14 = 3.299 | çavk14 = <ref>https://web.archive.org/web/20141105030638/http://www.ecoi.net/189322::georgia/324351.316658.8309...lk.566738/others.htm</ref><ref>According to the 1989 population census, there were 5,200 Assyrians in Georgia (0.1 percent); according to the 2002 census, their number dropped to 3,299, while their percentage remained the same</ref> | herêm15 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe15 = 3.000 - 4.000 | çavk15 = <ref>https://www.anthro.ox.ac.uk/</ref> | herêm16 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe16 = 2.769 - 6.000 | çavk16 = <ref>https://news.am/eng/news/133112.html</ref> | herêm17 = {{Ala|Awistirya}} | gelhe17 = 2.500 - 5.000 | çavk17 = <ref>https://bethnahrin.de/assyrer/assyrische-bevoelkerung-weltweit/</ref> | herêm18 = {{Ala|Dewleta Filistînê}} | gelhe18 = 1.500 - 5.000 | çavk18 = <ref>https://roadsandkingdoms.com/2015/learning-the-language-of-jesus-christ/</ref> | herêm19 = {{Ala|Îsraêl}} | gelhe19 = 1.000 | çavk19 = <ref>http://parshan.co.il/index2.php?id=11204&lang=HEB</ref> | herêm20 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe20 = 700 | çavk20 = <ref>https://www.kristeligt-dagblad.dk/kirke-tro/vi-har-vores-eget-sted-styrker-min-tro-og-min-foelelse-af-hoere-til-i-danmark</ref> | herêm21 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe21 = 350 | çavk21 = <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201185734/https://astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm22 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe22 = 300 | çavk22 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2019-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190330044014/http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | salKom = 2022 | ziman = [[Asûrî]], [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Tirkî]], [[Inglîzî]] yan [[Farsî]] | dîn = [[Xristiyanî]] | komên têkildar = [[Împeratoriya Asûr]] }} '''Suryanî''' yan jî '''aramî''' (bi [[zimanê aramî]]: ''suryoye'') komekî etnîkî ye ku zimanekî [[Zimanên sámî|samî]] diaxivin. Suryanî yek ji gelên xwemalî yên [[Mezopotamya|bakûrê Mezopotamyayê]] bû ku bi piranî xwedî baweriya [[xiristiyanî]] bûn û di navbera gelên [[Îslam|misilman]] wekî [[ereb]], [[kurd]] û [[tirk]] de dijiyan. Ji ber ku gelên cîran di nav 2000 salên dawî de her tim welatê wan dagir kirine, serdemek zor dîtine. [[Împeratoriya Osmanî]] zêdetirê 400 salan axa ku gelê suryanî lê dijîn dagirkiriye.<ref> {{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/genocide100.html |sernav=The Assyrian Genocide -- Assyrian International News Agency |malper=www.aina.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }} </ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvw04g61 |sernav=Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913-1923 |tarîx=2017 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-78533-432-0 |çap=1 }}</ref> Li gorî texmînan di navbera milyonek heta çend milyon suryanî li rûerdê belavbûyî dijîn. Welatê wan Mezopotamya ye ku ew jê re dibêjin ''[[Bethnahrîn]]''. Îro di navbera dewletên [[Tirkî]], [[Iraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]]ê de li hev hatiye parkirin. Piştî [[Şerê cîhanî yê duyem]] suryanî bi çar aliyên cîhanê ve belav bûn. Ji ber ew rastî, armanca dewletekî suryanî jî rabû. == Kevnariya suryaniyan == Bi taybetî piştî ku bi awayekî girseyî kesên ji gelê suryanî ji welatê xwe dûr ketin û [[diyaspora]]yeke bi hêz li derveyî welatê xwe avakirin, bi xurtî hewl dan ku li binyada xwe bigerin. Sedêmên vê yekê di serî de gihiştina bîreke neteweyî bû ku bêhtir bi derfetên li derveyî welat bi hêz bûbû. Ev hewldan ji ber lêgera gotinek nû ya îdeolojîk bû. Îro gelek îdiayên dîroknasên suryanî û yên din li ser vê xalê hene. Anegorî dîtina herî belav bûyi ku ji aliyê piraniya dîroknasên suryanî tê pejirandin, suryanî (yên berî zayînê împeratoriyeke mezin ava kiribûn û xwediyê şaristaniyeke gelekî dewlemend bûn) ne. Kesên vê dîtinê dipejirînin û lê xwedî derdikevin di wê baweriyê de ne ku hemû gelên kevnar ên Mezopotamyayê wekî [[Babîl]]î, [[Kenanî]], [[Fenîkî]], [[Aram (Welat)|Aramî]] û hwd. Ji yek binyadê ne û [[samî]] ne. Ji ber vê sedemê ew gel bi hesanî tevlihev dibûn û di nav hevdu de diheliyan. Zimanê wan nêzîkî hev bûn, ev jî dibû sedema ku wan zimanê hevdu zû bipejiranda an jî bi hêsaniya tevlihevbûna zimanên wan zimanekî nû yê Samî diafirandin. Piştî belavbûna ola mesîhî li nav van gelên Mezopotamyayê ev gel bêhtir di nav hev de heliyan û bûn yek. Di serî de suryanî dûv re akadî, babîlî û aramî bi xêra zimanê hevbeş, rabûn û rûniştina hevbeş û êdî ola hevbeş gelekî nû anîn holê ku ev jî gelê suryanî ye. Dîtina din dibêje ku suryanî aramî ne. Ev dîtin pişta xwe dide rastiyeke dîrokî. Em îro dizanin ku piştî sedsala 8an û 7an a berî zayînê zimanê aramî li Mezopotamyayê belav dibe û dibe zimanê bazirganiyê. Dîsa dema ku [[axamenî]] (pers, fars) aramî weke zimanê fermî dipejirînin (sedsala 6an a berî zayînê) ev ziman di nav hemû gelên samî yên Mezopotamya de tê bi karanîn . Dîroknasê suryanî [[Hanna Dolaponu]] dibêje ku meriv nikare di mijara binyad û daheçûya suryaniyan de li gor krîtera nîjadê lêbigere. Dolaponu dîsa davêje holê ku suryanî ji tevlûhevbûna gelên kevnar wek Arami, fenîkî, kenanî û hind û îraniyan pêk hatine. Li gor vê dîtinê navên kesên ku dêra suryaniyan dihebînin bi giştî suryani ne. Gotina suryanî bi taybetî piştî belavbûna ola mesîhî hêdî hêdî bêhtir hate bikaranîn. == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê suryanî}} [[Wêne: Assyrian Gospel 1.jpg|thumb|Pirtûkeke berê bi zimanê suryanî]] Zimanê suryanî endamêkî ji malbatzimanên [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] e, weki [[Zimanê erebî|erebî]] yan [[Zimanê îbranî|îbranî]] di nav de jî heye. == Dîrok == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} Êdî li gor ku ev çend gotin li ser mijara aramî-suryanî ji ku hatine me bihîstin em dikarin hindekî behsa dîroka Mezopotamya jorîn bikin. === Dîroka demên kevn === Dîroka nivîskî (dema nivîsê) ya Mezopotamyaya jorîn bi [[akad]]an dest pêdike. Di salên berî zayînê sê hezaran de li bakûrê sumeran akadan gelek dewletên serbixwe, yek bajarî avakiribûn. Ew ne dişibana [[sumer]]an û zimanê wan jî cihe bû. Zimanê wan zimanekî samî bû. Ew ji rojava (ji [[çolên Surî]]) ve hatibûn û nasên gelê (klanên) li rojava bûn. Cihê akadan di navbera Dicle û Ferat de cihekî navendî bû. Seba vê jî akadan fethên mezin di demeke kurt de karîbûn bikin. Suryani (yên kevnar) ji herêmên akadan ber bi bakûr ve belav bûn û gelek bajar avakirin ku yek ji wan jî bajarê Aram bû. Aram herwiha navê xwedayê vî bajarî bû û navê aşîra ku dema paşê navê xwe li hemû herêmê kir û hemû gelên herêmê di bin bandora xwe de hiştibû bû. Bê gûman çand û şaristaniya Arami nêzîkî ya akadan û babîliyan bû. Sedema vê yekê ev e ku arami ji ber ku akad û babîlî jî samî bûn hesanî xwedî li çand û şaristaniya wan xwedî derketin û şaristaniya xwe li ser vê bingehê ava kirin. Sedsala 15an a berî zayînê qurnê ku êdî aram li temamê Mezopotamya jorîn belav dibe ye. Vê demê aramî pir bajarên wek [[Nînova]], [[Koloh]] û hwd., ava kirin. Lê li bakûrê Mezopotamya jorîn tim bi hêzên eskerî dikarîbûn bimînin. Bi vî awayî aram bû navenda bazirganiya bi Mezopotamya jêrîn (navend û başûrê Iraqê), [[Kapadokya]] ([[Anatolya]]) û Mezopotamya jorîn (Kurdistan û [[Ermenistan]]) re. Sedsalên 8an û 7an a berî zayînê aram bi serdegirtinên eskerî ber bi Bakûr û Bakûrêrojava ve fereh bûn û bi riya Koloniyên xwe ev der dagîr kirin. Berî zayîne di sedsala 8an de keyê aram [[Salamansarê I]] bi artêşeke mezin bi ser gelên ku li Bakûrê Aram dijîn de diçe û heya bi keviya gola Vanê dixe bin destê xwe. Divê navberê de di destpêka sedsala 12an a berî zayînê êdî aramî tên Mezopotamyayê û carcaran bi ser bajarên aramî de digirin û talan dikin. Lê di sedsala X de êdî winda bûn ji ber ku wan jî êdî dest bi jiyana şaristanî kirin û tevlî aramiyan bûn. Di vê navberê de ji xwe aram gelek seferên eskerî biribûn bi ser aramiyan de û ew kole kiribûn û di avakirina avahiyên mezin yên aram de bi kar anîbûn. Pey vê yekê re êdî arami bêhtir bi bazirganiyê mijûl bûn. Ev bû sedema ku di demeke kurt de aramî bibe zimanê bazirganiyê. Piştî ku împeratoriyan aram şikestin û herwiha ya babîliyan jî êdî hemû gelên samî ketin bin destê axameniyan ku bi xwe pers bûn lê zimanê xwe yê fermî weke aramî pejirandibûn. Ev yek bû sedema ku gelên samî vê demê yên Mezopotamya jorîn zimanê aramî bi kar bînin. === Belavbûna dînê mesîhî === Çaxê ku [[mesîhîtî]] li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên aramî ev dîn zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî. Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin. Navenda dêra suryanî li bajarê [[Riha]] bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin . Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra bîzansî û dêra suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê). === Erebên misilman û suryanî === Çaxê ku erebên misilman hatin Mezopotamyayê dêreke yekgirtî ya suryaniyan ditîn. Herçi ku suryaniyan bawer dikir ku bi hatina artêşên îslamê ew dê ji zilma Bîzansê rizgar bin jî di demeke kin de dîtin ku ew bûne dîlên dewleta erebên misilman. Mirovên ne misilman divabûn bêyî bac û xeraca ku misilman didin bac û xeracên zêde bidin. Êdî ji ber ku îslam bû ola herî mezîn ya herêmê û ji bo ku ji barê bacê yî giran rizgar bibin gelek endamên dêra suryanî yên ku li bajaran dijîn misilman bûn. Van kesên ku ola xwe diguhertin nikarîbûn netewayetiya xwe biparêzin û di demeke kurt de di nav gelê ereb de winda dibûn. === Piştî hatina ereban bo Mezopotamya === [[Wêne:Syriac-Aramean women depicted wearing traditional clothing near Mardin, 1909.jpg|thumb|Jinên suryanî yên ji Mêrdînê (1909)]] Piştî ku bandora ereban kêm bû û selcuqiyan hikmê xwe li ser Rojhilata navîn danîn rewşa suryaniyan hinî anegora berê baştir bû. Selçukiyan memurên xwe yên herêmê ji suryaniyan hildibijartin. Ev bû sedema ku zimanê suryanî dîsa xwedî hêz bibe û were bikaranîn. Gelek bend û cild pirtûk hatin nivîsandin. Mixabin vê tevgera çandî ya pozîtîv zêde nedomand. Bi serdegirtina moxolan re gelên herêmê hatin qirkirin û çand û şaristaniyên wan hatin talankirin. Ji sedsala XIV heya XV gelek suryaniyên ku li başûrê Mezopotamyaya jorîn dijîn çûn çiyayan. Hatina osmaniyan ne weke ya ereban olî bû. Her çiqas mafê suryaniyan û gelên misilman di bin hikmê osmaniyan de ne wek hev bû jî bi hatina osmaniyan talaneke mezin çênebû anku osmaniyan hêzên avaker yên herêmê talan nekirin. Danûstandinê gundên suryaniyan li gor bercewendiyên xwe bi gelên cîran yên weke kurdan re jî hebûn. Lê belê piştî ku [[Ebdulhemîdê II]] hate ser hikim (1876–1909) bi planên xweyî panîslamîst herêmên kurd û suryaniyan xiste nav gelacê. Kurd û suryanî êdî pev diçûn. Herwiha pir cara suryaniyan serî li hember osmaniyan jî hildan û hatin qirkirin. Qirkirina yekem a demên nêzîk di sala 1843an de hate holê. Di vê salê de osmaniyan bi hezaran suryanî qir kirin. Qirkirina duwem di sala 1914an de rû da. Suryanî vê salê weke "Sala Şûr" bi nav dikin. Di vê qirkirinê de bêhtirî sedhezar suryanî ji aliyê osmanî û eşîrên kurdan (di serî de hengên [[Hemîdiye]]) ve hatin kuştin. == Partiyên siyasî == * ADM: [http://www.zowaa.org Zawaa Dimuqrateta A] - Aramean Democratic Movement (Tevgera Demokratîk a Aramî) * ADO: [http://www.ado-world.org Mtakasto Oromoyto Dimoqratoyto]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2024 }} - Aramean Democratic Organization (Organisyona Demokratîk a Aramî) * ADP: Gabba Dimuqrataya Athuraya - Aramean Democratic Party (Partiya Demokratîk a Aramî) * APP: [http://www.atranaya.org/ Gabba Atranaya Athuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224184531/http://www.atranaya.org/ |date=2008-02-24 }} - Aramean Patriotic Party (Partiya Patrîotîk a Aramî) * MUB: [http://www.qenneshrin.com/ Mawtbo Umthonoyo d-Bethnahrin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009050237/http://www.qenneshrin.com/ |date=2007-10-09 }} - Bethnahrin National Council (Konsûlê Neterwer a Bethnahrin * GFA: [http://www.furkono.com Gabo d-Furqono d-Athur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808000143/http://furkono.com/ |date=2018-08-08 }} - Aramean Liberation Party (Partiya Rizgariya Aramî) * [http://www.shuraya.com Gabba d-Shuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070727215409/http://www.shuraya.com/ |date=2007-07-27 }} - Shuraya Party (Partiya Şûrayê) * [[Gabo d´Hirutho d´Bethnahrin]] * WCA: [http://wca-ngo.org Huyodo Suryoyo Tibeloyo] - World Council of Arameans [Syriacs] == Suryaniyên navdar == [[Wêne: Franso hariry.jpg|thumb|Franso Herîrî]] * [[Fawzi Toma Hariri]] * [[Franso Herîrî]] * [[Kristo Yalda Torkhan]] * [[Nenif Matran Hariri]] * [[Serkîs Axacan Mamendo]] - Cîgirê Serokwezîrê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] == Têkildarî == {{InterWiki|Asûrî|code=arc}} * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Suryanî| ]] pkxjowdmsrmlchv7w1uf9g5o5hj48wx 0 1116 2008394 2005937 2026-05-10T09:43:00Z Penaber49 39672 2008394 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê û serxwebûna tamem de bûn. Di vê heyamê de kurdên Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinên giran hatine ku li gelek bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin, li gund û navçeyên kurdan, ereb hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km²) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 0vouacyo9940ak4g838sim6fnycaeov 2008395 2008394 2026-05-10T09:45:40Z Penaber49 39672 2008395 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de kurdên Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinên giran hatine ku li gelek bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin, li gund û navçeyên kurdan, ereb hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km²) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] cm6tp9axbq1l3dne4bql1di0wz4jy95 2008397 2008395 2026-05-10T09:49:00Z Penaber49 39672 2008397 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirin û valakirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin, li gund û navçeyên kurdan, ereb hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km²) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] nsm0ii2uz3cp11dya7r1gdpxqwe03wr 0 2642 2008155 2008154 2026-05-09T12:02:21Z Kurê Acemî 105128 2008155 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[Firîşte|firîşteyan]], bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 0pzr5zp3hidllv2safio5ulleg6fojc 2008156 2008155 2026-05-09T12:05:12Z Kurê Acemî 105128 2008156 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[Firîşte|firîşteyan]], bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe|Kabeyê]] rêzdar li [[Meke|Mekeyê]] dibînin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] b2e0nj3hmlpg12xqlptxsvnqsguwdy4 2008157 2008156 2026-05-09T12:06:54Z Kurê Acemî 105128 2008157 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[Firîşte|firîşteyan]], bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe|Kabeyê]] rêzdar li [[Meke|Mekeyê]] dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] tlxa5piy2v8cs069bs7x3dzie7iqbkf 2008188 2008157 2026-05-09T13:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2008188 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] piy58cui6gjhdz7e6vtmt1y78o6plny 2008191 2008188 2026-05-09T13:51:22Z Kurê Acemî 105128 2008191 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. ==== . ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ilp7246xtp5nwcikj8fcso8yesout4v 2008192 2008191 2026-05-09T13:55:53Z Kurê Acemî 105128 2008192 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. ==== . ==== Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] oemgt2pjb812pel0ratten07pma2a73 2008193 2008192 2026-05-09T13:58:28Z Kurê Acemî 105128 2008193 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. ==== . ==== Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] d7p2szlgs331azrnzwlis3aqdst4tx0 2008194 2008193 2026-05-09T13:59:20Z Kurê Acemî 105128 2008194 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 8sma04q8ht0mqem21d39tjzmoydcss9 2008198 2008194 2026-05-09T14:42:39Z Kurê Acemî 105128 2008198 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. ==== . ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] es6411k1bes4wn85bstvvpi12bv4uoe 2008199 2008198 2026-05-09T14:43:49Z Kurê Acemî 105128 2008199 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. ==== . ==== Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ntkji6hi2t5mv4j5gosdoj347ece5ft 2008200 2008199 2026-05-09T14:44:05Z Kurê Acemî 105128 2008200 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] n1piorg5n6low5o9m40jrn7000qhsgf 2008201 2008200 2026-05-09T14:44:40Z Kurê Acemî 105128 2008201 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 8bdokbzpkgnfcoifbiueqxlk72lx6v9 2008483 2008201 2026-05-10T11:51:57Z Kurê Acemî 105128 2008483 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] qtysmfrl1v0onauxlawekyqn0uj19t9 0 9140 2008296 1833121 2026-05-09T20:47:17Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008296 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Zakaria | navê_rastî = Zekeriya Ebdulla | zimanê_navê_rastî = [[Zimanê kurdî|kurdî]] | wêne = | paşbingeh = solo_singer | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Zekerîya di sala 2008an | navê_jidayikbûnê = Zekerîya Ebdullah | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|01|1974|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hewlêr]], [[Kurdistan]] | cure = Muzîka modern a kurdî | pîşe = [[stranbêj]] | salên_çalak = 1997 - 2010 | etîket = Zakaria Music Productions | malper = {{URL|www.zakariamusic.com}} | endamên_berê = }} '''Zakaria''' an jî '''Zekeriya Ebdulla''' ({{Jidayikbûn|25|01|1974|j=1}}) stranbêjekî [[kurd]] e. == Kurtejiyan == === Jiyana pêşî === Zekeriya Ebdulla li [[Hewlêr]]ê li [[Kurdistan]]ê hatiye dinê, di zaroktiya xwe de piraniya dem û heza xwe bi muzîkê re derbas kiriye. Ew di malbatekê de mezin bû ku muzîk wek hogira herî xwe ya mezin qebûl dikir. === 1993 - 2001ê === Di sala [[1993]]ê de koçbarî [[Swêd]]ê bû û dest bi karê muzîkê kir, her li wir bi stranbêjîn navdêrên kurd re dest bi jenîna Kîborê kir. Di sala [[1998]]ê de yekemîn albûma xwe "Tu Hatî" weşand û ev albûma wî bû pira wî ya ku jê ve derbasî cîhana muzîkê bû û karibû navê xwe li wir bide bihîstin. Sala [[1999]]ê albuma xwe ya bi navê "Bigerrêwe" weşand, piştire karên xwe pêşvetir birin û bi riya weşandina albuma "Dayê" di sala [[2001]]ê de bêtirî milyoneka alîgirên kurd li xwe civandin. Piştî vê yekê jî berdewam pêşve çûye, bi awakî ku her dema bixwaze dikare pir alîgiran li dorên xwe bicivîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/zakaria-abdulla-kimdir-zekeriya-abdullah/ |sernav=ZAKARİA ABDULLA KİMDİR – (Zekeriya Abdullah) |tarîx=2022-10-06 |malper=Bernamegeh |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 }}</ref> === 2002 - 2010ê === Di sala [[2002]]ê albûma xwe ya silverî ya bi navê "Rojgar" weşand û bala hemû alîgirên muzîka Kurdistanê kişande ser xwe. Bi riya vê albûmê pir alîgirên wî li Kurdistanê çê bûn. Di vê albûmê de 14 stran hene, herweha stranên "Netbinim" kire vîdeoklîpe li [[Stenbol]]ê, pişti wi strana "Rojgar" û "Tunazaneke" li [[Amed]]ê wênêgirt. Baweriya Zakaria tenê bi stêrikbûyinê nehatiye û albûma "Têlînaz" jî di sala [[2004]]ê de weşand ku bû albûma zêrîna Zakaria û li Kurdistanê sê milyon kopiyên wê hatine çapkirin. Ev albûm bi aweyeka pir cwan hat amadekirin û 15 strana di nav da hene. Stîla stranên vê albûm Erebesk û Pop bu. Klîpa vîdyoyî "Têlînaz" li [[Stenbol]]ê bi alîkarîa sedan danser (semaker) hatbû çêkirin û Televizyona tirkî'jî ev vîdeoklip weşand. Pîştî propagandaya medyayî ku Zakaria tawanbar kiribu bi bazirgan û ku Zakaria xemxura karê huneriya xwe nebû, Zakaria bi albûmeka nû bi navê "Gencî pîr" welamen wan rexnegir da. Ev albûm li [[2007]]ê hat belavkirin. Ji 12 strana tinê strana "Gûlê" hat klipkirin li [[Stenbol]]ê û [[Kapadokya]]ê. Di nav vê albûmê wekê albûma "Têlînaz" teknîkeka bilind ya deng hatibû bi kar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peoplepill.com/amp/people/https/people/zakaria-abdulla |sernav=Zakaria Abdulla: Singer and composer {{!}} Biography, Facts, Information, Career, Wiki, Life |paşnav=peoplepill.com |malper=peoplepill.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2023 }}</ref> == Albûm == {{Albûm | sernav = To Hatî | sal = [[Kanûna paşîn]], [[1998]] | naverok = # ''To Hatî'' # ''Xanimê Xanimê'' # ''Amînê'' # ''Nemzanî'' # ''Were Lam'' # ''Laye Laye & Lanek'' }} {{Albûm | sernav = Bigerewe | sal = [[Çiriya paşîn]], [[1999]] | naverok = # ''Bigerêwe'' # ''Serçopî'' # ''Kîje Hewlêrî'' # ''Çende Cwanî'' # ''Xeletandit Em Dile'' # ''Emanê'' # ''Wele Te Nagirim'' # ''Nazanim Çon Xoşimwîstî'' # ''Hewrî Dildarî'' }} {{Albûm | sernav = Daye | sal = [[Kanûna paşîn]], [[2001]] | naverok = # ''Daye'' # ''Bew Bew'' # ''Rêbwar'' # ''Azîz Wanabê'' # ''Agir Ketiye Dilê Min'' # ''Naze'' # ''Gulî Genim'' # ''Gulfiroş'' # ''Her Yadit Mawe'' # ''Ha Gullê'' # ''Boçî Hatî'' # ''Durî To'' }} {{Albûm | sernav = Rojgar | sal = [[Gulan]], [[2002]] | naverok = # ''Rojgar'' # ''Netbînim'' # ''Boçî'' # ''Dîlana'' # ''Helperkê'' # ''Beserhatî'' # ''Suham'' # ''Yaran'' # ''Gullala'' # ''Tu Naza Neke'' # ''Werewe'' # ''Gullê'' # ''Sallana'' # ''Takey'' }} {{Albûm | sernav = Têlînaz | sal = [[Çiriya pêşîn]], [[2004]] | naverok = # ''Rojgar'' # ''Netbînim'' # ''Boçî'' # ''Dîlana'' # ''Helperkê'' # ''Beserhatî'' # ''Suham'' # ''Yaran'' # ''Gullala'' # ''Tu Naza Neke'' # ''Werewe'' # ''Gullê'' # ''Sallana'' # ''Takey'' }} {{Albûm | sernav = [[Gencî Pir]] | sal = [[Kanûna paşîn]], [[2007]] | naverok = # ''Direng Hatî'' # ''Gullê'' # ''Kîjê Nekey'' # ''Min Tu Navê'' # ''Gencî Pîr'' # ''Tom Dewê'' # ''Carê Dill Dedey'' # ''Rojî Bextim'' # ''Bo Min Be'' # ''Derdê Te'' # ''îşqit'' # ''Çon Dillit Dê'' }} {{Albûm | sernav = Laperrey Spî | sal = [[Gulan]], [[2010]] | naverok = # ''Qeder'' # ''Maç'' # ''Nîgay Pirrgo'' # ''Le Gell To'' # ''Canam'' # ''Bedil Hîştim'' # ''Le Meyxane'' # ''Çawerrêtim'' # ''Tenyayî'' # ''Rojanî Xoşewîstî'' # ''Bêytewe'' # ''Ewîn Wa niye'' # ''Çansêkî Tir'' # ''Bo Kurdistan'' }} == Girêdanên derve == * [http://www.zakariamusic.com Malpera Fermî ya Zekeriya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228033213/http://zakariamusic.com/ |date=2009-02-28 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] 18der5x54e4t4da04hw0lwrcjpy0kxu 0 10058 2008415 2006131 2026-05-10T10:09:22Z Avestaboy 34898 2008415 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana]]yê wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.literature.at/viewer.alo?objid=11808&viewmode=fullscreen&scale=3.33&rotate=&page=214 |sernav=ALO docView - 04 Biographisches Lexikon des Kaisertums Österreich (1858) |malper=www.literature.at |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye.<ref name=":0" /> Tenduristiya wî xirab bû û di 3ê Îlona 1849an de li Viyanayê miriye.<ref name=":0" /> == Berhemên wî == * ''Zur Diätetik der Seele.'' 1838; 40. Weşan 1874; Leipzig o. J. (1879). * ''Gedichte.'' 1836; 4. Weşan 1846. * ''Die Gewißheit und Würde der Heilkunst.'' Gerold, Viyana 1839; Weşana nû di bin sernava: ''Ärzte und Publikum: Skizzen.'' Gerold, Viyana 1848 * ''Beiträge zur Litteratur, Kunst- und Lebenstheorie.'' 1841. * ''Lehrbuch der ärztlichen Seelenkunde.'' Viyana 1845. * ''Sämtliche Werke. Mit Ausschluss der rein medizinischen.'' Hrsg. ji Friedrich Hebbel. 7 çapan. Viyana 1851–53 * ''Sämtliche Briefe, autobiographische Schriften, Tagebuchblätter: historisch-kritische, kommentierte Edition''; 2 nîv-çapan: 1. şîrov, 2. aparat; Otto, Barbara [Weşanger]. Viyana 2002. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Viyanayê]] e6nrwwdamws8q6xhsala4umvyhgdtry 0 29243 2008273 2008122 2026-05-09T18:54:12Z Penaber49 39672 2008273 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 76mlhb01gpy71dolofyuys9p7csplc6 2008274 2008273 2026-05-09T18:56:28Z Penaber49 39672 2008274 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== Gyges yekem padîşahê Lîdyayî bû ku hebûna wî ji tomarên hemdem tê nîşandan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ryv4c97iqt25gw7webeegah3qn0qpah 2008275 2008274 2026-05-09T18:57:56Z Penaber49 39672 2008275 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] e2s5nuhnqtbeh498i3mv9bo8x7raubn 2008276 2008275 2026-05-09T19:01:33Z Penaber49 39672 /* Împeratoriya Mermnad (680–546 b.z.) */ 2008276 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin. Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] h4auabaxj6p2idzp9iu88tcfrmnhqmz 2008277 2008276 2026-05-09T19:08:16Z Penaber49 39672 2008277 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin. Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê. Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] bushbryx9e27qdobqtv2v15ezc0hy8j 2008278 2008277 2026-05-09T19:12:29Z Penaber49 39672 /* Împeratoriya Mermnad (680–546 b.z.) */ 2008278 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin. Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê. Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine. Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] it5mb81ktzwidqzuz23ubm0f52zp79g 2008279 2008278 2026-05-09T19:16:57Z Penaber49 39672 2008279 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin. Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê. Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine. Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye. Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] rrhz3nc5hrjgq6m2pwebko95rd0tp02 2008280 2008279 2026-05-09T19:18:50Z Penaber49 39672 2008280 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin. Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê. Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine. Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye. Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî. Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 1rcj43x3tesoldh1er0z59ygphp0oy0 2008281 2008280 2026-05-09T19:21:48Z Penaber49 39672 2008281 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin. Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê. Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine. Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye. Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî. Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 842y74qc4mjd9f9hqidepn3d66j2pyg 2008282 2008281 2026-05-09T19:28:05Z Penaber49 39672 2008282 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin. Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê. Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine. Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye. Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî. Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin. Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye. Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] jn1kru2hby73vstv0knkjgvnuzb8j93 2008283 2008282 2026-05-09T19:33:38Z Penaber49 39672 2008283 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141}}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999}}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye. Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ah9g8o7pxhih6y3o45gkephxcsmf0m5 2008285 2008283 2026-05-09T19:40:00Z Penaber49 39672 2008285 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141}}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999}}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye. Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye. Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] fien0l4ci6crcn01hrmpifm5sk9cru0 2008286 2008285 2026-05-09T19:42:04Z Penaber49 39672 2008286 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141}}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999}}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye. Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye. Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] dtq2n2oq46djj51c4p4b2ei93j7aahd 2008287 2008286 2026-05-09T19:44:01Z Penaber49 39672 2008287 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141}}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999}}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye. Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye. Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ce9hsks7h8cy8e9142iojm8nk7imsnz 2008288 2008287 2026-05-09T19:46:05Z Penaber49 39672 2008288 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141}}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999}}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye. Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye. Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ozn3tv7esetoxsr1zhki36bwgcn9roc 2008289 2008288 2026-05-09T19:49:09Z Penaber49 39672 2008289 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417}}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X}}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya}}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277}}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08}}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu}}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4}}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell}}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09}}</ref> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141}}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999}}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure}}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] a05foxzonqqczeuitebwihix09p2hhx 2008293 2008289 2026-05-09T20:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2008293 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi dadgeha neoasûriyan re pêwendî pêk anî û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] brdvr93gg19e8smcyrzgjw1ximktvig 2008320 2008293 2026-05-10T08:22:59Z Penaber49 39672 2008320 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] lp84nd6b55j1izanp48azccowuf0i4y 2008322 2008320 2026-05-10T08:24:23Z Penaber49 39672 2008322 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] tp1h3kg4t2mifwdmetyeu1j1ddom5py 2008323 2008322 2026-05-10T08:25:59Z Penaber49 39672 /* Împeratoriya Mermnad (680–546 b.z.) */ 2008323 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ==== Serdema Gîges ==== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ruuqupeacc5pmpnpirc4o4e4s8teydq 2008326 2008323 2026-05-10T08:27:49Z Penaber49 39672 /* Serdema Gîges */ 2008326 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ==== Serdema Gîges ==== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ==== Serdema Ardîs û Sadiyattes ==== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] b020wi26272ee0dxpwunb1sih5i8ek9 2008327 2008326 2026-05-10T08:28:30Z Penaber49 39672 /* Serdema Gîges */ 2008327 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== Serdema Gîges ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ==== Serdema Ardîs û Sadiyattes ==== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] q6el1z860rehq7yvx96ky3m00xij5x3 2008329 2008327 2026-05-10T08:29:03Z Penaber49 39672 /* Serdema Ardîs û Sadiyattes */ 2008329 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== Serdema Gîges ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] dc5fr91rf6wufvfr3urgvcch9rhlja4 2008330 2008329 2026-05-10T08:29:22Z Penaber49 39672 2008330 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] jy8ubx7oxnmvwle745xwkbwmmro3wr0 2008332 2008330 2026-05-10T08:31:42Z Penaber49 39672 /* Serdema Ardîs û Sadiyattes */ 2008332 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. ===== ''''Serdema Alyattes'''' ===== == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] rmwvxv5a7nof651fju5oa3o22maor6v 2008333 2008332 2026-05-10T08:32:15Z Penaber49 39672 2008333 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. ===== '''Serdema Alyattes''' ===== == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] jfopnwp1zirma2cu6ex3310cq2va9n8 2008336 2008333 2026-05-10T08:34:41Z Penaber49 39672 2008336 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 1q157h634nr5cch7p2vfkbkrittns4f 2008345 2008336 2026-05-10T08:42:35Z Penaber49 39672 2008345 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz. Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] s4c1khab6tzaq5z5p300vjl8uqp3kn8 2008351 2008345 2026-05-10T08:47:29Z Penaber49 39672 2008351 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz. Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin. Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ownljgim357rdt6bix6mg4amh5ywlbv 2008372 2008351 2026-05-10T09:13:52Z Penaber49 39672 2008372 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz. Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin. Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin. Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 63a2jzr3w1gbq0n48o7g91se3upyxmn 2008384 2008372 2026-05-10T09:23:28Z Penaber49 39672 2008384 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliya dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine. Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin. Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye. Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye. ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz. Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin. Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin. Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ohttbknaa5o3g0rsp8gn0gpazuvt840 2008386 2008384 2026-05-10T09:27:18Z Penaber49 39672 2008386 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name=":1" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz. Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin. Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin. Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] mxpb9ywoqoxvu7vvn6e7uzgkxdhklnn 2008388 2008386 2026-05-10T09:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2008388 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz. Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin. Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin. Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] rgrqe6epjycoo5c5snmraryu4x3p498 2008390 2008388 2026-05-10T09:32:28Z Penaber49 39672 2008390 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] a0zih4ldlqd3ztv6slmbgxzjcznnhy7 2008431 2008390 2026-05-10T10:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir.) 2008431 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 057u5yx4arxbwbocr2rnc6c8vc98uuf 2008485 2008431 2026-05-10T11:54:01Z Penaber49 39672 2008485 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] dbkxmy84x76bd9gvoui6v969m2rtttp 2008489 2008485 2026-05-10T11:57:58Z Penaber49 39672 2008489 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis, û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] e3tqzzrxf9y8hf0y03gl94j91cp2otq 0 40378 2008250 1849529 2026-05-09T16:37:57Z Avestaboy 34898 Girêdan 2008250 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} [[Wêne:India film clapperboard (variant).svg|thumb]] '''Bollywood''' li Mumbaî (dêrîn Bombay) produktîona navenda Fîlma Hîndîstan ê bikaranîn, ji Hollywood û Bombay ê zêk hemwate çêkir. Li Dinyayê Dewleta [[Hindistan]] ê gellek pir Fîlman çaran heta yekemîn bertekişandin. == Fîlmên girîng == * 1930'de: Alaam Ara * 1940'de: Kısmet, Barsaat, Mahal * 1950'de: Mother India, Devdas (1955), Awara, Pyaasa, Shri 420, Do Bigha Zameen * 1960'de: Mughal-e-Azam, Sangam, Aradhana, Junglee, Guide * 1970'de: Sholay, Mera Naam Joker, Kabhi Kabhie, Amar Akbar Anthony, Bobby, Zanjeer, Pakeezah * 1980'de: Umrao Jaan (1981), Coolie, Maine Pyar Kiya, Qayamat Se Qayamat Tak * 1990'de: Dilwale Dulhania Le Jayenge, Dil Se, Bombay, Hum Aapke Hain Kaun, Kuch Kuch Hota Hai * 2000'de: Kabhi Khushi Kabhie Gham, Lagaan, Dil Chahta Hai, Devdas (2002), Kal Ho Naa Ho, Veer-Zaara, Black, Swades, Rang De Basanti * 2006'de: Salaam e-ishq, Kabhi Alvida Naa Kehna, Baabul, Umrao Jaan (2006), Krrish, Dhoom 2, Humko Tumse Pear Hai, Darna Zaroori Hai, Fanaa, Don * 2013'de: [[Aashiqui 2]] * 2014'de: [[Ek Villain]] == Aktorên girîng == * [[Aamir Khan]] * [[Shraddha Kapoor]] * [[Siddhart Malhotra]] * [[Amitabh Bachchan]] * [[Abhishek Bachchan]] * [[Shahrukh Khan]] * [[Uday Chopra]] * [[Yash Chopra]] * [[John Abraham]] * [[Arjun Rampal]] * [[Aishwarya Rai]] * [[Salman Khan]] * [[Saif Ali Khan]] * [[Hrithik Roshan]] * [[Madhuri Dixit]] * [[Kajol]] * [[Rani Mukerji|Rani Mukherji]] * [[Preity Zinta]] * [[Kareena Kapoor]] * [[Karisma Kapoor]] * [[Juhi Chawla]] * Priyanka Chopra * [[Rajnail Kapoor]] == Derhenan ê gîrîng == * Yash Chopra * Aditya Chopra * Ram Gopal Varma * Mani Ratnam * Karan Johar * Raj Kapoor * Sanjay Leela Bhansali * Guru Dutt == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * [http://www.bollywhat.com/ Bollywhat? - The Guide for Clueless Fans of Bollywood Films] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1913an li Hindistanê]] [[Kategorî:Bollywood| ]] lve0d47nz4tt0gc6gkr778xozntodnq 0 40380 2008242 1770670 2026-05-09T16:23:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2008242 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{kêm|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Aishwarya raavan.jpg|thumb|Aktrîsa hindî Aishwarya Rai]] '''Aishwarya Rai''', [[Zimanê hindî|hindî]]: ऐश्वर्या राय, '''Ayşwarya Ray''', di 1ê çiriya paşîn a [[1973]]an de li Mangalore, Karnataka, [[Hindistan]]ê ji dayika xwe bûye, aktrîseke [[Bollywood]] û [[Hollywood]]ê ye. Di sala 1994an de [[Şahciwana Cîhanê]] (Miss World) bû. Ew ligel aktorê [[Abhishek Bachchan]] zewicî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Sal !! Navê fîlm !! Ziman !! Rola wê!! Nîşe |- |rowspan="2"| 1997 || ''[[Iruvar]]'' || [[Tamîl]] || Pushpa/Kalpana || |- | ''[[Aur Pyaar Ho Gaya]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Ashi Kapoor || |- | 1998 || ''[[Jeans (film)|Jeans]]'' || [[Tamîl]] || Madhumitha/Vaishnavi || '''Winner''', [[Filmfare Best Actress Award South]] <br /> [[List of India's official entries to the Oscars|India's official entry to the Oscars]] |- |rowspan="4"| 1999 || ''[[Aa Ab Laut Chalen]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Pooja || |- | ''[[Hum Dil De Chuke Sanam]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Nandini || '''Winner''', [[Filmfare Best Actress Award]] |- | ''[[Ravoyi Chandamama]]'' || [[Têlugu]] || || Cameo appearance |- | ''[[Taal (film)|Taal]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Mansi || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- |rowspan="6"| 2000 || ''[[Mela (2000 film)|Mela]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Champakali || Cameo appearance |- | ''[[Kandukondain Kandukondain]]'' || [[Tamîl]] || Meenakshi Bala || |- | ''[[Josh (film)|Josh]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Shirley || |- | ''[[Hamara Dil Aapke Paas Hai]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Preeti Virat || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- | ''[[Dhaai Akshar Prem Ke]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Sahiba Grewal || |- | ''[[Mohabbatein]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Megha || Nominated, [[Filmfare Best Supporting Actress Award]] |- | 2001 || ''[[Albela]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Sonia || |- |rowspan="5"| 2002 || ''[[Hum Tumhare Hain Sanam]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Suman || Cameo |- | ''[[Hum Kisise Kum Nahi (2002 film)|Hum Kisi Se Kum Nahin]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Komal Rastogi || |- | ''[[23rd March 1931: Shaheed]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || || Cameo appearance |- | ''[[Devdas (2002 film)|Devdas]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Parvati (Paro) || '''Winner''', [[Filmfare Best Actress Award]] <br /> [[List of India's official entries to the Oscars|India's official entry to the Oscars]] |- | ''[[Shakti (2002 film)|Shakti: The Power]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Aishwarya Rai || Cameo appearance |- |rowspan="3"| 2003 || ''[[Chokher Bali (film)|Chokher Bali]]'' || [[Bêngalî]] || Binodhini || |- | ''[[Dil Ka Rishta]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Tia Sharma || |- | ''[[Kuch Naa Kaho]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Namrata Shrivastav || |- |rowspan="4"| 2004 || ''[[Bride & Prejudice]]'' || [[Îngîlîzî]] || Lalita Bakshi || |- | ''[[Khakee]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Mahalakshmi || |- | ''[[Kyun...! Ho Gaya Na]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Diya Malhotra || |- | ''[[Raincoat (film)|Raincoat]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Neerja || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- |rowspan="3"| 2005 || ''[[Shabd (film)|Shabd]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Antara Vashist || |- | ''[[Bunty Aur Babli]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || || Cameo appearance |- | ''[[The Mistress of Spices (film)|Mistress of Spices]]'' || [[Îngîlîzî]] || Tilo || |- |rowspan="2"| 2006 ||''[[Umrao Jaan (2006 film)|Umrao Jaan]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Umrao Jaan || |- | ''[[Dhoom 2]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Sunehri || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- |rowspan="3"| 2007 || ''[[Guru (2007 film)|Guru]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Sujata || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- | ''[[Provoked (film)|Provoked]]'' || [[Îngîlîzî]] || [[Kiranjit Ahluwalia]] || |- | ''[[The Last Legion]]'' || [[Îngîlîzî]] || Mira || |- |rowspan="2"| 2008 || ''[[Jodhaa Akbar]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Jodhaa Bai || |- | ''[[Sarkar Raj]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Anita || |- | 2009 || ''[[The Pink Panther 2]]'' || [[Îngîlîzî]] || Sonia || Releasing on 6,[[Sibat]] [[2009]] |- | 2010 || ''[[Endhiran]]'' || [[Tamîl]] || || |} {{Kontrola otorîteyê}} {{aktrîs-şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] qc3ardkt75fy1bs2wspm4cc0k26j1mj 2008259 2008242 2026-05-09T17:32:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008259 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{kêm|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Aishwarya raavan.jpg|thumb|Aktrîsa hindî Aishwarya Rai]] '''Aishwarya Rai''', [[Zimanê hindî|hindî]]: ऐश्वर्या राय, '''Ayşwarya Ray''', di 1ê çiriya paşîn a [[1973]]an de li Mangalore, Karnataka, [[Hindistan]]ê ji dayika xwe bûye, aktrîseke [[Bollywood]] û [[Hollywood]]ê ye. Di sala 1994an de [[Şahciwana Cîhanê]] (Miss World) bû. Ew ligel aktorê [[Abhishek Bachchan]] zewicî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Sal !! Navê fîlm !! Ziman !! Rola wê!! Nîşe |- |rowspan="2"| 1997 || ''[[Iruvar]]'' || [[Tamîl]] || Pushpa/Kalpana || |- | ''[[Aur Pyaar Ho Gaya]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Ashi Kapoor || |- | 1998 || ''[[Jeans (film)|Jeans]]'' || [[Tamîl]] || Madhumitha/Vaishnavi || '''Winner''', [[Filmfare Best Actress Award South]] <br /> [[List of India's official entries to the Oscars|India's official entry to the Oscars]] |- |rowspan="4"| 1999 || ''[[Aa Ab Laut Chalen]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Pooja || |- | ''[[Hum Dil De Chuke Sanam]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Nandini || '''Winner''', [[Filmfare Best Actress Award]] |- | ''[[Ravoyi Chandamama]]'' || [[Têlugu]] || || Cameo appearance |- | ''[[Taal (film)|Taal]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Mansi || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- |rowspan="6"| 2000 || ''[[Mela (2000 film)|Mela]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Champakali || Cameo appearance |- | ''[[Kandukondain Kandukondain]]'' || [[Tamîl]] || Meenakshi Bala || |- | ''[[Josh (film)|Josh]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Shirley || |- | ''[[Hamara Dil Aapke Paas Hai]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Preeti Virat || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- | ''[[Dhaai Akshar Prem Ke]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Sahiba Grewal || |- | ''[[Mohabbatein]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Megha || Nominated, [[Filmfare Best Supporting Actress Award]] |- | 2001 || ''[[Albela]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Sonia || |- |rowspan="5"| 2002 || ''[[Hum Tumhare Hain Sanam]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Suman || Cameo |- | ''[[Hum Kisise Kum Nahi (2002 film)|Hum Kisi Se Kum Nahin]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Komal Rastogi || |- | ''[[23rd March 1931: Shaheed]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || || Cameo appearance |- | ''[[Devdas (2002 film)|Devdas]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Parvati (Paro) || '''Winner''', [[Filmfare Best Actress Award]] <br /> [[List of India's official entries to the Oscars|India's official entry to the Oscars]] |- | ''[[Shakti (2002 film)|Shakti: The Power]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Aishwarya Rai || Cameo appearance |- |rowspan="3"| 2003 || ''[[Chokher Bali (film)|Chokher Bali]]'' || [[Bêngalî]] || Binodhini || |- | ''[[Dil Ka Rishta]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Tia Sharma || |- | ''[[Kuch Naa Kaho]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Namrata Shrivastav || |- |rowspan="4"| 2004 || ''[[Bride & Prejudice]]'' || [[Îngîlîzî]] || Lalita Bakshi || |- | ''[[Khakee]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Mahalakshmi || |- | ''[[Kyun...! Ho Gaya Na]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Diya Malhotra || |- | ''[[Raincoat (film)|Raincoat]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Neerja || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- |rowspan="3"| 2005 || ''[[Shabd (film)|Shabd]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Antara Vashist || |- | ''[[Bunty Aur Babli]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || || Cameo appearance |- | ''[[The Mistress of Spices (film)|Mistress of Spices]]'' || [[Îngîlîzî]] || Tilo || |- |rowspan="2"| 2006 ||''[[Umrao Jaan (2006 film)|Umrao Jaan]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Umrao Jaan || |- | ''[[Dhoom 2]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Sunehri || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- |rowspan="3"| 2007 || ''[[Guru (2007 film)|Guru]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Sujata || Nominated, [[Filmfare Best Actress Award]] |- | ''[[Provoked (film)|Provoked]]'' || [[Îngîlîzî]] || [[Kiranjit Ahluwalia]] || |- | ''[[The Last Legion]]'' || [[Îngîlîzî]] || Mira || |- |rowspan="2"| 2008 || ''[[Jodhaa Akbar]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Jodhaa Bai || |- | ''[[Sarkar Raj]]'' || [[Zimanê hindî|Hindî]] || Anita || |- | 2009 || ''[[The Pink Panther 2]]'' || [[Îngîlîzî]] || Sonia || Releasing on 6,[[Sibat]] [[2009]] |- | 2010 || ''[[Endhiran]]'' || [[Tamîl]] || || |} {{Kontrola otorîteyê}} {{aktrîs-şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] d2x9ugm3u1hrgi9pq1k6f63kzyol2qy 14 40382 2008253 1701081 2026-05-09T16:56:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2008253 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn}} {{Kategoriya Commonsê|Cinema of India}} [[Kategorî:Hindistan]] [[Kategorî:Sînema]] [[Kategorî:Sînemaya Hindistanê]] r0jfv1l78qh2xvt72vgfscf3x8yshmg 0 40401 2008234 1840458 2026-05-09T16:05:58Z Avestaboy 34898 2008234 wikitext text/x-wiki {{kêm|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kajol''' ([[Hindî]], काजोल, Kājol; * [[5]] [[Tebax]]a [[1974]] li[[Mumbai]], [[Maharashtra]], [[Hindistan]]) ji [[Bollywood]] ê pir tê Hêzkirin. Kajol zudaye Fîlmê bizav Temaşedakirin ji Malbata xwe.Dayika mezina Kajol Rattan Bai u Dayika meyina Kajolê ya Duyêmîn Navê êw jî Shobhna Samarth ê êw jî mîna Kajolê Aktor ê.Ji Maratha Dayika Kajolê Tanuja,Xuşka Kajolê navdarî sala 60’an de gehîştin.Bavê Kajolê ji Bengalî Xelek u Dêrhêner ê.Xuşka Kajolê Tanisha di sala 2005 heta 2006 de Dêstpekir ser Fîlmên [[Bollywood]] ê. Wexta Kajol xwe da ser Fîlmên [[Bollywood]] ê ,bi Fîlma “Baazigar” ê Dêstpekir.Di sala [[1995]]’de xwe bi bext naskir Kajol ,wê çaxe Dêrhêner ê Kajol ê pir bi Serkevtin bu Aditya Chopra di Fîlma Dilwale Dulhaniya Le Jayenge’de Kajol ê Aktora Delal dît ,êw Fîlma bi Serkevtin çu ser Sînemaye ,niha êw Fîlma 12 sal ê di Sînemaye de tê Temaşekirin.[[Shahrukh Khan]] u Kajol di 5 Fîlmande Baazigar (1993), Karan Arjun (1995), Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995), Kuch Kuch Hota Hai (1998) u di Kabhi Khushi Kabhie Gham (2001)’de bi cot pir xweş Lîstin. Kajol bi Aktora [[Ajay Devgan]] ê Zêwicî. == Fîlme Kajol == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Sal !! Fîlm !! Weyn !! Nîşe |- | 1992 || ''[[Bekhudi]]'' || Radhika || |- | 1993 || ''[[Baazigar]]'' || Priya Chopra || |- |rowspan="2"| 1994 || ''[[Udhaar Ki Zindagi]]'' || Sita || |- | ''[[Yeh Dillagi]]'' || Sapna || |- |rowspan="5"| 1995 || ''[[Karan Arjun]]'' || Sonia Saxena || |- | ''[[Taaqat (1995 film)|Taaqat]]'' || Kavita || |- | ''[[Hulchul (1995 film)|Hulchul]]'' || Sharmili || |- | ''[[Gundaraj]]'' || Ritu || |- | ''[[Dilwale Dulhania Le Jayenge]]'' || Simran Singh || |- | 1996 || ''[[Bambai Ka Babu]]'' || Neha || |- |rowspan="4"| 1997 || ''[[Gupt: The Hidden Truth]]'' || Isha Diwan || |- | ''[[Hamesha]]'' || Rani Sharma/Reshma || |- | ''[[Minsaara Kanavu]]'' || Priya Amarnath || [[Tamilce|Tamil]] |- | ''[[Ishq (film)|Ishq]]'' || Kajal || |- |rowspan="5"| 1998 || ''[[Pyaar Kiya To Darna Kya]]'' || Muskaan Thakur || |- | ''[[Duplicate]]'' || |- | ''[[Dushman]]'' || Sonia/Naina Saigal || |- | ''[[Pyaar To Hona Hi Tha]]'' || Sanjana || |- | ''[[Kuch Kuch Hota Hai]]'' || Anjali Sharma || |- |rowspan="3"| 1999 || ''[[Dil Kya Kare]]'' || Nandita Rai || |- | ''[[Hum Aapke Dil Mein Rehte Hain]]'' || Megha || |- | ''[[Hote Hote Pyar Ho Gaya]]'' || Pinky || |- | 2000 || ''[[Raju Chacha]]'' || Anna || |- |rowspan="2"| 2001 || ''[[Kuch Khatti Kuch Meethi]]'' || Tina/Sweety Khanna || |- | ''[[Kabhi Khushi Kabhie Gham]]'' || Anjali Sharma Raichand || |- | 2003 || ''[[Kal Ho Naa Ho]]'' || || ''Maahi Ve'' |- |rowspan="2"| 2006 || ''[[Fanaa]]'' || Zooni Ali Beg || |- | ''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' || || ''Rock N Roll Soniye'' |- | 2007 || ''[[Om Shanti Om]]'' || || ''Deewangi Deewangi'' |- |rowspan="3"| 2008 || ''[[U, Me aur Hum]]'' || Piya || |- | ''[[Haal-e-dil]]'' || || ''Oye Hoye'' |- | ''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' || || ''Phir Milenge Chalte Chalte'' |- |rowspan="1"| 2009 ||''[[Vighnaharta Shree Siddhivinayak]]'' || <ref>http://shreesiddhivinayak.erosentertainment.com</ref> |- |rowspan="4"| 2010 ||''[[My Name is Khan]]'' || Mandira Khan || |- | ''[[We Are Family]]'' || Maya || |- | ''[[Toonpur Ka Superhero]]'' || || |- | ''[[Koochie Koochie Hota Hain]]'' || Anjali|| |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * İMDBde [http://www.imdb.com/name/nm0004418/ Kajol] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] hfw92ljkmqa8caw1oegpqxvznui3kgd 2008264 2008234 2026-05-09T17:32:56Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008264 wikitext text/x-wiki {{kêm|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kajol''' ([[Hindî]], काजोल, Kājol; * [[5]] [[Tebax]]a [[1974]] li[[Mumbai]], [[Maharashtra]], [[Hindistan]]) ji [[Bollywood]] ê pir tê Hêzkirin. Kajol zudaye Fîlmê bizav Temaşedakirin ji Malbata xwe.Dayika mezina Kajol Rattan Bai u Dayika meyina Kajolê ya Duyêmîn Navê êw jî Shobhna Samarth ê êw jî mîna Kajolê Aktor ê.Ji Maratha Dayika Kajolê Tanuja,Xuşka Kajolê navdarî sala 60’an de gehîştin.Bavê Kajolê ji Bengalî Xelek u Dêrhêner ê.Xuşka Kajolê Tanisha di sala 2005 heta 2006 de Dêstpekir ser Fîlmên [[Bollywood]] ê. Wexta Kajol xwe da ser Fîlmên [[Bollywood]] ê ,bi Fîlma “Baazigar” ê Dêstpekir.Di sala [[1995]]’de xwe bi bext naskir Kajol ,wê çaxe Dêrhêner ê Kajol ê pir bi Serkevtin bu Aditya Chopra di Fîlma Dilwale Dulhaniya Le Jayenge’de Kajol ê Aktora Delal dît ,êw Fîlma bi Serkevtin çu ser Sînemaye ,niha êw Fîlma 12 sal ê di Sînemaye de tê Temaşekirin.[[Shahrukh Khan]] u Kajol di 5 Fîlmande Baazigar (1993), Karan Arjun (1995), Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995), Kuch Kuch Hota Hai (1998) u di Kabhi Khushi Kabhie Gham (2001)’de bi cot pir xweş Lîstin. Kajol bi Aktora [[Ajay Devgan]] ê Zêwicî. == Fîlme Kajol == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Sal !! Fîlm !! Weyn !! Nîşe |- | 1992 || ''[[Bekhudi]]'' || Radhika || |- | 1993 || ''[[Baazigar]]'' || Priya Chopra || |- |rowspan="2"| 1994 || ''[[Udhaar Ki Zindagi]]'' || Sita || |- | ''[[Yeh Dillagi]]'' || Sapna || |- |rowspan="5"| 1995 || ''[[Karan Arjun]]'' || Sonia Saxena || |- | ''[[Taaqat (1995 film)|Taaqat]]'' || Kavita || |- | ''[[Hulchul (1995 film)|Hulchul]]'' || Sharmili || |- | ''[[Gundaraj]]'' || Ritu || |- | ''[[Dilwale Dulhania Le Jayenge]]'' || Simran Singh || |- | 1996 || ''[[Bambai Ka Babu]]'' || Neha || |- |rowspan="4"| 1997 || ''[[Gupt: The Hidden Truth]]'' || Isha Diwan || |- | ''[[Hamesha]]'' || Rani Sharma/Reshma || |- | ''[[Minsaara Kanavu]]'' || Priya Amarnath || [[Tamilce|Tamil]] |- | ''[[Ishq (film)|Ishq]]'' || Kajal || |- |rowspan="5"| 1998 || ''[[Pyaar Kiya To Darna Kya]]'' || Muskaan Thakur || |- | ''[[Duplicate]]'' || |- | ''[[Dushman]]'' || Sonia/Naina Saigal || |- | ''[[Pyaar To Hona Hi Tha]]'' || Sanjana || |- | ''[[Kuch Kuch Hota Hai]]'' || Anjali Sharma || |- |rowspan="3"| 1999 || ''[[Dil Kya Kare]]'' || Nandita Rai || |- | ''[[Hum Aapke Dil Mein Rehte Hain]]'' || Megha || |- | ''[[Hote Hote Pyar Ho Gaya]]'' || Pinky || |- | 2000 || ''[[Raju Chacha]]'' || Anna || |- |rowspan="2"| 2001 || ''[[Kuch Khatti Kuch Meethi]]'' || Tina/Sweety Khanna || |- | ''[[Kabhi Khushi Kabhie Gham]]'' || Anjali Sharma Raichand || |- | 2003 || ''[[Kal Ho Naa Ho]]'' || || ''Maahi Ve'' |- |rowspan="2"| 2006 || ''[[Fanaa]]'' || Zooni Ali Beg || |- | ''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' || || ''Rock N Roll Soniye'' |- | 2007 || ''[[Om Shanti Om]]'' || || ''Deewangi Deewangi'' |- |rowspan="3"| 2008 || ''[[U, Me aur Hum]]'' || Piya || |- | ''[[Haal-e-dil]]'' || || ''Oye Hoye'' |- | ''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' || || ''Phir Milenge Chalte Chalte'' |- |rowspan="1"| 2009 ||''[[Vighnaharta Shree Siddhivinayak]]'' || <ref>http://shreesiddhivinayak.erosentertainment.com</ref> |- |rowspan="4"| 2010 ||''[[My Name is Khan]]'' || Mandira Khan || |- | ''[[We Are Family]]'' || Maya || |- | ''[[Toonpur Ka Superhero]]'' || || |- | ''[[Koochie Koochie Hota Hain]]'' || Anjali|| |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * İMDBde [http://www.imdb.com/name/nm0004418/ Kajol] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 0qspp4q9op62hyglrt32uv717oeew87 0 43361 2008413 1946443 2026-05-10T10:06:08Z Avestaboy 34898 2008413 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = GuentherZ 2011-0803 IMG0001 Meidlinger Friedhof Grab August Aichhorn.jpg }} '''August Aichhorn''' (jdb. {{Jidayikbûn|27|tîrmeh|1878}} li [[Viyana]]; m. {{mirin|13|çiriya pêşîn|1949}} li heman cihê) pedagog û psîkoanalîstekî ji [[Awistirya|awistrirî]] bû. == Jiyan == August Aichhorn berê mamosteyê dibistana gel (Volksschullehrer) bû li Viyanayê. Piştî Şerê cîhanê yê I. pedagogiyê dike li Ober-Hollabrunn û St. Andrä (1918-1922). Ew li wir pêderdixe ku perwerdeya yan jî hînbûna bi zorê, bikêrî tiştekê nayê. Herçendî derfetên hînbûnê gelek zêde bin jî. Ew agresyona ciwanan bi kêmasiya hezkirinê ve girêdide. Wî xeyalê stargehekê zarokan dikir ku li wir zarok bi baldarî, hezkirin û zanînê tên perwerdekirin. Bi psîkologa navdar [[Anna Freud]]ê re diket gotûbêjan û gelek jî jê sûd werdigirt. Di nava sala 1932 de August Aichhorn bi tevî [[Hans Zulliger]] kovarekê xwerû li ser pedagojiya psîkoanalîtîk dertîne. == Berhem == * ''Verwahrloste Jugend - Ciwaniya bêxwedî: Psîkoanalîz de mezinkirina bi alîkariyê de; 10 dersên pêşîn'' (Pêşgotin ji [[Sigmund Freud]]), Viyana : Weşanxaneya Internationaler Psychoanalytischer Verlag, 1925, cara dawî: 11. bêî guhertin. A. Bern: Huber, 2005, ISBN 3456842600 - ji xeynî almanî herwiha bi îngîlîzî, fransî û spanî * ''Erziehungsberatung und Erziehungshilfe - Agahdarkirina mezinkirinê û alîkariya wê: 12 ders li ser pedagojiya psîkoanalîtîk. Bi kurtkirina August Aichhorns'', Bern : Huber, 1959, Pirtûka di formata berikê de: Reinbek (li Hamburg) : Rowohlt, 1972 * ''Psychoanalyse und Erziehungsberatung - Psîkoanalîz û agahdarkirina mezinkirinê'', Frankfurt (am Main) : Fischer-Taschenbuch-Verlag, 1974 * ''Erziehungsberatung. - Agahdarkirina mezinkirinê'' In: Meng, Heinrich (Hrsg.).: Kovar bo pedagojiya psîkoanalîtîk. Viyana. Verlag der Zeitschrift für psychoanalytische Pädagogik. (1932), S. 445-488 == Çavkanî == * Thomas Aichhorn: ''Wer war August Aichhorn. Briefe, Dokumente, Unveröffentlichte Arbeiten - Kî bû August Aichhorn. Name, dokûment û xebatên nehatine çapkirin''. Löcker & Wögenstein, Wien 1976. * Thomas Aichhorn (Hrsg.): ''Zur Geschichte der Wiener Psychoanalytischen Vereinigung - Li ser dîroka yekîtiya psîkoanalîtîk a Viyanayê''. Bend 1: ''1938-1949''. Edition Diskord, Tübingen 2003. * [[Ernst Federn]]: „Die therapeutische Persönlichkeit, erläutert am Beispiel von Paul Federn und August Aichhorn“. In: Ders.: ''Ein Leben mit der Psychoanalyse. Von Wien über Buchenwald und die USA zurück nach Wien''. Psychosozial-Verlag, Wien 1999, ISBN 3-932133-86-2. (almanî) * Roland Kaufhold: „Zur Geschichte und Aktualität der Psychoanalytischen Pädagogik: Fragen an Rudolf Ekstein und Ernst Federn“. In: Roland Kaufhold (Hrsg.): ''Pioniere der Psychoanalytischen Pädagogik: Bruno Bettelheim, Rudolf Ekstein, Ernst Federn und Siegfried Bernfeld''. Psychosozial-Verl., Gießen 1993, ISBN 3-930096-23-4 (=''psychosozial'' 53, Jg. 16, Heft 1), S. 9–19. (almanî) * Roland Kaufhold: „Spurensuche zur Geschichte der die USA emigrierten Wiener Psychoanalytischen Pädagogen“ In: Thomas Aichhorn (Hrsg.): ''Zur Geschichte der Wiener Psychoanalytischen Vereinigung''. Band 1: ''1938-1949''. Edition Diskord, Tübingen 2003, S. 37-69. (almanî) * Achim Perner, "Der Beitrag August Aichhorns zur Technik der Psychoanalyse" in: ''Luzifer Amor'' - Heft 36, Zur Geschichte der psychoanalytischen Technik * JE. Schowalter: "Aichhorn revisited" in: ''The Psychoanalytic Study of the Child''. 2000;55:49-60. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1878]] [[Kategorî:Mamosteyên awistirî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1949]] [[Kategorî:Psîkiyatrîstên awistirî]] [[Kategorî:Psîkoanalîstên awistirî]] [[Kategorî:Zanyarên ji Viyanayê]] gabcrucoxokhxf0823ohfr9sp0mu66i 0 43578 2008414 1995035 2026-05-10T10:07:45Z Avestaboy 34898 2008414 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Bruno Bettelheim''' (jdb. [[28ê tebaxê]] [[1903]] li [[Viyana]]; m. [[13ê adarê]] [[1990]] li [[Silver Spring]], [[Maryland]], [[DYA]]) psîkoanalîst û psîkologê zarok/ciwanan ê Amerîkayî bû. == Jiyan == === Awistriya === Bavê wî kerestevanek bû. Hêj di 14 saliya xwe de bala xwe dida psîkoanalîzê û dixwest bi [[Sigmund Freud]] re hevnasînê bike. Berê li [[Zanîngeha Viyanayê]] xwendina germanîstîkê didît. Paşê vegerand dîroka hunerê ya fîlozofiyê. Sala 1938ê xwendina xwe bi xebata li ser [[Immanuel Kant]] (''„Pirsgirêka rindiya xwezayî û estetîka nûjen“'') bidawî dike. Heman salê Bettelheim wekî [[Cihû]]yek dişînin kampa tunekirinê ya li [[Dachau]]yê bû. Ji wir jî dişînin kampa tunekirinê ya [[Buchenwald]]ê. Li kampê bi [[Ernst Federn]] – kurê psîkoanalîstê navdar ê Viyanayî [[Paul Federn]] – re hevnasînê dike. Bi hevre bingeha ''stratejiya lijiyanêmayînê'' ya psîkolojiya terorê davêjin. Li kampê 11 mehan dimîne, bi daxwaza [[Eleanor Roosevelt]] a taybet sala 1939 serbest tê berdan û diçe DYAyê. [[Nazî]] payeyên wî yên hebûn betal dikin. Sala 2004, payeyên wî yên bidestxistibûn lê tê vegerandin. === DYA === Sala 1943 pirtûka xwe ya li ser kampên tunekirinê ya bi navê ''Individual and Mass Behavior in Extreme Situations'' çap dike, paşê ev bi almanî jî tê çapkirin ''Aufstand gegen die Masse - Berxwedan dijî zilmê (desthilata neyînî ya xurtan)''. Li DYAyê Bettelheim li [[University of Chicago]] asîstaniya lêkolînan dike. 1944 dibe gerînendeyê „Orthogenic School“ û asîstanprofesorê psîkolojiya zarok/ciwanan, psîkiyatrî, pedagojiyê. Xebatên girîng li ser [[otîstîzm]]ê (otîzm) dike. Ji 1952 heya sala 1973 wekî profesor kar dike. Di pirtûka xwe ya bi navê ''Pêdiviya zarokan bi çîrokan hene'' ya 1976ê de çîrokên kevneşopî yên [[Birayên Grimm]] bi awayê psîkoanalîstê saz dike û bilind dinirxîne. Ew giringiyek mezin dide çîrokan û wan bo terapiya zarokan bikartîne. == Rexne == Piştî mirina wî [[Newsweek]]ê gotarek bi navê ''Benno Brutalheim (Benoyê xwînî, xîz)'' nivîsî û îdia kir wî li Orthogenic Schoolê li zarokan daye. Navê wî ji nişka ve bi neyînî belav bû. Hin kes derketin gotin Bruna li wan jî daye. == Berhem == === Nivîs (îngîlîzî) === * ''Individual and Mass Behavior in Extreme Situations'' in ''Journal of Abnormal and Social Psychology'', 38: 417-452, 1943 * ''Joey: A "Mechanical Boy"'', in ''Scientific American'', 200, March 1959: 117-126. === Monografî (li kurdî nehatine wergerandin) === * ''Love Is Not Enough: The Treatment of Emotionally Disturbed Children'', Free Press, Glencoe, Ill., 1950, <br />almanî: ''Liebe allein genügt nicht: die Erziehung emotional gestörter Kinder - Evîn tenê têr nake: zarokên ji aliyê hestê ve giran birîndar bûne'', ISBN 3-608-95776-6 * ''Symbolic Wounds; Puberty Rites and the Envious Male'', Free Press, Glencoe, Ill., 1954<br />almanî: ''Symbolische Wunden: Pubertätsriten und der Neid des Mannes - Birînên sîmbolîk: Xamatî û xwezî pê anîna mêran'', ISBN 3-596-27322-6 * ''Truants From Life; The Rehabilitation of Emotionally Disturbed Children'', Free Press, Glencoe, Ill., 1955 <br />almanî: ''So können sie nicht leben: die Rehabilitierung emotional gestörter Kinder - Wiha nikarin bijîn: Terapîkirina zarokên ji aliyê hestê ve hatine birîdarkirin'', ISBN 3-608-94270-X * ''The Informed Heart: Autonomy in a Mass Age'', The Free Press, Glencoe, Ill., 1960<br />almanî: ''Aufstand gegen die Masse. Die Chance des Individuums in der modernen Gesellschaft - Berxedan li dijî zilmê. Bextê cîhana hundurîn a civakên nûjen'', 1980, ISBN 3-596-42217-5 * ''Dialogues with Mothers'', The Free Press, Glencoe, Ill., 1962,<br />almanî: ''Gespräche mit Müttern - Axavtin bi dayikan re'', ISBN 3-492-10155-0 * ''The Empty Fortress: Infantile autism and the birth of the self'', The Free Press, New York, 1967,<br />almanî: ''Die Geburt des Selbst. The Empty Fortress. Erfolgreiche Therapie autistischer Kinder - Jidayîkbûna xwe bi xweyî. Terapiyan serketî ya zarokên otîstîk'', ISBN 3-596-42247-7 * ''The Children of the Dream'', Macmillan, London & New York, 1969,<br />almanî: ''Die Kinder der Zukunft. Gemeinschaftserziehung als Weg einer neuen Pädagogik. - Zarokên paşerojê. Wekî riyeke nû ya pedagojiyê mezinkirina bihevreyî'', ISBN 3-423-00888-1 * ''A Home for the Heart'', Knopf, New York, 1974,<br />almanî: ''Der Weg aus dem Labyrinth: leben lernen als Therapie - Riya felatiyê ya labîrentê: Wekî terapî fêrbûna jiyanê'', ISBN 3-423-15051-3 * ''The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales'', Knopf, New York, 1976,<br />almanî: ''Kinder brauchen Märchen - Zarokan re çîrok divê'', ISBN 3-423-08495-2 * ''Surviving and Other Essays'', Knopf, New York, 1979,<br />almanî: ''Erziehung zum Überleben. Zur Psychologie der Extremsituation - Mezinkirin bo serketin di jiyanê de. Li ser psîkolojiya rewşên awarte'', 1982, ISBN 3-423-15056-4 * ''On Learning to Read: The Child's Fascination with Meaning'' (with Karen Zelan), Knopf, New York, 1982<br />almanî: ''Kinder brauchen Bücher - Zarokan re pirtûk divê: Lesen lernen durch Faszination - Fêrbûna xwendinê ya bisêhr'', ISBN 3-423-35026-1 * ''Freud and Man's Soul'', Knopf, New York, 1982,<br />almanî: ''Freud und die Seele des Menschen - Freud û rewana mirovan'', ISBN 3-423-15026-2 * ''A Good Enough Parent: A book on Child-Rearing'', Knopf, New York, 1987,<br />almanî: ''Ein Leben für Kinder - Jiyanek bo zarokan'' Erziehung in unserer Zeit - Mezinkirin di dema niha de, ISBN 3-407-22021-9 * ''Un autre regard sur la folie''<br />almanî: ''Liebe als Therapie: Gespräche über das Seelenleben des Kindes - Hezkirin wekî terapiyê: Axavtin li ser jiyana rewanî ya zarokiyê'', 1989, ISBN 3-492-10257-3 * ''Freud's Vienna and Other Essays'', Knopf, New York, 1990,<br />deutsch: ''Themen meines Lebens: Essays über Psychoanalyse, Kindererziehung und das jüdische Schicksal '', ISBN 3-423-35062-8 == Çavkanî (ne bi kurdî ne) == * Ronald Angres: ''Who, Really, was Bruno Bettelheim?'' Commentary, 90, 1990, 4, 26-30 * [[Rudolf Ekstein]]: ''Mein Freund Bruno (1903–1990). Wie ich mich an ihn erinnere.'' In: Roland Kaufhold (Hg.): ''Annäherung an Bruno Bettelheim.'' Grünewald, Mainz 1994, S. 87–94. * Bruno Bettelheim & Rudolf Ekstein: ''Grenzgänge zwischen den Kulturen. Das letzte Gespräch zwischen Bruno Bettelheim und Rudolf Ekstein''. In: Kaufhold, Roland (ed.): ''Annäherung an Bruno Bettelheim''. Mainz (Grünewald), 1994, S. 49–60. * Ernst Federn (1999): ''Bruno Bettelheim und das Überleben im Konzentrationslager.'' In: Roland Kaufhold (Hg.): Ernst Federn: Versuche zur Psychologie des Terrors. Gießen, Psychosozial-Verlag, 1999, S. 105–108. * David James Fisher: ''Psychoanalytische Kulturkritik und die Seele des Menschen. Essays über Bruno Bettelheim.'' Gießen, Psychosozial-Verlag. Unter Mitarbeit von R. Kaufhold / M. Löffelholz. 2003 * E. Frattaroli: ''Bruno Bettelheims Unrecognized Contribution to Psychoanalytic Thought''. Psychoanalytic Review, Vol. 81, 1994, No. 3, 377-409 * Katharina Hanstein-Moldenhauer (Hrsg.): ''Pädagogik und Psychoanalyse. Von Bettelheim lernen. Zum 100. Geburtstag Bruno Bettelheims.'' Amberg, Worpswede 2004, ISBN 3-00-014832-9 (Kongressbeitrag Münster/Westfalen, 2003) * Roland Kaufhold (Hg.): ''Pioniere der psychoanalytischen Pädagogik: Bruno Bettelheim, [[Rudolf Ekstein]], [[Ernst Federn]] und [[Siegfried Bernfeld]].'' In: psychosozial Nr. 53, 1/1993 * Roland Kaufhold: ''Bettelheim, Ekstein, Federn: Impulse für die psychoanalytisch-pädagogische Bewegung.'' Gießen (Psychosozial-Verlag), 2001 * Roland Kaufhold, M. Löffelholz (Hg.): ''„So können sie nicht leben.“ Bruno Bettelheim (1903 – 1990).'' Zeitschrift für Politische Psychologie 1-3/2003. * [[Friedrich Koch (Erziehungswissenschaftler)|Friedrich Koch]]: Der Aufbruch der Pädagogik. Welten im Kopf: Bettelheim, Freinet, Geheeb, Korczak, Montessori, Neill, Petersen, Zulliger. Hamburg 2000, ISBN 3-434-53026-6 * Bernd Otto: ''Bruno Bettelheims Milieutherapie'', 1. Auflage, Weinheim: Deutscher Studien-Verlag, 1986. * Franz-Josef Krumenacker: ''Bettelheim'', UTB 1998. * Theron Raines: ''Rising to the light. A portrait of Bruno Bettelheim'', New York: Knopf 2002, ISBN 0-679-40196-2 * Nina Sutton: ''Bruno Bettelheim'', Hamburg, 1996 * Sabine Wesely: ''Die Milieutherapie Bruno Bettelheims. Intention, Theorie und Praxis'', In: Europäische Hochschulschriften. Reihe 6, Psychologie; Bd. 595, Frankfurt am Main/Berlin/Bern/New York/Paris/Wien: Lang 1997, ISBN 3-631-31859-6 Kritische Diskussionsbeiträge: * Richard Pollak: ''The Creation of Dr. B: A Biography of Bruno Bettelheim'', 1997, ISBN 0-684-80938-9 * Roland Kaufhold: ''„Falsche Fabeln vom Guru?“ Der “Spiegel“ und sein Märchen vom bösen Juden Bruno Bettelheim.'' In: Behindertenpädagogik, 38. Jhg., Heft 2/1999, S. 160-187. == Girêdanên derve (wergera kurdî nîne) == * [http://www.text-galerie.de/kaufhold-1.htm Tevgera psîkoanalîtîk-pedagojîk li kû ye?] * [http://www.text-galerie.de/kaufhold_wagner.htm Pedagojiya psîkoanalîtîk - Axavtina Roland Kaufhold û Rolf Wagner] * [http://www.nytimes.com/1990/03/14/obituaries/bruno-bettelheim-dies-at-86-psychoanalyst-of-vast-impact.html?pagewanted=print Nachruf] (îngîlîzî) di ''New York Times'' hejmara 14ê adarê 1990 * [http://www.hagalil.com/archiv/2010/03/09/bettelheim-einfuehrung/ haGalil-Têgînên bingehîn ên Bruno Bettelheim, 13ê adarê 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * [http://www.hagalil.com/archiv/2010/03/09/bettelheim-spiegel/ haGalil li ser "Spiegel" û Bruno Bettelheim]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1903]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1990]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Psîkoanalîstên awistirî]] [[Kategorî:Psîkologên amerîkî]] [[Kategorî:Stembarên Naziyan]] tth6vkvtpwfpnqfr2hzs40lyo69zr4d 0 45716 2008355 1745858 2026-05-10T08:53:22Z Newroz Isa Eli 123025 2008355 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Çilaxa | navê_fermî = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya'' | nexşeya_cihan = Sûrî | koordînat = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}} | welat = [[Rojavayê Kurdistanê]] | dûgel = [[Sûrî]] | parêzgeh = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]] | navçe = [[Dêrika Hemko]] | nahiye = Çilaxa | gelhe = | gelhe_sal = | rûerd = | bilindayî = 415 | nexşeSer = Jawadiyah nahiyah.svg | nexşeSer_firehî = 180px | nexşeSer_sernav = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:<br/>{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}} | wêneSer = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')<ref>Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com</ref>, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye. <ref name=":0">https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738</ref> = Wergera Kurmancî ya nivîsa “Devera Aliya — Keçelê Êlê” = <blockquote>Ev werger hewl dide ku wateya nivîsa erebî bi Kurmancîya zelal û nivîskî bîne. Navên kesan, gundan, eşîran û gotinên devkî, heta ku gengaz be, bi awayê xwe yê orîjînal hatine parastin.</blockquote> ---- == Spas û destpêk == Em spasiyê xwe pêşkêşî mamoste Ehmed Seʿdûn dikin ji bo nivîsandina wî ya xweş û dîrokî, ji ber ku wî navê mal û bavên me anî bîra mirovan; ew nav û bîrên ku salên dirêj di tariyê de mabûn. Heta niha jî qirkirina ku li ser Keçelê Êlê û birayên wî hat kirin, bi hemû giranî û êşa xwe di bîra me de maye. Em her wiha spas dikîn ji hemû kesên ku li ser vê mijarê agahî dan û bi vê weşanê re alîkar bûn. '''DEVERA ALIYA — Herêma Aliyan''' '''KEÇELÊ ÊLÊ — Keçelê Elî / Keçelê ʿElî''' Ev herêm di navbera van cihan de ye: * '''Çemê Girê Dêra''' * '''Çemê Ceriĥê''' * '''Çiyayê Şingalê''' * '''Çiyayê Bagokê''' Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike. '''Deşta Aliya''' cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide. Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye, û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir. Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva '''Serxetê û Binxetê''' hate perçe kirin. Erdê wê bi xwîna lawên dayik û bavên me hate avdan:<ref name=":0" /> '''Hat avdan bi xwîna lawê dê û bavan.''' ---- == Gundê Çil Axa == '''Çil Axa''' gundek kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera '''Nisêbîn û Mûsil''', her wiha di navbera '''Cizîr û Şingal''' de. Ebû Senâ Şihabeddîn Mahmûd Efendî El-Alûsî, muftiyê Bexdayê, dema ji Stenbolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe '''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm''' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê '''Dugirê''' bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje: “Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.” ---- == Keçelê Êlê / Keçelê Elî == '''Keçelê Êlê''' qurbaniyê helwesta xwe bi Bedirxan Beg re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin. * '''Cih:''' Devera Aliya * '''Dem:''' Nîvê yekem ê sedsala nozdehan * '''Di demê de:''' Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848 * '''Di heman serdemê de:''' Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850 Ew kesek bû ku bi mêran wek '''Çolo, ʿEmûka, Elî Keçel, Elîkê Hesen, Usivê Aslo, ʿUmer Axayê Dîwanî, Neʿo Gergî, ʿEnzî Silo, Elîyê Bazo, ʿEco''' û hwd. hemdem bû. Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:<ref name=":0" /> '''Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî''' ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber min tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.<ref name=":0" /> Ez dibêjim belkî min rastiya tevahî negihîştiye. Belkî hin valahî û kêmasiyên bêqest hene. Lê ev e ya ku ez gihîştimê. Piraniya wan rûspiyên ku min ji wan bihîst, êdî koçî axretê kirine.<ref name=":0" /> Li ser '''Keçel''' — eşîra wî, cihê wî û jiyana wî — hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.<ref name=":0" /> Hin kesan ew girê da: '''Bûtika — Qulig û Şimxalka — Bêdiya — Hesina''' heta ku qedera min ez birim ser şopa '''Mala Keçel'''. Li wir, '''ʿEbdulḥemîd Bavê Ciwan''', neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:<ref name=":0" /> “Eşîra me '''Miĥelmiyan / Mihelmiya''' ye. Xalên me malbata '''Dendah''' in li gundê '''Şêbaniya Nayif'''. Ew ji eşîra '''Gergeriye / Gergerya''' ne.”<ref name=":0" /> ---- == Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê == Pierre Rondot di pirtûka xwe '''Eşîrên Kurd li Sûriyê''', rûpela 28, de dibêje:<ref name=":0" /> “Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bicih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra '''Çîtan''' re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”<ref name=":0" /> '''Çîtan''' li vir bi wateya '''Aşîta''' tê fêmkirin. Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene: === Bi eşîra Kasika re === Mamoste '''Memo Yûsif''' ji gundê '''Sîĥa''' dibêje: * '''Rebîʿa Ehmed Yûsif''' bi '''Seʿdûn Axa Gergirî''' re zewicî bû û ew dayika '''Muḥsin Seʿdûn''' bû. * '''Letîfe Ehmed Yûsif''' bi '''Celûd Axa Gergiriya''' re zewicî bû. === Bi eşîra Hacî Silêmana re === '''Elî Saleh''' ji gundê '''Til Şeʿîr''' dibêje: '''Xedîce''', keça '''Hacî Hemze Axa bin Hesen ʿUmer''', bi '''Huseyn Gergirî''' re zewicî bû.<ref name=":0" /> === Bi eşîra Cewdika re === '''Selah Cacan''' ji gundê '''Til Cihan''' dibêje: '''ʿEmşe Melek''' ji gundê '''Gutba''' bi '''Silêman Ehmed Seʿdûn Axa''' re zewicî bû û bû dayika '''Celûd Axa'''.<ref name=":0" /> === Bi eşîra Abasa re === '''Remo ʿElo''' ji gundê '''Kehnî Kerka Abasa''' dibêje: '''Xanê''', keça '''Çolo Axa''', bi '''Nûh Gergirî / Neʿo Gergirî''' re zewicî bû. Neʿo li destê Şemmeriyan hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê '''Seʿdûn''' li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.<ref name=":0" /> Li başûrê gundê '''Beyandûr''' gelekek piçûk heye ku rêya gundê '''Girê Siwêr''' ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê '''Girkê Gergerya''' ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.<ref name=":0" /> ---- == Peyva “Axa” == Peyva '''Axa''' di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.<ref name=":0" /> Divê ferq were kirin di navbera '''menḥ / dayîna erdê''' û '''tapu / tomar kirina fermî''' de. Menḥ kevn e. Tapu û tomar kirin di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku Midhat Paşa sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.<ref name=":0" /> === Meriv çawa dibe axa? === # Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be. # Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê. # Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne. Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.<ref name=":0" /> ---- == Keçelê Êlê û Mîrê Botan == Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li '''Birca Belek''', ku li ser '''Ava Mezin / Çemê Botan''' — Dicle — xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê, '''Baqirdê / Cizîra Botan''', ve diçû.<ref name=":0" /> Mîr got: “Wî bînin cem min.” Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî: “Tu ji kîjan eşîrê yî?” Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.” Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.<ref name=":0" /> Mîr hay jê bû û got: “Ev kî ye?” Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.<ref name=":0" /> Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.” Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:<ref name=":0" /> '''Çima te ev kir?''' Keçelê Elî bersiv da: '''Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.'''<ref name=":0" /> Li ser vê bûyerê du gotin hene: * Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir. * Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir. ---- == Kesayetiya Keçelê Êlê == Birayên wî ev bûn: * '''Îsa''' * '''Delê / Delî''' * '''Faris''' * '''Beko''' * '''Temo''' Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: '''Mihelmiya''' bû. Cihê wî yê navendî '''Çil Axa''' bû.<ref name=":0" /> Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.<ref name=":0" /> Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera '''kerwanên bazirganiyê''' geş bû.<ref name=":0" /> Ew ji bo mîratiyê '''paç, bac, qamçûr''' û bacên derbasbûnê ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya '''Mûsil — Nisêbîn''' derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.<ref name=":0" /> Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.<ref name=":0" /> Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.<ref name=":0" /> Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:<ref name=":0" /> “Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”<ref name=":0" /> Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:<ref name=":0" /> “Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.” ---- == Xiyanet û qirkirin == Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.<ref name=":0" /> '''ʿEbbas Mihemed ʿEbbas Yûsif''', ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê '''Farqînê''', ji bavê xwe Mihemed veguherand:<ref name=":0" /> Mêrek ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:<ref name=":0" /> “Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”<ref name=":0" /> Gotina remzî ev bû: '''Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.'''<ref name=":0" /> Îsa di konê '''Sehîd''' de rawesta û got: “Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”<ref name=":0" /> Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin. Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.<ref name=":0" /> Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:<ref name=":0" /> * Zarokên ku hin malan veşartin. * Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû. * Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra '''Gergeriye''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû. Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.<ref name=":0" /> Kesek bi navê '''Îbo Meʿmû''' beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi Bagokê ve.<ref name=":0" /> Tê gotin '''Elîyê Bazo''', serokê eşîra '''Şêx Bizna''', Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê '''Xuşêniyê''', di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:<ref name=":0" /> “Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”<ref name=":0" /> Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe '''Xuşêniyê''' hişt û ji Aliya wenda bû.<ref name=":0" /> '''ʿEbdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa''' ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, Şêx '''Ḥemîdî Deham''' di dema naskirina '''Feysel Remthan Keçelê Elî''' bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.<ref name=":0" /> ---- == Piştî Keçelê Elî == * Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû. * Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn. * Nexşeya Aliya kêm bû û guherî. * Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin. * Li gundê '''Zexîrê / Dêmir Qapo''', sala 1937, dema Fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin. ---- == Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî == Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.<ref name=":0" /> === Remo ʿElo — Kehnî Kerka Abasa === Wî got: '''Mêrekî bin nav û deng bû.''' “Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”<ref name=":0" /> === Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê === “Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”<ref name=":0" /> === Feysel Îsmaʿîl — Kirĥo === “Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”<ref name=":0" /> === Birahîm Mihemed — Xuşêniyê === Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got: “Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.<ref name=":0" /> Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.<ref name=":0" /> '''Keska xwe li bêşiya wan verîşand.''' Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’<ref name=":0" /> Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:<ref name=":0" /> '''Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.'''<ref name=":0" /> Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.<ref name=":0" /> Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”<ref name=":0" /> Lê '''Elî Saleh''' ji Til Şeʿîr, '''Celûd Mihemed Xelîl Ehmi''' ji Beyandûr û hinên din gotin:<ref name=":0" /> “Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”<ref name=":0" /> === Sebrî ʿEvdullah — Xirbê Cihwa === Wî got: '''Berdevkê Mîrê Botan bû.''' “Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”<ref name=":0" /> === Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr === Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got: “Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.<ref name=":0" /> Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.<ref name=":0" /> Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”<ref name=":0" /> Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê '''Elê Keçel / Elî Keçel''' hilgirtiye û ji eşîra '''Hacî Silêmana''' bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.<ref name=":0" /> === Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê === “Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: '''Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa'''. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”<ref name=":0" /> Gundê '''Gelaʿa''' di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir '''Kelha Rimêlê''' hatiye nivîsîn.<ref name=":0" /> === ʿEbbas Yûsif Hema — Ĥilwa === “Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”<ref name=":0" /> === Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr === “Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. '''Berdevkê Mîrê Botan bû.''' Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”<ref name=":0" /> ---- == Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa == Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.<ref name=":0" /> Ew dibêje: “Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.<ref name=":0" /> Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.<ref name=":0" /> Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.<ref name=":0" /> Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:<ref name=":0" /> ‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’<ref name=":0" /> Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.<ref name=":0" /> Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.<ref name=":0" /> Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.<ref name=":0" /> Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.<ref name=":0" /> Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.<ref name=":0" /> Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”<ref name=":0" /> ---- == Têbîniya dawî == Di lêkolînek wisa de, ji ber nebûna belgeyên dîrokî yên rasterast, ti rê li ber me nemaye ji bilî zanînên devkî yên ku ji kesan ve tên veguhestin. Ew, piştî belge û nivîsan, dikarin wek çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên nirxandin.<ref name=":0" /> Em rastiya tevahî ne xwedî ne. Xwezayî ye ku hin valahî û kêmasiyên bêqest hebin.<ref name=":0" /> == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] | |- |[[2000]] | |- |[[1990]] | |- |[[1985]] | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dêrika Hemko}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}} [[Kategorî:Dêrika Hemko]] jbc8x47k3615qqift0awk1mvxvysz7l 2008356 2008355 2026-05-10T08:56:29Z Penaber49 39672 /* */ 2008356 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Çilaxa | navê_fermî = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya'' | nexşeya_cihan = Sûrî | koordînat = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}} | welat = [[Rojavayê Kurdistanê]] | dûgel = [[Sûrî]] | parêzgeh = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]] | navçe = [[Dêrika Hemko]] | nahiye = Çilaxa | gelhe = | gelhe_sal = | rûerd = | bilindayî = 415 | nexşeSer = Jawadiyah nahiyah.svg | nexşeSer_firehî = 180px | nexşeSer_sernav = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:<br/>{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}} | wêneSer = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')<ref>Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com</ref>, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.<ref name=":0">https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738</ref> = Wergera Kurmancî ya nivîsa “Devera Aliya — Keçelê Êlê” = <blockquote>Ev werger hewl dide ku wateya nivîsa erebî bi Kurmancîya zelal û nivîskî bîne. Navên kesan, gundan, eşîran û gotinên devkî, heta ku gengaz be, bi awayê xwe yê orîjînal hatine parastin.</blockquote> ---- == Spas û destpêk == Em spasiyê xwe pêşkêşî mamoste Ehmed Seʿdûn dikin ji bo nivîsandina wî ya xweş û dîrokî, ji ber ku wî navê mal û bavên me anî bîra mirovan; ew nav û bîrên ku salên dirêj di tariyê de mabûn. Heta niha jî qirkirina ku li ser Keçelê Êlê û birayên wî hat kirin, bi hemû giranî û êşa xwe di bîra me de maye. Em her wiha spas dikîn ji hemû kesên ku li ser vê mijarê agahî dan û bi vê weşanê re alîkar bûn. '''DEVERA ALIYA — Herêma Aliyan''' '''KEÇELÊ ÊLÊ — Keçelê Elî / Keçelê ʿElî''' Ev herêm di navbera van cihan de ye: * '''Çemê Girê Dêra''' * '''Çemê Ceriĥê''' * '''Çiyayê Şingalê''' * '''Çiyayê Bagokê''' Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike. '''Deşta Aliya''' cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide. Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye, û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir. Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva '''Serxetê û Binxetê''' hate perçe kirin. Erdê wê bi xwîna lawên dayik û bavên me hate avdan:<ref name=":0" /> '''Hat avdan bi xwîna lawê dê û bavan.''' ---- == Gundê Çil Axa == '''Çil Axa''' gundek kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera '''Nisêbîn û Mûsil''', her wiha di navbera '''Cizîr û Şingal''' de. Ebû Senâ Şihabeddîn Mahmûd Efendî El-Alûsî, muftiyê Bexdayê, dema ji Stenbolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe '''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm''' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê '''Dugirê''' bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje: “Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.” ---- == Keçelê Êlê / Keçelê Elî == '''Keçelê Êlê''' qurbaniyê helwesta xwe bi Bedirxan Beg re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin. * '''Cih:''' Devera Aliya * '''Dem:''' Nîvê yekem ê sedsala nozdehan * '''Di demê de:''' Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848 * '''Di heman serdemê de:''' Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850 Ew kesek bû ku bi mêran wek '''Çolo, ʿEmûka, Elî Keçel, Elîkê Hesen, Usivê Aslo, ʿUmer Axayê Dîwanî, Neʿo Gergî, ʿEnzî Silo, Elîyê Bazo, ʿEco''' û hwd. hemdem bû. Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:<ref name=":0" /> '''Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî''' ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber min tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.<ref name=":0" /> Ez dibêjim belkî min rastiya tevahî negihîştiye. Belkî hin valahî û kêmasiyên bêqest hene. Lê ev e ya ku ez gihîştimê. Piraniya wan rûspiyên ku min ji wan bihîst, êdî koçî axretê kirine.<ref name=":0" /> Li ser '''Keçel''' — eşîra wî, cihê wî û jiyana wî — hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.<ref name=":0" /> Hin kesan ew girê da: '''Bûtika — Qulig û Şimxalka — Bêdiya — Hesina''' heta ku qedera min ez birim ser şopa '''Mala Keçel'''. Li wir, '''ʿEbdulḥemîd Bavê Ciwan''', neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:<ref name=":0" /> “Eşîra me '''Miĥelmiyan / Mihelmiya''' ye. Xalên me malbata '''Dendah''' in li gundê '''Şêbaniya Nayif'''. Ew ji eşîra '''Gergeriye / Gergerya''' ne.”<ref name=":0" /> ---- == Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê == Pierre Rondot di pirtûka xwe '''Eşîrên Kurd li Sûriyê''', rûpela 28, de dibêje:<ref name=":0" /> “Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bicih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra '''Çîtan''' re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”<ref name=":0" /> '''Çîtan''' li vir bi wateya '''Aşîta''' tê fêmkirin. Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene: === Bi eşîra Kasika re === Mamoste '''Memo Yûsif''' ji gundê '''Sîĥa''' dibêje: * '''Rebîʿa Ehmed Yûsif''' bi '''Seʿdûn Axa Gergirî''' re zewicî bû û ew dayika '''Muḥsin Seʿdûn''' bû. * '''Letîfe Ehmed Yûsif''' bi '''Celûd Axa Gergiriya''' re zewicî bû. === Bi eşîra Hacî Silêmana re === '''Elî Saleh''' ji gundê '''Til Şeʿîr''' dibêje: '''Xedîce''', keça '''Hacî Hemze Axa bin Hesen ʿUmer''', bi '''Huseyn Gergirî''' re zewicî bû.<ref name=":0" /> === Bi eşîra Cewdika re === '''Selah Cacan''' ji gundê '''Til Cihan''' dibêje: '''ʿEmşe Melek''' ji gundê '''Gutba''' bi '''Silêman Ehmed Seʿdûn Axa''' re zewicî bû û bû dayika '''Celûd Axa'''.<ref name=":0" /> === Bi eşîra Abasa re === '''Remo ʿElo''' ji gundê '''Kehnî Kerka Abasa''' dibêje: '''Xanê''', keça '''Çolo Axa''', bi '''Nûh Gergirî / Neʿo Gergirî''' re zewicî bû. Neʿo li destê Şemmeriyan hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê '''Seʿdûn''' li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.<ref name=":0" /> Li başûrê gundê '''Beyandûr''' gelekek piçûk heye ku rêya gundê '''Girê Siwêr''' ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê '''Girkê Gergerya''' ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.<ref name=":0" /> ---- == Peyva “Axa” == Peyva '''Axa''' di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.<ref name=":0" /> Divê ferq were kirin di navbera '''menḥ / dayîna erdê''' û '''tapu / tomar kirina fermî''' de. Menḥ kevn e. Tapu û tomar kirin di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku Midhat Paşa sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.<ref name=":0" /> === Meriv çawa dibe axa? === # Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be. # Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê. # Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne. Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.<ref name=":0" /> ---- == Keçelê Êlê û Mîrê Botan == Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li '''Birca Belek''', ku li ser '''Ava Mezin / Çemê Botan''' — Dicle — xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê, '''Baqirdê / Cizîra Botan''', ve diçû.<ref name=":0" /> Mîr got: “Wî bînin cem min.” Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî: “Tu ji kîjan eşîrê yî?” Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.” Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.<ref name=":0" /> Mîr hay jê bû û got: “Ev kî ye?” Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.<ref name=":0" /> Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.” Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:<ref name=":0" /> '''Çima te ev kir?''' Keçelê Elî bersiv da: '''Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.'''<ref name=":0" /> Li ser vê bûyerê du gotin hene: * Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir. * Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir. ---- == Kesayetiya Keçelê Êlê == Birayên wî ev bûn: * '''Îsa''' * '''Delê / Delî''' * '''Faris''' * '''Beko''' * '''Temo''' Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: '''Mihelmiya''' bû. Cihê wî yê navendî '''Çil Axa''' bû.<ref name=":0" /> Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.<ref name=":0" /> Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera '''kerwanên bazirganiyê''' geş bû.<ref name=":0" /> Ew ji bo mîratiyê '''paç, bac, qamçûr''' û bacên derbasbûnê ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya '''Mûsil — Nisêbîn''' derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.<ref name=":0" /> Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.<ref name=":0" /> Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.<ref name=":0" /> Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:<ref name=":0" /> “Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”<ref name=":0" /> Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:<ref name=":0" /> “Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.” ---- == Xiyanet û qirkirin == Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.<ref name=":0" /> '''ʿEbbas Mihemed ʿEbbas Yûsif''', ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê '''Farqînê''', ji bavê xwe Mihemed veguherand:<ref name=":0" /> Mêrek ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:<ref name=":0" /> “Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”<ref name=":0" /> Gotina remzî ev bû: '''Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.'''<ref name=":0" /> Îsa di konê '''Sehîd''' de rawesta û got: “Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”<ref name=":0" /> Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin. Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.<ref name=":0" /> Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:<ref name=":0" /> * Zarokên ku hin malan veşartin. * Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû. * Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra '''Gergeriye''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû. Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.<ref name=":0" /> Kesek bi navê '''Îbo Meʿmû''' beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi Bagokê ve.<ref name=":0" /> Tê gotin '''Elîyê Bazo''', serokê eşîra '''Şêx Bizna''', Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê '''Xuşêniyê''', di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:<ref name=":0" /> “Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”<ref name=":0" /> Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe '''Xuşêniyê''' hişt û ji Aliya wenda bû.<ref name=":0" /> '''ʿEbdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa''' ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, Şêx '''Ḥemîdî Deham''' di dema naskirina '''Feysel Remthan Keçelê Elî''' bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.<ref name=":0" /> ---- == Piştî Keçelê Elî == * Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû. * Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn. * Nexşeya Aliya kêm bû û guherî. * Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin. * Li gundê '''Zexîrê / Dêmir Qapo''', sala 1937, dema Fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin. ---- == Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî == Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.<ref name=":0" /> === Remo ʿElo — Kehnî Kerka Abasa === Wî got: '''Mêrekî bin nav û deng bû.''' “Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”<ref name=":0" /> === Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê === “Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”<ref name=":0" /> === Feysel Îsmaʿîl — Kirĥo === “Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”<ref name=":0" /> === Birahîm Mihemed — Xuşêniyê === Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got: “Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.<ref name=":0" /> Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.<ref name=":0" /> '''Keska xwe li bêşiya wan verîşand.''' Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’<ref name=":0" /> Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:<ref name=":0" /> '''Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.'''<ref name=":0" /> Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.<ref name=":0" /> Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”<ref name=":0" /> Lê '''Elî Saleh''' ji Til Şeʿîr, '''Celûd Mihemed Xelîl Ehmi''' ji Beyandûr û hinên din gotin:<ref name=":0" /> “Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”<ref name=":0" /> === Sebrî ʿEvdullah — Xirbê Cihwa === Wî got: '''Berdevkê Mîrê Botan bû.''' “Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”<ref name=":0" /> === Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr === Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got: “Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.<ref name=":0" /> Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.<ref name=":0" /> Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”<ref name=":0" /> Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê '''Elê Keçel / Elî Keçel''' hilgirtiye û ji eşîra '''Hacî Silêmana''' bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.<ref name=":0" /> === Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê === “Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: '''Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa'''. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”<ref name=":0" /> Gundê '''Gelaʿa''' di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir '''Kelha Rimêlê''' hatiye nivîsîn.<ref name=":0" /> === ʿEbbas Yûsif Hema — Ĥilwa === “Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”<ref name=":0" /> === Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr === “Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. '''Berdevkê Mîrê Botan bû.''' Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”<ref name=":0" /> ---- == Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa == Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.<ref name=":0" /> Ew dibêje: “Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.<ref name=":0" /> Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.<ref name=":0" /> Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.<ref name=":0" /> Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:<ref name=":0" /> ‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’<ref name=":0" /> Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.<ref name=":0" /> Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.<ref name=":0" /> Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.<ref name=":0" /> Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.<ref name=":0" /> Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.<ref name=":0" /> Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”<ref name=":0" /> ---- == Têbîniya dawî == Di lêkolînek wisa de, ji ber nebûna belgeyên dîrokî yên rasterast, ti rê li ber me nemaye ji bilî zanînên devkî yên ku ji kesan ve tên veguhestin. Ew, piştî belge û nivîsan, dikarin wek çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên nirxandin.<ref name=":0" /> Em rastiya tevahî ne xwedî ne. Xwezayî ye ku hin valahî û kêmasiyên bêqest hebin.<ref name=":0" /> == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] | |- |[[2000]] | |- |[[1990]] | |- |[[1985]] | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dêrika Hemko}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}} [[Kategorî:Dêrika Hemko]] 7yk1j7g9bu7pyw3sypez1rq30t4smsl 2008416 2008356 2026-05-10T10:10:10Z Penaber49 39672 /* */ 2008416 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike}} {{Agahîdank bajar | nav = Çilaxa | navê_fermî = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya'' | nexşeya_cihan = Sûrî | koordînat = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}} | welat = [[Rojavayê Kurdistanê]] | dûgel = [[Sûrî]] | parêzgeh = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]] | navçe = [[Dêrika Hemko]] | nahiye = Çilaxa | gelhe = | gelhe_sal = | rûerd = | bilindayî = 415 | nexşeSer = Jawadiyah nahiyah.svg | nexşeSer_firehî = 180px | nexşeSer_sernav = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:<br/>{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}} | wêneSer = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')<ref>Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com</ref>, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.<ref name=":0">https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738</ref> = Wergera Kurmancî ya nivîsa “Devera Aliya — Keçelê Êlê” = <blockquote>Ev werger hewl dide ku wateya nivîsa erebî bi Kurmancîya zelal û nivîskî bîne. Navên kesan, gundan, eşîran û gotinên devkî, heta ku gengaz be, bi awayê xwe yê orîjînal hatine parastin.</blockquote> ---- == Spas û destpêk == Em spasiyê xwe pêşkêşî mamoste Ehmed Seʿdûn dikin ji bo nivîsandina wî ya xweş û dîrokî, ji ber ku wî navê mal û bavên me anî bîra mirovan; ew nav û bîrên ku salên dirêj di tariyê de mabûn. Heta niha jî qirkirina ku li ser Keçelê Êlê û birayên wî hat kirin, bi hemû giranî û êşa xwe di bîra me de maye. Em her wiha spas dikîn ji hemû kesên ku li ser vê mijarê agahî dan û bi vê weşanê re alîkar bûn. '''DEVERA ALIYA — Herêma Aliyan''' '''KEÇELÊ ÊLÊ — Keçelê Elî / Keçelê ʿElî''' Ev herêm di navbera van cihan de ye: * '''Çemê Girê Dêra''' * '''Çemê Ceriĥê''' * '''Çiyayê Şingalê''' * '''Çiyayê Bagokê''' Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike. '''Deşta Aliya''' cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide. Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye, û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir. Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva '''Serxetê û Binxetê''' hate perçe kirin. Erdê wê bi xwîna lawên dayik û bavên me hate avdan:<ref name=":0" /> '''Hat avdan bi xwîna lawê dê û bavan.''' ---- == Gundê Çil Axa == '''Çil Axa''' gundek kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera '''Nisêbîn û Mûsil''', her wiha di navbera '''Cizîr û Şingal''' de. Ebû Senâ Şihabeddîn Mahmûd Efendî El-Alûsî, muftiyê Bexdayê, dema ji Stenbolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe '''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm''' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê '''Dugirê''' bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje: “Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.” ---- == Keçelê Êlê / Keçelê Elî == '''Keçelê Êlê''' qurbaniyê helwesta xwe bi Bedirxan Beg re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin. * '''Cih:''' Devera Aliya * '''Dem:''' Nîvê yekem ê sedsala nozdehan * '''Di demê de:''' Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848 * '''Di heman serdemê de:''' Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850 Ew kesek bû ku bi mêran wek '''Çolo, ʿEmûka, Elî Keçel, Elîkê Hesen, Usivê Aslo, ʿUmer Axayê Dîwanî, Neʿo Gergî, ʿEnzî Silo, Elîyê Bazo, ʿEco''' û hwd. hemdem bû. Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:<ref name=":0" /> '''Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî''' ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber min tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.<ref name=":0" /> Ez dibêjim belkî min rastiya tevahî negihîştiye. Belkî hin valahî û kêmasiyên bêqest hene. Lê ev e ya ku ez gihîştimê. Piraniya wan rûspiyên ku min ji wan bihîst, êdî koçî axretê kirine.<ref name=":0" /> Li ser '''Keçel''' — eşîra wî, cihê wî û jiyana wî — hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.<ref name=":0" /> Hin kesan ew girê da: '''Bûtika — Qulig û Şimxalka — Bêdiya — Hesina''' heta ku qedera min ez birim ser şopa '''Mala Keçel'''. Li wir, '''ʿEbdulḥemîd Bavê Ciwan''', neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:<ref name=":0" /> “Eşîra me '''Miĥelmiyan / Mihelmiya''' ye. Xalên me malbata '''Dendah''' in li gundê '''Şêbaniya Nayif'''. Ew ji eşîra '''Gergeriye / Gergerya''' ne.”<ref name=":0" /> ---- == Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê == Pierre Rondot di pirtûka xwe '''Eşîrên Kurd li Sûriyê''', rûpela 28, de dibêje:<ref name=":0" /> “Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bicih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra '''Çîtan''' re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”<ref name=":0" /> '''Çîtan''' li vir bi wateya '''Aşîta''' tê fêmkirin. Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene: === Bi eşîra Kasika re === Mamoste '''Memo Yûsif''' ji gundê '''Sîĥa''' dibêje: * '''Rebîʿa Ehmed Yûsif''' bi '''Seʿdûn Axa Gergirî''' re zewicî bû û ew dayika '''Muḥsin Seʿdûn''' bû. * '''Letîfe Ehmed Yûsif''' bi '''Celûd Axa Gergiriya''' re zewicî bû. === Bi eşîra Hacî Silêmana re === '''Elî Saleh''' ji gundê '''Til Şeʿîr''' dibêje: '''Xedîce''', keça '''Hacî Hemze Axa bin Hesen ʿUmer''', bi '''Huseyn Gergirî''' re zewicî bû.<ref name=":0" /> === Bi eşîra Cewdika re === '''Selah Cacan''' ji gundê '''Til Cihan''' dibêje: '''ʿEmşe Melek''' ji gundê '''Gutba''' bi '''Silêman Ehmed Seʿdûn Axa''' re zewicî bû û bû dayika '''Celûd Axa'''.<ref name=":0" /> === Bi eşîra Abasa re === '''Remo ʿElo''' ji gundê '''Kehnî Kerka Abasa''' dibêje: '''Xanê''', keça '''Çolo Axa''', bi '''Nûh Gergirî / Neʿo Gergirî''' re zewicî bû. Neʿo li destê Şemmeriyan hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê '''Seʿdûn''' li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.<ref name=":0" /> Li başûrê gundê '''Beyandûr''' gelekek piçûk heye ku rêya gundê '''Girê Siwêr''' ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê '''Girkê Gergerya''' ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.<ref name=":0" /> ---- == Peyva “Axa” == Peyva '''Axa''' di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.<ref name=":0" /> Divê ferq were kirin di navbera '''menḥ / dayîna erdê''' û '''tapu / tomar kirina fermî''' de. Menḥ kevn e. Tapu û tomar kirin di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku Midhat Paşa sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.<ref name=":0" /> === Meriv çawa dibe axa? === # Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be. # Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê. # Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne. Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.<ref name=":0" /> ---- == Keçelê Êlê û Mîrê Botan == Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li '''Birca Belek''', ku li ser '''Ava Mezin / Çemê Botan''' — Dicle — xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê, '''Baqirdê / Cizîra Botan''', ve diçû.<ref name=":0" /> Mîr got: “Wî bînin cem min.” Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî: “Tu ji kîjan eşîrê yî?” Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.” Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.<ref name=":0" /> Mîr hay jê bû û got: “Ev kî ye?” Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.<ref name=":0" /> Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.” Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:<ref name=":0" /> '''Çima te ev kir?''' Keçelê Elî bersiv da: '''Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.'''<ref name=":0" /> Li ser vê bûyerê du gotin hene: * Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir. * Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir. ---- == Kesayetiya Keçelê Êlê == Birayên wî ev bûn: * '''Îsa''' * '''Delê / Delî''' * '''Faris''' * '''Beko''' * '''Temo''' Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: '''Mihelmiya''' bû. Cihê wî yê navendî '''Çil Axa''' bû.<ref name=":0" /> Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.<ref name=":0" /> Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera '''kerwanên bazirganiyê''' geş bû.<ref name=":0" /> Ew ji bo mîratiyê '''paç, bac, qamçûr''' û bacên derbasbûnê ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya '''Mûsil — Nisêbîn''' derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.<ref name=":0" /> Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.<ref name=":0" /> Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.<ref name=":0" /> Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:<ref name=":0" /> “Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”<ref name=":0" /> Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:<ref name=":0" /> “Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.” ---- == Xiyanet û qirkirin == Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.<ref name=":0" /> '''ʿEbbas Mihemed ʿEbbas Yûsif''', ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê '''Farqînê''', ji bavê xwe Mihemed veguherand:<ref name=":0" /> Mêrek ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:<ref name=":0" /> “Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”<ref name=":0" /> Gotina remzî ev bû: '''Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.'''<ref name=":0" /> Îsa di konê '''Sehîd''' de rawesta û got: “Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”<ref name=":0" /> Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin. Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.<ref name=":0" /> Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:<ref name=":0" /> * Zarokên ku hin malan veşartin. * Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû. * Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra '''Gergeriye''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû. Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.<ref name=":0" /> Kesek bi navê '''Îbo Meʿmû''' beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi Bagokê ve.<ref name=":0" /> Tê gotin '''Elîyê Bazo''', serokê eşîra '''Şêx Bizna''', Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê '''Xuşêniyê''', di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:<ref name=":0" /> “Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”<ref name=":0" /> Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe '''Xuşêniyê''' hişt û ji Aliya wenda bû.<ref name=":0" /> '''ʿEbdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa''' ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, Şêx '''Ḥemîdî Deham''' di dema naskirina '''Feysel Remthan Keçelê Elî''' bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.<ref name=":0" /> ---- == Piştî Keçelê Elî == * Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû. * Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn. * Nexşeya Aliya kêm bû û guherî. * Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin. * Li gundê '''Zexîrê / Dêmir Qapo''', sala 1937, dema Fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin. ---- == Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî == Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.<ref name=":0" /> === Remo ʿElo — Kehnî Kerka Abasa === Wî got: '''Mêrekî bin nav û deng bû.''' “Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”<ref name=":0" /> === Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê === “Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”<ref name=":0" /> === Feysel Îsmaʿîl — Kirĥo === “Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”<ref name=":0" /> === Birahîm Mihemed — Xuşêniyê === Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got: “Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.<ref name=":0" /> Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.<ref name=":0" /> '''Keska xwe li bêşiya wan verîşand.''' Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’<ref name=":0" /> Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:<ref name=":0" /> '''Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.'''<ref name=":0" /> Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.<ref name=":0" /> Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”<ref name=":0" /> Lê '''Elî Saleh''' ji Til Şeʿîr, '''Celûd Mihemed Xelîl Ehmi''' ji Beyandûr û hinên din gotin:<ref name=":0" /> “Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”<ref name=":0" /> === Sebrî ʿEvdullah — Xirbê Cihwa === Wî got: '''Berdevkê Mîrê Botan bû.''' “Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”<ref name=":0" /> === Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr === Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got: “Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.<ref name=":0" /> Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.<ref name=":0" /> Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”<ref name=":0" /> Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê '''Elê Keçel / Elî Keçel''' hilgirtiye û ji eşîra '''Hacî Silêmana''' bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.<ref name=":0" /> === Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê === “Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: '''Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa'''. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”<ref name=":0" /> Gundê '''Gelaʿa''' di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir '''Kelha Rimêlê''' hatiye nivîsîn.<ref name=":0" /> === ʿEbbas Yûsif Hema — Ĥilwa === “Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”<ref name=":0" /> === Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr === “Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. '''Berdevkê Mîrê Botan bû.''' Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”<ref name=":0" /> ---- == Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa == Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.<ref name=":0" /> Ew dibêje: “Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.<ref name=":0" /> Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.<ref name=":0" /> Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.<ref name=":0" /> Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:<ref name=":0" /> ‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’<ref name=":0" /> Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.<ref name=":0" /> Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.<ref name=":0" /> Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.<ref name=":0" /> Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.<ref name=":0" /> Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.<ref name=":0" /> Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”<ref name=":0" /> ---- == Têbîniya dawî == Di lêkolînek wisa de, ji ber nebûna belgeyên dîrokî yên rasterast, ti rê li ber me nemaye ji bilî zanînên devkî yên ku ji kesan ve tên veguhestin. Ew, piştî belge û nivîsan, dikarin wek çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên nirxandin.<ref name=":0" /> Em rastiya tevahî ne xwedî ne. Xwezayî ye ku hin valahî û kêmasiyên bêqest hebin.<ref name=":0" /> == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] | |- |[[2000]] | |- |[[1990]] | |- |[[1985]] | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dêrika Hemko}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}} [[Kategorî:Dêrika Hemko]] gj815dd9rwimyucj6ck5oxeermfs23s 2008424 2008416 2026-05-10T10:22:42Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Paqij bike|Paqij bike]]}}; paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, Binê standard kir.) 2008424 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}} {{Agahîdank bajar | nav = Çilaxa | navê_fermî = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya'' | nexşeya_cihan = Sûrî | koordînat = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}} | welat = [[Rojavayê Kurdistanê]] | dûgel = [[Sûrî]] | parêzgeh = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]] | navçe = [[Dêrika Hemko]] | nahiye = Çilaxa | gelhe = | gelhe_sal = | rûerd = | bilindayî = 415 | nexşeSer = Jawadiyah nahiyah.svg | nexşeSer_firehî = 180px | nexşeSer_sernav = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:<br/>{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}} | wêneSer = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')<ref>Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com</ref>, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.<ref name=":0">https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738</ref> = Wergera Kurmancî ya nivîsa “Devera Aliya — Keçelê Êlê” = <blockquote>Ev werger hewl dide ku wateya nivîsa erebî bi Kurmancîya zelal û nivîskî bîne. Navên kesan, gundan, eşîran û gotinên devkî, heta ku gengaz be, bi awayê xwe yê orîjînal hatine parastin.</blockquote> ---- == Spas û destpêk == Em spasiyê xwe pêşkêşî mamoste Ehmed Seʿdûn dikin ji bo nivîsandina wî ya xweş û dîrokî, ji ber ku wî navê mal û bavên me anî bîra mirovan; ew nav û bîrên ku salên dirêj di tariyê de mabûn. Heta niha jî qirkirina ku li ser Keçelê Êlê û birayên wî hat kirin, bi hemû giranî û êşa xwe di bîra me de maye. Em her wiha spas dikîn ji hemû kesên ku li ser vê mijarê agahî dan û bi vê weşanê re alîkar bûn. '''DEVERA ALIYA — Herêma Aliyan''' '''KEÇELÊ ÊLÊ — Keçelê Elî / Keçelê ʿElî''' Ev herêm di navbera van cihan de ye: * '''Çemê Girê Dêra''' * '''Çemê Ceriĥê''' * '''Çiyayê Şingalê''' * '''Çiyayê Bagokê''' Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike. '''Deşta Aliya''' cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide. Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye, û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir. Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva '''Serxetê û Binxetê''' hate perçe kirin. Erdê wê bi xwîna lawên dayik û bavên me hate avdan:<ref name=":0" /> '''Hat avdan bi xwîna lawê dê û bavan.''' ---- == Gundê Çil Axa == '''Çil Axa''' gundek kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera '''Nisêbîn û Mûsil''', her wiha di navbera '''Cizîr û Şingal''' de. Ebû Senâ Şihabeddîn Mahmûd Efendî El-Alûsî, muftiyê Bexdayê, dema ji Stenbolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe '''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm''' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê '''Dugirê''' bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje: “Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.” ---- == Keçelê Êlê / Keçelê Elî == '''Keçelê Êlê''' qurbaniyê helwesta xwe bi Bedirxan Beg re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin. * '''Cih:''' Devera Aliya * '''Dem:''' Nîvê yekem ê sedsala nozdehan * '''Di demê de:''' Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848 * '''Di heman serdemê de:''' Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850 Ew kesek bû ku bi mêran wek '''Çolo, ʿEmûka, Elî Keçel, Elîkê Hesen, Usivê Aslo, ʿUmer Axayê Dîwanî, Neʿo Gergî, ʿEnzî Silo, Elîyê Bazo, ʿEco''' û hwd. hemdem bû. Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:<ref name=":0" /> '''Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî''' ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber min tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.<ref name=":0" /> Ez dibêjim belkî min rastiya tevahî negihîştiye. Belkî hin valahî û kêmasiyên bêqest hene. Lê ev e ya ku ez gihîştimê. Piraniya wan rûspiyên ku min ji wan bihîst, êdî koçî axretê kirine.<ref name=":0" /> Li ser '''Keçel''' — eşîra wî, cihê wî û jiyana wî — hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.<ref name=":0" /> Hin kesan ew girê da: '''Bûtika — Qulig û Şimxalka — Bêdiya — Hesina''' heta ku qedera min ez birim ser şopa '''Mala Keçel'''. Li wir, '''ʿEbdulḥemîd Bavê Ciwan''', neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:<ref name=":0" /> “Eşîra me '''Miĥelmiyan / Mihelmiya''' ye. Xalên me malbata '''Dendah''' in li gundê '''Şêbaniya Nayif'''. Ew ji eşîra '''Gergeriye / Gergerya''' ne.”<ref name=":0" /> ---- == Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê == Pierre Rondot di pirtûka xwe '''Eşîrên Kurd li Sûriyê''', rûpela 28, de dibêje:<ref name=":0" /> “Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bicih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra '''Çîtan''' re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”<ref name=":0" /> '''Çîtan''' li vir bi wateya '''Aşîta''' tê fêmkirin. Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene: === Bi eşîra Kasika re === Mamoste '''Memo Yûsif''' ji gundê '''Sîĥa''' dibêje: * '''Rebîʿa Ehmed Yûsif''' bi '''Seʿdûn Axa Gergirî''' re zewicî bû û ew dayika '''Muḥsin Seʿdûn''' bû. * '''Letîfe Ehmed Yûsif''' bi '''Celûd Axa Gergiriya''' re zewicî bû. === Bi eşîra Hacî Silêmana re === '''Elî Saleh''' ji gundê '''Til Şeʿîr''' dibêje: '''Xedîce''', keça '''Hacî Hemze Axa bin Hesen ʿUmer''', bi '''Huseyn Gergirî''' re zewicî bû.<ref name=":0" /> === Bi eşîra Cewdika re === '''Selah Cacan''' ji gundê '''Til Cihan''' dibêje: '''ʿEmşe Melek''' ji gundê '''Gutba''' bi '''Silêman Ehmed Seʿdûn Axa''' re zewicî bû û bû dayika '''Celûd Axa'''.<ref name=":0" /> === Bi eşîra Abasa re === '''Remo ʿElo''' ji gundê '''Kehnî Kerka Abasa''' dibêje: '''Xanê''', keça '''Çolo Axa''', bi '''Nûh Gergirî / Neʿo Gergirî''' re zewicî bû. Neʿo li destê Şemmeriyan hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê '''Seʿdûn''' li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.<ref name=":0" /> Li başûrê gundê '''Beyandûr''' gelekek piçûk heye ku rêya gundê '''Girê Siwêr''' ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê '''Girkê Gergerya''' ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.<ref name=":0" /> ---- == Peyva “Axa” == Peyva '''Axa''' di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.<ref name=":0" /> Divê ferq were kirin di navbera '''menḥ / dayîna erdê''' û '''tapu / tomar kirina fermî''' de. Menḥ kevn e. Tapu û tomar kirin di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku Midhat Paşa sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.<ref name=":0" /> === Meriv çawa dibe axa? === # Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be. # Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê. # Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne. Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.<ref name=":0" /> ---- == Keçelê Êlê û Mîrê Botan == Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li '''Birca Belek''', ku li ser '''Ava Mezin / Çemê Botan''' — Dicle — xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê, '''Baqirdê / Cizîra Botan''', ve diçû.<ref name=":0" /> Mîr got: “Wî bînin cem min.” Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî: “Tu ji kîjan eşîrê yî?” Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.” Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.<ref name=":0" /> Mîr hay jê bû û got: “Ev kî ye?” Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.<ref name=":0" /> Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.” Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:<ref name=":0" /> '''Çima te ev kir?''' Keçelê Elî bersiv da: '''Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.'''<ref name=":0" /> Li ser vê bûyerê du gotin hene: * Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir. * Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir. ---- == Kesayetiya Keçelê Êlê == Birayên wî ev bûn: * '''Îsa''' * '''Delê / Delî''' * '''Faris''' * '''Beko''' * '''Temo''' Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: '''Mihelmiya''' bû. Cihê wî yê navendî '''Çil Axa''' bû.<ref name=":0" /> Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.<ref name=":0" /> Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera '''kerwanên bazirganiyê''' geş bû.<ref name=":0" /> Ew ji bo mîratiyê '''paç, bac, qamçûr''' û bacên derbasbûnê ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya '''Mûsil — Nisêbîn''' derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.<ref name=":0" /> Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.<ref name=":0" /> Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.<ref name=":0" /> Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:<ref name=":0" /> “Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”<ref name=":0" /> Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:<ref name=":0" /> “Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.” ---- == Xiyanet û qirkirin == Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.<ref name=":0" /> '''ʿEbbas Mihemed ʿEbbas Yûsif''', ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê '''Farqînê''', ji bavê xwe Mihemed veguherand:<ref name=":0" /> Mêrek ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:<ref name=":0" /> “Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”<ref name=":0" /> Gotina remzî ev bû: '''Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.'''<ref name=":0" /> Îsa di konê '''Sehîd''' de rawesta û got: “Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”<ref name=":0" /> Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin. Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.<ref name=":0" /> Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:<ref name=":0" /> * Zarokên ku hin malan veşartin. * Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû. * Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra '''Gergeriye''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû. Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.<ref name=":0" /> Kesek bi navê '''Îbo Meʿmû''' beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi Bagokê ve.<ref name=":0" /> Tê gotin '''Elîyê Bazo''', serokê eşîra '''Şêx Bizna''', Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê '''Xuşêniyê''', di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:<ref name=":0" /> “Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”<ref name=":0" /> Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe '''Xuşêniyê''' hişt û ji Aliya wenda bû.<ref name=":0" /> '''ʿEbdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa''' ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, Şêx '''Ḥemîdî Deham''' di dema naskirina '''Feysel Remthan Keçelê Elî''' bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.<ref name=":0" /> ---- == Piştî Keçelê Elî == * Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû. * Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn. * Nexşeya Aliya kêm bû û guherî. * Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin. * Li gundê '''Zexîrê / Dêmir Qapo''', sala 1937, dema Fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin. ---- == Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî == Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.<ref name=":0" /> === Remo ʿElo — Kehnî Kerka Abasa === Wî got: '''Mêrekî bin nav û deng bû.''' “Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”<ref name=":0" /> === Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê === “Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”<ref name=":0" /> === Feysel Îsmaʿîl — Kirĥo === “Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”<ref name=":0" /> === Birahîm Mihemed — Xuşêniyê === Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got: “Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.<ref name=":0" /> Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.<ref name=":0" /> '''Keska xwe li bêşiya wan verîşand.''' Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’<ref name=":0" /> Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:<ref name=":0" /> '''Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.'''<ref name=":0" /> Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.<ref name=":0" /> Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”<ref name=":0" /> Lê '''Elî Saleh''' ji Til Şeʿîr, '''Celûd Mihemed Xelîl Ehmi''' ji Beyandûr û hinên din gotin:<ref name=":0" /> “Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”<ref name=":0" /> === Sebrî ʿEvdullah — Xirbê Cihwa === Wî got: '''Berdevkê Mîrê Botan bû.''' “Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”<ref name=":0" /> === Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr === Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got: “Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.<ref name=":0" /> Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.<ref name=":0" /> Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”<ref name=":0" /> Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê '''Elê Keçel / Elî Keçel''' hilgirtiye û ji eşîra '''Hacî Silêmana''' bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.<ref name=":0" /> === Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê === “Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: '''Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa'''. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”<ref name=":0" /> Gundê '''Gelaʿa''' di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir '''Kelha Rimêlê''' hatiye nivîsîn.<ref name=":0" /> === ʿEbbas Yûsif Hema — Ĥilwa === “Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”<ref name=":0" /> === Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr === “Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. '''Berdevkê Mîrê Botan bû.''' Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”<ref name=":0" /> ---- == Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa == Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.<ref name=":0" /> Ew dibêje: “Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.<ref name=":0" /> Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.<ref name=":0" /> Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.<ref name=":0" /> Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:<ref name=":0" /> ‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’<ref name=":0" /> Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.<ref name=":0" /> Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.<ref name=":0" /> Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.<ref name=":0" /> Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.<ref name=":0" /> Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.<ref name=":0" /> Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”<ref name=":0" /> ---- == Têbîniya dawî == Di lêkolînek wisa de, ji ber nebûna belgeyên dîrokî yên rasterast, ti rê li ber me nemaye ji bilî zanînên devkî yên ku ji kesan ve tên veguhestin. Ew, piştî belge û nivîsan, dikarin wek çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên nirxandin.<ref name=":0" /> Em rastiya tevahî ne xwedî ne. Xwezayî ye ku hin valahî û kêmasiyên bêqest hebin.<ref name=":0" /> == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] | |- |[[2000]] | |- |[[1990]] | |- |[[1985]] | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dêrika Hemko}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}} [[Kategorî:Dêrika Hemko]] ok4wdffz6mluq4o4f3rdeos96jq02hc 0 50783 2008173 2007957 2026-05-09T12:58:12Z Dilbixwindara 2346 2008173 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (sala 1967, li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike. pêşkêş dike, [[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jînenîgarî == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] lbqyp2kse83ouo7s0o3bptetxdbxfnx 2008174 2008173 2026-05-09T12:59:23Z Dilbixwindara 2346 /* */ 2008174 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî|Kobanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.[[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jînenîgarî == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] mxo4kass0wxzvcfq0g65saixtkvsnf3 2008175 2008174 2026-05-09T12:59:49Z Dilbixwindara 2346 /* */ 2008175 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî|Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.[[Rojnamegerî|rojnamevan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jînenîgarî == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] sglxkhxj8k5wdvgpwbywnp8xmcw928u 2008176 2008175 2026-05-09T13:01:14Z Dilbixwindara 2346 /* */ 2008176 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî|Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jînenîgarî == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] en6lctc4xavdf5uu5kgeh771rdre74w 2008197 2008176 2026-05-09T14:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2008197 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = | roja_jidayikbûnê = [[1967]] | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jînenîgarî == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] sp69xaq6hepdaip01g1zv28jyoidb0n 2008298 2008197 2026-05-09T21:44:58Z Dilbixwindara 2346 /* */ 2008298 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jînenîgarî == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] sdyroh44ia5e5wfod1t7ky6lhfi38j1 2008299 2008298 2026-05-09T21:52:27Z Dilbixwindara 2346 /* Jiyan */ 2008299 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanê ya Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] f7g6bgnkk4nsh9c0m095l42l5vief00 2008300 2008299 2026-05-09T21:55:30Z ~2026-28109-03 152718 /* Jiyan */ 2008300 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Zanîngeh li Helebê xwendiye, Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 4f8xb6ohpa3t8j5x863olxuyu8up7hk 2008302 2008300 2026-05-09T22:01:02Z ~2026-28109-03 152718 /* Jiyan */ 2008302 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Zanîngeh li Helebê xwendiye, Li Helebê di dema xwendina zanîngehê de, dest bi nivîsandina bi Kurdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avestakurd.net/ |sernav=www.avestakurd.net {{!}} Hûn li cihê bûyerê ne |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=kr-KR}}</ref> Li Helebê ligel hinek hevalên xwe, di sala 1987 de, Kovara Torevan derxistiye, ew sernivîserê kovarê bû. == Çûna Ewropa == Geşta wî ya akademîk li Helebê dest pê kir û piştre di sala 1990î de çû Almanyayê. Destpêka wî ya di cîhana medyayê de vedegere sala 1987an, dema ku ew edîtorê kovara bandordar "Torevan" bû li Helebê. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] st65h0khphzdzb3rfbcu6ml0t2msw76 2008303 2008302 2026-05-09T22:05:18Z ~2026-28109-03 152718 /* Çûna Ewropa */ 2008303 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Zanîngeh li Helebê xwendiye, Li Helebê di dema xwendina zanîngehê de, dest bi nivîsandina bi Kurdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avestakurd.net/ |sernav=www.avestakurd.net {{!}} Hûn li cihê bûyerê ne |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=kr-KR}}</ref> Li Helebê ligel hinek hevalên xwe, di sala 1987 de, Kovara Torevan derxistiye, ew sernivîserê kovarê bû. == Çûna Ewropa == Dilbixwîn Dara sala 1990 çû Almanya. Li bajarê Dusseldorfê berpirsê beşê Kurmancî yê rojnameya Berxwedan bû (1992). Li Bonnê sernivîserê Kovara Rewşen bû. Rewşen kovareke wêjeyî û rewşenbîrî bû, li Almanya çap dibû û li welatên Ewropa dihate belavkirin, bi Kurmancî derdiket. Karê wî yê edîtoriyê geş bû dema ku bû edîtorê kovara "Rewşen" li Bonnê û edîtorê beşa Kurmancî ya kovara "Berxwedan" li Düsseldorfê di sala 1992an de. Her wiha, rola wî ya sereke di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' (1994) û sernivîskariya kovara enstîtuyê "Lêkolîn", navûdengê wî wekî ronakbîr û bîrmendekî xurt kir. Di heman demê de Dilbixwîn Dara, di nava kurdan de rojnamevanekî naskirî ye ku li Kurdistanê kesekî bi bandor ê medyaya kurdî ye. Dara bi stîla xwe yê pêşkêş kirina nûçeya hatiye naskirin û moderatorê televîzyonê ye Dilbixwîn Dara di roja îro de di televîzyona [[Rûdaw]]ê de bultena saeta 7an û program û dîbeytên taybet pêşkêş dike lê xebatên wî yê rojnamevaniyê di salên 90î de destpêkiriye. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 9zdj80k1f6utaizdqtyudpxrl8vcj76 2008304 2008303 2026-05-09T22:11:21Z ~2026-28109-03 152718 /* Çûna Ewropa */ 2008304 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Zanîngeh li Helebê xwendiye, Li Helebê di dema xwendina zanîngehê de, dest bi nivîsandina bi Kurdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avestakurd.net/ |sernav=www.avestakurd.net {{!}} Hûn li cihê bûyerê ne |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=kr-KR}}</ref> Li Helebê ligel hinek hevalên xwe, di sala 1987 de, Kovara Torevan derxistiye, ew sernivîserê kovarê bû. == Çûna Ewropa == Dilbixwîn Dara sala 1990 çû Almanya. Li bajarê Dusseldorfê berpirsê beşê Kurmancî yê rojnameya '''Berxwedan''' bû (1992). Li Bonnê sernivîserê Kovara '''Rewşen''' bû. Rewşen kovareke wêjeyî û rewşenbîrî bû, li Almanya çap dibû û li welatên Ewropa dihate belavkirin, bi Kurmancî derdiket. Rola wî sereke bû di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' de, sala (1994), ew rêveberê Enstîtüyê bû. Kovarek bi navê '''Lêkolîn''' ji aliyê Enstîtuyê ve derdiket, Dilbixwîn Dara sernivîserê wê bû. Kovareke lêkolînên zanistî bû, gelek nivîskarên Kurd têde berhemên xwe diweşandin, piştre rawestiya. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] j2e4m4y7w7knu42ywvpkjaaxxxurvov 2008306 2008304 2026-05-09T22:13:21Z ~2026-28109-03 152718 /* Jiyan */ 2008306 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | salên_çalak = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Zanîngeh li Helebê xwendiye, Li Helebê di dema xwendina zanîngehê de, dest bi nivîsandina bi Kurdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avestakurd.net/ |sernav=www.avestakurd.net {{!}} Hûn li cihê bûyerê ne |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=kr-KR}}</ref> Li Helebê ligel hinek hevalên xwe, di sala 1987 de, Kovara Torevan derxistiye, ew sernivîserê kovarê bû. Torevan kovareke wêjeyê bû, li Helebê bi awayekî nehênî derdiket û bi nehênî dihate belavkirin. == Çûna Ewropa == Dilbixwîn Dara sala 1990 çû Almanya. Li bajarê Dusseldorfê berpirsê beşê Kurmancî yê rojnameya '''Berxwedan''' bû (1992). Li Bonnê sernivîserê Kovara '''Rewşen''' bû. Rewşen kovareke wêjeyî û rewşenbîrî bû, li Almanya çap dibû û li welatên Ewropa dihate belavkirin, bi Kurmancî derdiket. Rola wî sereke bû di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' de, sala (1994), ew rêveberê Enstîtüyê bû. Kovarek bi navê '''Lêkolîn''' ji aliyê Enstîtuyê ve derdiket, Dilbixwîn Dara sernivîserê wê bû. Kovareke lêkolînên zanistî bû, gelek nivîskarên Kurd têde berhemên xwe diweşandin, piştre rawestiya. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 9lhetmp6gnom6tphk2qu5td4kb9334j 2008307 2008306 2026-05-09T22:14:54Z ~2026-28109-03 152718 /* */ 2008307 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | Destpêka kar = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]] [[Erebî]] [[Tirkî]] [[Almanî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Zanîngeh li Helebê xwendiye, Li Helebê di dema xwendina zanîngehê de, dest bi nivîsandina bi Kurdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avestakurd.net/ |sernav=www.avestakurd.net {{!}} Hûn li cihê bûyerê ne |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=kr-KR}}</ref> Li Helebê ligel hinek hevalên xwe, di sala 1987 de, Kovara Torevan derxistiye, ew sernivîserê kovarê bû. Torevan kovareke wêjeyê bû, li Helebê bi awayekî nehênî derdiket û bi nehênî dihate belavkirin. == Çûna Ewropa == Dilbixwîn Dara sala 1990 çû Almanya. Li bajarê Dusseldorfê berpirsê beşê Kurmancî yê rojnameya '''Berxwedan''' bû (1992). Li Bonnê sernivîserê Kovara '''Rewşen''' bû. Rewşen kovareke wêjeyî û rewşenbîrî bû, li Almanya çap dibû û li welatên Ewropa dihate belavkirin, bi Kurmancî derdiket. Rola wî sereke bû di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' de, sala (1994), ew rêveberê Enstîtüyê bû. Kovarek bi navê '''Lêkolîn''' ji aliyê Enstîtuyê ve derdiket, Dilbixwîn Dara sernivîserê wê bû. Kovareke lêkolînên zanistî bû, gelek nivîskarên Kurd têde berhemên xwe diweşandin, piştre rawestiya. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 9h2jggbdamex2r84p5nwhfxsjxssd2x 2008308 2008307 2026-05-09T22:18:40Z Dilbixwindara 2346 /* */ 2008308 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Sala 1995 yekemîn bultena nûçeyan di MED TV de pêşkêş kir | Destpêka kar = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Tirkî]], [[Almanî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Zanîngeh li Helebê xwendiye, Li Helebê di dema xwendina zanîngehê de, dest bi nivîsandina bi Kurdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avestakurd.net/ |sernav=www.avestakurd.net {{!}} Hûn li cihê bûyerê ne |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=kr-KR}}</ref> Li Helebê ligel hinek hevalên xwe, di sala 1987 de, Kovara Torevan derxistiye, ew sernivîserê kovarê bû. Torevan kovareke wêjeyê bû, li Helebê bi awayekî nehênî derdiket û bi nehênî dihate belavkirin. == Çûna Ewropa == Dilbixwîn Dara sala 1990 çû Almanya. Li bajarê Dusseldorfê berpirsê beşê Kurmancî yê rojnameya '''Berxwedan''' bû (1992). Li Bonnê sernivîserê Kovara '''Rewşen''' bû. Rewşen kovareke wêjeyî û rewşenbîrî bû, li Almanya çap dibû û li welatên Ewropa dihate belavkirin, bi Kurmancî derdiket. Rola wî sereke bû di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' de, sala (1994), ew rêveberê Enstîtüyê bû. Kovarek bi navê '''Lêkolîn''' ji aliyê Enstîtuyê ve derdiket, Dilbixwîn Dara sernivîserê wê bû. Kovareke lêkolînên zanistî bû, gelek nivîskarên Kurd têde berhemên xwe diweşandin, piştre rawestiya. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] qavzz63hhsw9brb2rgjm3hyz9tfpni5 2008309 2008308 2026-05-09T22:24:30Z Dilbixwindara 2346 /* */ 2008309 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Yekemîn bêjerê (spîkerê) yekemîn televîzyona Kurdî ye li ser satelîtê (MED-TV) sala 1995. 1 mîn bultena nûçeyan sala 1995 di MED-TV de pêşkêş kir. MED-TV li Belcîka bajarê Brukselê weşana xwe dikir. | Destpêka kar = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Tirkî]], [[Almanî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan, Journalist | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = Kurd | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Zanîngeh li Helebê xwendiye, Li Helebê di dema xwendina zanîngehê de, dest bi nivîsandina bi Kurdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avestakurd.net/ |sernav=www.avestakurd.net {{!}} Hûn li cihê bûyerê ne |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=kr-KR}}</ref> Li Helebê ligel hinek hevalên xwe, di sala 1987 de, Kovara Torevan derxistiye, ew sernivîserê kovarê bû. Torevan kovareke wêjeyê bû, li Helebê bi awayekî nehênî derdiket û bi nehênî dihate belavkirin. == Çûna Ewropa == Dilbixwîn Dara sala 1990 çû Almanya. Li bajarê Dusseldorfê berpirsê beşê Kurmancî yê rojnameya '''Berxwedan''' bû (1992). Li Bonnê sernivîserê Kovara '''Rewşen''' bû. Rewşen kovareke wêjeyî û rewşenbîrî bû, li Almanya çap dibû û li welatên Ewropa dihate belavkirin, bi Kurmancî derdiket. Rola wî sereke bû di damezirandina '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' de, sala (1994), ew rêveberê Enstîtüyê bû. Kovarek bi navê '''Lêkolîn''' ji aliyê Enstîtuyê ve derdiket, Dilbixwîn Dara sernivîserê wê bû. Kovareke lêkolînên zanistî bû, gelek nivîskarên Kurd têde berhemên xwe diweşandin, piştre rawestiya. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 63sd036c7gdygm24ri0h1c0x2rdd17c 2008318 2008309 2026-05-10T06:38:32Z ~2026-28158-39 152757 2008318 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Dilbixwîn Dara | partner = | serdem = Yekemîn bêjerê (spîkerê) yekemîn televîzyona Kurdî ye li ser satelîtê (MED-TV) sala 1995. 1 mîn bultena nûçeyan sala 1995 di MED-TV de pêşkêş kir. MED-TV li Belcîka bajarê Brukselê weşana xwe dikir. | Destpêka kar = Ji sala 1990 ve | berhem = | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = | bav = | tevger = | dê = | zarok = | malper = <!-- bi vî awayî: {{www.avestakurd.net}} --> | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | şêwe = | ziman = [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Tirkî]], [[Almanî]] | navê_rastî = || bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Rojnamevan, Journalist | navê_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = [[Kobanî]] | destûrname = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = Kurd | hevwelatî = | perwerde = | jêrenot = }} '''Dilbixwîn Dara''' (li [[Kobanî]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) ji dayîk bû. Di televîzyona Rûdaw de bultena saat 7 PM û program û dîbeytên cuda pêşkêş dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/05082015-amp |sernav=Dilbixwîn: }}</ref> == Jiyan == Dilbixwîn Dara li bajarê Kobanî li Rojavayê Kurdistanê ji dayik bûye. Zanîngeh li Helebê xwendiye, Li Helebê di dema xwendina zanîngehê de, dest bi nivîsandina bi Kurdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avestakurd.net/ |sernav=www.avestakurd.net {{!}} Hûn li cihê bûyerê ne |roja-gihiştinê=2026-05-09 |ziman=kr-KR}}</ref> Li Helebê ligel hinek hevalên xwe, di sala 1987 de, Kovara Torevan derxistiye, ew sernivîserê kovarê bû. Torevan kovareke wêjeyê bû, li Helebê bi awayekî nehênî derdiket û bi nehênî dihate belavkirin. == Çûna Ewropa == Dilbixwîn Dara sala 1990 çû Almanya. Li bajarê Dusseldorfê berpirsê beşê Kurmancî yê rojnameya '''Berxwedan''' bû (1992). Li Bonnê sernivîserê Kovara '''Rewşen''' bû. Rewşen kovareke wêjeyî û rewşenbîrî bû, li Almanya çap dibû û li welatên Ewropa dihate belavkirin, bi Kurmancî derdiket. Sala 1994 li Berlînê ligel çend kesayetiên akademîk û nivîskar, weke Prof. Dr. Îsmet Şerîf Wanlî, Dr. Cebar Qadir, Dr. Cemal Reşîd, Dr. Kurdistan Mukriyanî, Abdulrehman Durre û gelekên din '''Enstîtuya Kurdî li Berlînê''' damezirand, bû rêveberê Enstîtuyê, Prof. Wanlî serokê wê bû. Kovarek bi navê '''Lêkolîn''' ji aliyê Enstîtuyê ve derdiket, Dilbixwîn Dara sernivîserê wê bû. Kovareke lêkolînên zanistî bû, gelek nivîskarên Kurd têde berhemên xwe diweşandin, piştre rawestiya. == Kariyera wî == === Med TV === Dilbixwîn Dara di sala 1995an de, wekê yekemîn bêjerê nûçeyên Kurmancî di [[MED TV|Med-TV]] de dest bi rojnamegeriya televîzyonê kiriye. Dilbixwîn Dara li Med TV yê dest bi kariyera xwe yê rojnamegeriyê kiriye ku li wir bi şêwaza xwe yê taybet yekem car hatiye naskirin. Med TV yekem televîzyona kurdî bû ku di 19ê gulana sala 1995an de li ser satelîtê dest bi weşanê kiriye ku ji bo medyaya kurdî wekê şoreşekê bû. Di nav salan de, Dilbixwîn bi hosteyî mazûvaniya gelek bernameyan kiriye, di nav de bernameyên wekî "'''Kursiya Gel'''" û "'''Gelawêj'''". Piştî girtina '''Med-TV''' jî, wî di televîzyona '''Medya TV''' de berdewamî da karên xwe û bi hebûna xwe ya xurt bala temaşevanan kişand. Dilbixwîn bi pabendbûneke mezin ber bi serkeftinê ve diçe û wekî bêjerekî bilind ê nûçeyan, bi dîsîplîn û hûrgiliyeke bêhempa karê xwe dike. Ew xwe di nava her nûçeyekê de kûr dike, bi baldarî amadekariyê dike da ku nûçeyan bi şêweyekî herikbar û bi bandor bigihîne temaşevan û guhdaran. === Rûdaw TV === Geşta balkêş a Dilbixwîn Dara di pîşeya medyayê de sala 2013an dest pê kir, dema ku ew tevlî Tora Medyayî ya Rûdawê bû. Dilsoziya wî ji bo pîşeya wî ji destpêkê ve diyar bû, her wiha berî destpêkirina weşana dîrokî ya Rûdawê, wî ji aliyê rahênerên Ewropî ve perwerde wergirtibû. Ji bilî nûçeyên saet 7an, Dilbixwîn mazûvaniya bernameya navdar "'''2 Alî'''" (Two Allies) dikir ku li ser mijarên rojhilatî hûr dibû. Bi weşandina 85 xelekan, vê bernameyê ne tenê baleke mezin kişand, di heman demê de bû sedema nîqaşên kûr di nava raya giştî de. Her wiha, Dilbixwîn hevpeyvîn bi kesayetên siyasî yên navdar re kiriye, wekî Şêwirmendê berê yê Ewlehiya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî John Bolton û Balyozê berê yê Amerîka li Iraq û Tirkiyeyê James Franklin Jeffrey (ku wekî Nûnerê Taybet ê Sekreterê Dewletê bo Sûriyeyê jî kar kiriye) û gelekên din. Xebatên medyayî yên Dilbixwîn Dara ne tenê bi sînorên studyoyê ve girêdayî ne; ew li qadê jî bûye nûçegihanê bûyerên cîhanî yên girîng. Di Tebaxa 2017an de, wî bi berfirehî rûmala Festîvala Serxwebûnê li bajarê Kölnê yê Almanyayê kir, ku vê yekê bandoreke mezin li ser ajans û kanalên televîzyonê yên cîhanî hişt. Di Sibata 2017an de, Dilbixwîn li Cenevreyê rûmala zindî ya civînên dîrokî yên di navbera opozîsyon û hikûmeta Sûriyeyê de kir. Rûmala wî ya ji bo van nîqaşên girîng ku di bin çavdêriya Neteweyên Yekbûyî û bi beşdariya nûnerên hêzên mezin birêve diçûn, ronahî xiste ser daxwaz û têkoşîna gelê Kurd û bala cîhanê kişand ser doza wan. Di sala 2015an de, Dilbixwîn bi çavê xwe yê siyasî yê tûj, hilbijartinên Tirkiyeyê li Amed û Enqereyê dişopand. Bi pêşkêşkirina nûçeyên kûr û mazûvaniya nîqaşên taybet ji her du bajaran, Dilbixwîn analîz û agahiyên hêja pêşkêşî temaşevanan kirin. Ji bo Dilbixwîn Dara, bandora televîzyonê ji pîşeyekî tenê wêdetir e—ew amûreke kûr e ku deng, azadî û şiyana têkiliya bi gelên cihêreng re daye wî. Ew qîmetê dide vê platformê, ji ber ku fersend daye wî ku bibe pira peywendiyê û têgihîştinê di navbera mirovên ji paşxaneyên cuda de ava bike. Hunerên Dilbixwîn Dara ne tenê bi weşangeriyê re sînordar in; ew nivîskarekî serkeftî ye û sê pirtûkên wî yên çapkirî hene. Her wiha, bi vîzyona xwe ya pêşeng, wî di sala 2000î de rojnameya "Avesta" damezirand, ku piştre veguherî weşaneke elektronîk a bandordar. Dilbixwîn Dara bi ezmûna xwe ya fireh, pabendbûna xwe ya ji bo serkeftinê û beşdariyên xwe yên mezin di pîşeya medyayê de, bi pêşkêşiyên xwe yên balkêş, rûmalên kûr û analîzên xwe yên li ser bûyerên cîhanê, her dem bandoreke mayînde li ser temaşevanên xwe dihêle. == Çavkanî == {{Çavkanî|Nû dibe}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] qt9up3eno6q1lkmgbxhbcqefgdv985o 0 64822 2008313 1853722 2026-05-10T02:41:27Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008313 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = }} '''Şûşa Şemsa Guppy''' (1935 – 2008)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1583182/Shusha-Guppy.html |sernav=Shusha Guppy |malper=The Telegraph |tarîx=2008-03-29 |roja-gihiştinê=2024-09-04 |ziman=en}}</ref> [[hunermend]], [[nivîskar]], [[derhêner]] û [[Civaknasî|civaknaseke]] ji [[kurd]]ên [[Bextiyarî|beyxtiyarî]] bû. <ref>{{Jêder-malper |url=https://literaturfestival.com/authors/shusha-guppy/ |sernav=Shusha Guppy |malper=internationales literaturfestival berlin |roja-gihiştinê=2024-09-04 |ziman=de-DE }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Scruton |pêşnav=Roger |tarîx=2008-03-24 |sernav=Shusha Guppy |url=https://www.theguardian.com/world/2008/mar/24/iran |roja-gihiştinê=2024-09-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Ciwantî == Şûşaya ku di sala 1935ê de li [[Şehrê Kurd]] jidayik bû, perwerdehiya xwe ya ewil ji aliyê bavê xwe îmam [[Seyîd Mihemed Kazim Assar]] dît. Bi keşfkirina behremendiya wê ya muzîkî bû şagirta [[Mela Qafir]] yê ku dersên muzîk û wêjeyê da wê. Bi 17 saliya xwe bi saya [[bûrs]]ên dewletê ji bo dîtina perwerdeya muzîk û zimanên rojhilatî çû Parîsê. Li wir hevaltiya xwe bi komeke entelektuel re pêk hat ku di nav wan de kesên wek [[José Bergamín]], [[Jean-Paul Sartre|Jean Paul Sartre]] û [[Albert Camus]] jî hebûn. Bi pêşniyariya [[Jacques Prévert|Jaques Prévert]] wê dest bi qeydkirin û arşîvkirina muzika gelêrî ya gelên Îranê kir. == Destpêka xebatên hunerî == Di sala 1961ê de bi keşîfê fransî [[Nicholas Guppy]] re zewicî. Ji vê zewacê du kurên wan ên bi navê Daryûs û Konstantîn çêbûn, lê di sala 1976ê de Şûşa û Nicholas ji hev veqetiyan. Piştre koçî Îngilistanê dibe û li wir ji bo weşanên navdar ên amerîkî re di derheqê gelên kurd, faris û efxanan de lêkolînên nivîskî amade kiriye. Bi vî rengî çend xebatên wê yên derbarê kurdên [[lûrî]] û [[bextiyarî]] pêk hatine. Pişt re bi kişandina qeydên profesyonel berê xwe da xebatên muzîkê. === Muzîk, derhênerî û lêkolînên nivîskî === Piştî ku di sala 1971ê de du albumên ku ji [[kilam]]ên Îranê yên evîndariyê pêk tên derxist, Şûşayê li DYA û Ewropayê gelek konserên serkeftî da. Heta sala 1975ê di gel [[Lori Lieberman]] û [[Dimitri van Toren]] ji 200an zêdetir konser dan û bi vî havî kilamên Îranê ji cîhanê re da nasîn. Di sala 1976ê de bi belgefîlma bi navê ''People of the wind'' ("Mirovên bayê") ku jiyana koçerên bextiyarî dike mijar bal kişande ser xwe. Fîlm ji bo [[xelata Oscar]] a beşa 'bastirîn belgefîlm' û ji bo [[Kûreya Zêrîn]] hat nîşandan. Ev belgefîm li gelek welatên cîhanê kete weşanê û albuma wê ya ku tê de kilamên kurdî jî cih digirin di beşa muzîka etnîkî de li DYAyê rekorên firotinê şikand. Herwiha, fîlm û albûm bûne mijara gelek ernameyên radyo û televîzyonê.  Şûşaya ku di sala 1980ê de giranî dabû xebatên akademîk gelek nivîs û lêkolîn ji bo kovarên navdar ên wek [[National Geographic]] û [[JTO]] amade kir. Bi nivîsên xwe Şûşa kedek pîroz da xûrtbûna têkîliyên çanda Îranê, cîhana îslamê û ya rojavayî.  === Xebatên wêjeyê === Di sala 1988ê de bi çapkirina yekemîn pirtûka xwe ya farisî ya bi navê 'Hespê sor' a ku qala bîranînên wê yên zarokatiyê dike, [[xelata Holtby Memorial]] wergirt û çend meh bişunde di çarçoveya [[Grand Prix Littéraire]] de ji aliyê [[Elle Royal Society]] [[xelata Yorkshire Post]] bi dest xist. === Pirtûk === * Seyahata li Farsistan û Kurdistan" (1989) * Li Parîsê keçek (1991) * Li pey xwe binêre (1991) * Sê seyahatên li rojhilatê: Urdun, Sûriye, Libnan (2001) * Rûkeniya veşartî (2005) Şûşa ji sala 1979ê heta wefata xwe ya di sala 2008ê de di nav xebatên kovara wêjeyî ya bi navê The Paris Review edîtoriyê meşand. == Diskografî == * ''Persian Love Songs and Mystic Chants'' (1971) * ''Song of Long-time Lovers'' (1972) * ''Shusha'' (1974) * ''This is the Day'' (1974) * ''Before the Deluge'' (1975) * ''People of the Wind'' (1977) * ''From East to West'' (1978) * ''Here I Love You'' (1980) * ''La Fortune'' (1980 – cassette) * ''Lovely in the Dances: Songs of Sydney Carter'' (1981) * ''Durable Fire'' (1983) * ''Strange Affair'' (1986) * ''Refugee'' (1995 – CD on Sharrow Records) * ''Shusha / This is the Day'' (2001 – reissue on CD){{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{en}} https://www.theguardian.com/world/2008/mar/24/iran {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Mirin 2008]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Tehranê]] 0q0nwj7ixdzyq74kqt14dkr73nwtbeo 2008315 2008313 2026-05-10T03:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2008315 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = }} '''Şûşa Şemsa Guppy''' (1935 – 2008)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1583182/Shusha-Guppy.html |sernav=Shusha Guppy |malper=The Telegraph |tarîx=2008-03-29 |roja-gihiştinê=2024-09-04 |ziman=en}}</ref> [[hunermend]], [[nivîskar]], [[derhêner]] û [[Civaknasî|civaknaseke]] ji [[kurd]]ên [[Bextiyarî|beyxtiyarî]] bû. <ref>{{Jêder-malper |url=https://literaturfestival.com/authors/shusha-guppy/ |sernav=Shusha Guppy |malper=internationales literaturfestival berlin |roja-gihiştinê=2024-09-04 |ziman=de-DE }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Scruton |pêşnav=Roger |tarîx=2008-03-24 |sernav=Shusha Guppy |url=https://www.theguardian.com/world/2008/mar/24/iran |roja-gihiştinê=2024-09-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Ciwantî == Şûşaya ku di sala 1935ê de li [[Şehrê Kurd]] jidayik bû, perwerdehiya xwe ya ewil ji aliyê bavê xwe îmam [[Seyîd Mihemed Kazim Assar]] dît. Bi keşfkirina behremendiya wê ya muzîkî bû şagirta [[Mela Qafir]] yê ku dersên muzîk û wêjeyê da wê. Bi 17 saliya xwe bi saya [[bûrs]]ên dewletê ji bo dîtina perwerdeya muzîk û zimanên rojhilatî çû Parîsê. Li wir hevaltiya xwe bi komeke entelektuel re pêk hat ku di nav wan de kesên wek [[José Bergamín]], [[Jean-Paul Sartre|Jean Paul Sartre]] û [[Albert Camus]] jî hebûn. Bi pêşniyariya [[Jacques Prévert|Jaques Prévert]] wê dest bi qeydkirin û arşîvkirina muzika gelêrî ya gelên Îranê kir. == Destpêka xebatên hunerî == Di sala 1961ê de bi keşîfê fransî [[Nicholas Guppy]] re zewicî. Ji vê zewacê du kurên wan ên bi navê Daryûs û Konstantîn çêbûn, lê di sala 1976ê de Şûşa û Nicholas ji hev veqetiyan. Piştre koçî Îngilistanê dibe û li wir ji bo weşanên navdar ên amerîkî re di derheqê gelên kurd, faris û efxanan de lêkolînên nivîskî amade kiriye. Bi vî rengî çend xebatên wê yên derbarê kurdên [[lûrî]] û [[bextiyarî]] pêk hatine. Pişt re bi kişandina qeydên profesyonel berê xwe da xebatên muzîkê. === Muzîk, derhênerî û lêkolînên nivîskî === Piştî ku di sala 1971ê de du albumên ku ji [[kilam]]ên Îranê yên evîndariyê pêk tên derxist, Şûşayê li DYA û Ewropayê gelek konserên serkeftî da. Heta sala 1975ê di gel [[Lori Lieberman]] û [[Dimitri van Toren]] ji 200an zêdetir konser dan û bi vî havî kilamên Îranê ji cîhanê re da nasîn. Di sala 1976ê de bi belgefîlma bi navê ''People of the wind'' ("Mirovên bayê") ku jiyana koçerên bextiyarî dike mijar bal kişande ser xwe. Fîlm ji bo [[xelata Oscar]] a beşa 'bastirîn belgefîlm' û ji bo [[Kûreya Zêrîn]] hat nîşandan. Ev belgefîm li gelek welatên cîhanê kete weşanê û albuma wê ya ku tê de kilamên kurdî jî cih digirin di beşa muzîka etnîkî de li DYAyê rekorên firotinê şikand. Herwiha, fîlm û albûm bûne mijara gelek ernameyên radyo û televîzyonê.  Şûşaya ku di sala 1980ê de giranî dabû xebatên akademîk gelek nivîs û lêkolîn ji bo kovarên navdar ên wek [[National Geographic]] û [[JTO]] amade kir. Bi nivîsên xwe Şûşa kedek pîroz da xûrtbûna têkîliyên çanda Îranê, cîhana îslamê û ya rojavayî.  === Xebatên wêjeyê === Di sala 1988ê de bi çapkirina yekemîn pirtûka xwe ya farisî ya bi navê 'Hespê sor' a ku qala bîranînên wê yên zarokatiyê dike, [[xelata Holtby Memorial]] wergirt û çend meh bişunde di çarçoveya [[Grand Prix Littéraire]] de ji aliyê [[Elle Royal Society]] [[xelata Yorkshire Post]] bi dest xist. === Pirtûk === * Seyahata li Farsistan û Kurdistan" (1989) * Li Parîsê keçek (1991) * Li pey xwe binêre (1991) * Sê seyahatên li rojhilatê: Urdun, Sûriye, Libnan (2001) * Rûkeniya veşartî (2005) Şûşa ji sala 1979ê heta wefata xwe ya di sala 2008ê de di nav xebatên kovara wêjeyî ya bi navê The Paris Review edîtoriyê meşand. == Diskografî == * ''Persian Love Songs and Mystic Chants'' (1971) * ''Song of Long-time Lovers'' (1972) * ''Shusha'' (1974) * ''This is the Day'' (1974) * ''Before the Deluge'' (1975) * ''People of the Wind'' (1977) * ''From East to West'' (1978) * ''Here I Love You'' (1980) * ''La Fortune'' (1980 – cassette) * ''Lovely in the Dances: Songs of Sydney Carter'' (1981) * ''Durable Fire'' (1983) * ''Strange Affair'' (1986) * ''Refugee'' (1995 – CD on Sharrow Records) * ''Shusha / This is the Day'' (2001 – reissue on CD){{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{en}} https://www.theguardian.com/world/2008/mar/24/iran {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Mirin 2008]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Tehranê]] sbpf7ok6dc9t121v5virhjk7qgakvti 2008317 2008315 2026-05-10T03:53:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008317 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = }} '''Şûşa Şemsa Guppy''' (1935 – 2008)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1583182/Shusha-Guppy.html |sernav=Shusha Guppy |malper=The Telegraph |tarîx=2008-03-29 |roja-gihiştinê=2024-09-04 |ziman=en}}</ref> [[hunermend]], [[nivîskar]], [[derhêner]] û [[Civaknasî|civaknaseke]] ji [[kurd]]ên [[Bextiyarî|beyxtiyarî]] bû. <ref>{{Jêder-malper |url=https://literaturfestival.com/authors/shusha-guppy/ |sernav=Shusha Guppy |malper=internationales literaturfestival berlin |roja-gihiştinê=2024-09-04 |ziman=de-DE }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Scruton |pêşnav=Roger |tarîx=2008-03-24 |sernav=Shusha Guppy |url=https://www.theguardian.com/world/2008/mar/24/iran |roja-gihiştinê=2024-09-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Ciwantî == Şûşaya ku di sala 1935ê de li [[Şehrê Kurd]] jidayik bû, perwerdehiya xwe ya ewil ji aliyê bavê xwe îmam [[Seyîd Mihemed Kazim Assar]] dît. Bi keşfkirina behremendiya wê ya muzîkî bû şagirta [[Mela Qafir]] yê ku dersên muzîk û wêjeyê da wê. Bi 17 saliya xwe bi saya [[bûrs]]ên dewletê ji bo dîtina perwerdeya muzîk û zimanên rojhilatî çû Parîsê. Li wir hevaltiya xwe bi komeke entelektuel re pêk hat ku di nav wan de kesên wek [[José Bergamín]], [[Jean-Paul Sartre|Jean Paul Sartre]] û [[Albert Camus]] jî hebûn. Bi pêşniyariya [[Jacques Prévert|Jaques Prévert]] wê dest bi qeydkirin û arşîvkirina muzika gelêrî ya gelên Îranê kir. == Destpêka xebatên hunerî == Di sala 1961ê de bi keşîfê fransî [[Nicholas Guppy]] re zewicî. Ji vê zewacê du kurên wan ên bi navê Daryûs û Konstantîn çêbûn, lê di sala 1976ê de Şûşa û Nicholas ji hev veqetiyan. Piştre koçî Îngilistanê dibe û li wir ji bo weşanên navdar ên amerîkî re di derheqê gelên kurd, faris û efxanan de lêkolînên nivîskî amade kiriye. Bi vî rengî çend xebatên wê yên derbarê kurdên [[lûrî]] û [[bextiyarî]] pêk hatine. Pişt re bi kişandina qeydên profesyonel berê xwe da xebatên muzîkê. === Muzîk, derhênerî û lêkolînên nivîskî === Piştî ku di sala 1971ê de du albumên ku ji [[kilam]]ên Îranê yên evîndariyê pêk tên derxist, Şûşayê li DYA û Ewropayê gelek konserên serkeftî da. Heta sala 1975ê di gel [[Lori Lieberman]] û [[Dimitri van Toren]] ji 200an zêdetir konser dan û bi vî havî kilamên Îranê ji cîhanê re da nasîn. Di sala 1976ê de bi belgefîlma bi navê ''People of the wind'' ("Mirovên bayê") ku jiyana koçerên bextiyarî dike mijar bal kişande ser xwe. Fîlm ji bo [[xelata Oscar]] a beşa 'bastirîn belgefîlm' û ji bo [[Kûreya Zêrîn]] hat nîşandan. Ev belgefîm li gelek welatên cîhanê kete weşanê û albuma wê ya ku tê de kilamên kurdî jî cih digirin di beşa muzîka etnîkî de li DYAyê rekorên firotinê şikand. Herwiha, fîlm û albûm bûne mijara gelek ernameyên radyo û televîzyonê.  Şûşaya ku di sala 1980ê de giranî dabû xebatên akademîk gelek nivîs û lêkolîn ji bo kovarên navdar ên wek [[National Geographic]] û [[JTO]] amade kir. Bi nivîsên xwe Şûşa kedek pîroz da xûrtbûna têkîliyên çanda Îranê, cîhana îslamê û ya rojavayî.  === Xebatên wêjeyê === Di sala 1988ê de bi çapkirina yekemîn pirtûka xwe ya farisî ya bi navê 'Hespê sor' a ku qala bîranînên wê yên zarokatiyê dike, [[xelata Holtby Memorial]] wergirt û çend meh bişunde di çarçoveya [[Grand Prix Littéraire]] de ji aliyê [[Elle Royal Society]] [[xelata Yorkshire Post]] bi dest xist. === Pirtûk === * Seyahata li Farsistan û Kurdistan" (1989) * Li Parîsê keçek (1991) * Li pey xwe binêre (1991) * Sê seyahatên li rojhilatê: Urdun, Sûriye, Libnan (2001) * Rûkeniya veşartî (2005) Şûşa ji sala 1979ê heta wefata xwe ya di sala 2008ê de di nav xebatên kovara wêjeyî ya bi navê The Paris Review edîtoriyê meşand. == Diskografî == * ''Persian Love Songs and Mystic Chants'' (1971) * ''Song of Long-time Lovers'' (1972) * ''Shusha'' (1974) * ''This is the Day'' (1974) * ''Before the Deluge'' (1975) * ''People of the Wind'' (1977) * ''From East to West'' (1978) * ''Here I Love You'' (1980) * ''La Fortune'' (1980 – cassette) * ''Lovely in the Dances: Songs of Sydney Carter'' (1981) * ''Durable Fire'' (1983) * ''Strange Affair'' (1986) * ''Refugee'' (1995 – CD on Sharrow Records) * ''Shusha / This is the Day'' (2001 – reissue on CD){{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{en}} https://www.theguardian.com/world/2008/mar/24/iran {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hunermendên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1935]] [[Kategorî:Mirin 2008]] [[Kategorî:Nivîskarên îngilîz ên jin]] [[Kategorî:Stranbêjên ji Tehranê]] nspd5bqbihejf0qxg7n59lbb6b9qdsk 0 67846 2008238 1838138 2026-05-09T16:08:39Z Avestaboy 34898 2008238 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Shraddha Kapoor''' aktrîseke hindî ye. == Jînenîgarî == Kapoor di [[Zanîngeha Bostonê]] de xwendekarê şanoyê bû. Li vira sala herî pêşî de qerîyerê lîstikvanîya wê destpê bû. Di sala 2010'an de fîlma xwe ya pêşîn [[Teen Patti]] kişand.<ref name="imdb.com">http://www.imdb.com/name/nm3601766/bio?ref_=nm_ov_bio_sm</ref> Biray wê [[Siddhant Kapoor]] jî nolê wê lîstikvane.<ref name="google.com.tr">https://www.google.com.tr/search?client=tablet-unknown&hl=tr-TR&oe=utf-8&safe=images&q=Shraddha+Kapoor&source=browser-type&qsubts=1452971263705</ref> Navê bavî wê [[Shakti Kapoor]] û navê dayika wê jî [[Shivangi Kolhapure Kapoor]]'e.<ref name="imdb.com"/><ref name="en.m.wikipedia.org">https://en.m.wikipedia.org/wiki/Shraddha_Kapoor</ref> == Taybetî yên Fizîkî == Qama Shraddha Kapoor'ê 1.68 metroye.<ref name="google.com.tr"/> == Fîlmografî == {| class="sortable wikitable" style="text-align:right;" |----- | align="center" bgcolor="orange" | '''Sal''' || align="center" bgcolor="orange" | '''Fîlm''' || align="center" bgcolor="orange"| '''Rol''' |- |2010 || align="left" | [[Teen Patti]] || align="left" | Aparna Khanna |- |2011 || align="left" | [[Luv Ka The End]] || align="left" | Rhea Dialdas |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || align="left" | Arohi Keshav Shirke |- |2013 || align="left" | [[Gori Tere Pyaar Mein]] || align="left" | Masudha |- |2014 || align="left" | [[Ek Villain]] || align="left" | Aisha |- |2014 || align="left" | [[Haider]] || align="left" | Arshia |- |2014 || align="left" | [[Ungli]] || align="left" | Basanti |- |2015 || align="left" | [[Any Body Can Dance 2]] || align="left" | Vinnie |- |2016 || align="left" | [[Baaghi: A Rebel For Love]] (têye kişandin) || align="left" | - |- |- || align="left" | [[Milan Talkies]] (hate ragihandin) || align="left" | - |}<ref name="en.m.wikipedia.org"/><ref name="ReferenceA">http://www.imdb.com/name/nm3601766/</ref><ref name="ReferenceA"/> == Xelatên Wê == {| class="sortable wikitable" style="text-align:right;" |----- | align="center" bgcolor="blue" | '''Sal''' || align="center" bgcolor="blue" | '''Fîlm''' || align="center" bgcolor="blue" | '''Xelat''' || align="center" bgcolor="blue" | '''Kategorî''' || align="center" bgcolor="blue"| '''Encam''' |- |2011 || align="left" | [[Teen Patti]] || Xelatên Lions Gold || Favourite Promising Actor (female) || align="left" | Stand |- |2011 || align="left" | [[Teen Patti]] || Xelatên Filmfare || Best Female Debut || align="left" | Berendam |- |2012 || align="left" | [[Luv Ka The End]] || Xelatên Stardust || Aktrîsa Herî Rind || align="left" | Stand |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Xelatên Hello! Hall Of Fame || Fresh Face of the Year || align="left" | Stand |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Xelatên BIG Star Entertainment || En İyi Romantik Çift || align="left" | Stand |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Hello! Hall Of Fame Ödülleri || Most Entertaining Film Actor - Female || align="left" | Aday |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Hello! Hall Of Fame Ödülleri || Most Entertaining Actor in a Romantic Role - Female || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Lions Gold Ödülleri || New Heartthrob Film Actor in Lead Role - Female || align="left" | Aldı |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Screen Ödülleri || En İyi Kadın Oyuncu || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Screen Ödülleri || En İyi Kadın Oyuncu (popular choice) || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Screen Ödülleri || Jodi No. 1 (along with Aditya Roy Kapur || align="left" | Aldı |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Star Guild Ödülleri || Jodi of the Year (along with Aditya Roy Kapur) || align="left" | Aldı |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Filmfare Ödülleri || En İyi Kadın Oyuncu || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Zee Cine Ödülleri || En İyi Oyuncu - Dişi || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Haider]] || Stardust Ödülleri || Dramada en iyi aktris || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Haider]] || Stardust Ödülleri || Yarının Süperstarı - Dişi || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Haider]] || BIG Star Entertainment Ödülleri || Most Entertaining Actor in a Romantic Film - Female || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Ek Villain]] || BIG Star Entertainment Ödülleri || Most Entertaining Actor (Film) - Female || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Ek Villain]] || BIG Star Entertainment Ödülleri || Most Entertaining Actor in a Thriller Film - Female || align="left" | Aday |- |2015 || align="left" | [[Ek Villain]] || Global Hint Müzik Akademisi Ödülleri || Best Celebrity Singer Of The Year || align="left" | Aldı |- |2015 || align="left" | [[Ek Villain]] || Global Hint Müzik Akademisi Ödülleri || Best Music Debut || align="left" | Aday |- |2015 || align="left" | [[Ek Villain]] || Ekran Ödülleri || Best Actor Popular (Female) || align="left" | Berendam |- |2015 || align="left" | || IAA Leadership Ödülleri 2015 || Brand Ambassador Of The Year (female) || align="left" | Stand |}<ref>http://www.imdb.com/name/nm3601766/awards?ref_=nm_ql_2</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Shraddha Kapoor}} * Li [[IMDb]]'ê de [http://www.imdb.com/name/nm3601766/ Shraddha Kapoor] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1987]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] i8fehf9z8zqwo46kotei82kxjcll5z6 2008261 2008238 2026-05-09T17:32:44Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008261 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Shraddha Kapoor''' aktrîseke hindî ye. == Jînenîgarî == Kapoor di [[Zanîngeha Bostonê]] de xwendekarê şanoyê bû. Li vira sala herî pêşî de qerîyerê lîstikvanîya wê destpê bû. Di sala 2010'an de fîlma xwe ya pêşîn [[Teen Patti]] kişand.<ref name="imdb.com">http://www.imdb.com/name/nm3601766/bio?ref_=nm_ov_bio_sm</ref> Biray wê [[Siddhant Kapoor]] jî nolê wê lîstikvane.<ref name="google.com.tr">https://www.google.com.tr/search?client=tablet-unknown&hl=tr-TR&oe=utf-8&safe=images&q=Shraddha+Kapoor&source=browser-type&qsubts=1452971263705</ref> Navê bavî wê [[Shakti Kapoor]] û navê dayika wê jî [[Shivangi Kolhapure Kapoor]]'e.<ref name="imdb.com"/><ref name="en.m.wikipedia.org">https://en.m.wikipedia.org/wiki/Shraddha_Kapoor</ref> == Taybetî yên Fizîkî == Qama Shraddha Kapoor'ê 1.68 metroye.<ref name="google.com.tr"/> == Fîlmografî == {| class="sortable wikitable" style="text-align:right;" |----- | align="center" bgcolor="orange" | '''Sal''' || align="center" bgcolor="orange" | '''Fîlm''' || align="center" bgcolor="orange"| '''Rol''' |- |2010 || align="left" | [[Teen Patti]] || align="left" | Aparna Khanna |- |2011 || align="left" | [[Luv Ka The End]] || align="left" | Rhea Dialdas |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || align="left" | Arohi Keshav Shirke |- |2013 || align="left" | [[Gori Tere Pyaar Mein]] || align="left" | Masudha |- |2014 || align="left" | [[Ek Villain]] || align="left" | Aisha |- |2014 || align="left" | [[Haider]] || align="left" | Arshia |- |2014 || align="left" | [[Ungli]] || align="left" | Basanti |- |2015 || align="left" | [[Any Body Can Dance 2]] || align="left" | Vinnie |- |2016 || align="left" | [[Baaghi: A Rebel For Love]] (têye kişandin) || align="left" | - |- |- || align="left" | [[Milan Talkies]] (hate ragihandin) || align="left" | - |}<ref name="en.m.wikipedia.org"/><ref name="ReferenceA">http://www.imdb.com/name/nm3601766/</ref><ref name="ReferenceA"/> == Xelatên Wê == {| class="sortable wikitable" style="text-align:right;" |----- | align="center" bgcolor="blue" | '''Sal''' || align="center" bgcolor="blue" | '''Fîlm''' || align="center" bgcolor="blue" | '''Xelat''' || align="center" bgcolor="blue" | '''Kategorî''' || align="center" bgcolor="blue"| '''Encam''' |- |2011 || align="left" | [[Teen Patti]] || Xelatên Lions Gold || Favourite Promising Actor (female) || align="left" | Stand |- |2011 || align="left" | [[Teen Patti]] || Xelatên Filmfare || Best Female Debut || align="left" | Berendam |- |2012 || align="left" | [[Luv Ka The End]] || Xelatên Stardust || Aktrîsa Herî Rind || align="left" | Stand |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Xelatên Hello! Hall Of Fame || Fresh Face of the Year || align="left" | Stand |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Xelatên BIG Star Entertainment || En İyi Romantik Çift || align="left" | Stand |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Hello! Hall Of Fame Ödülleri || Most Entertaining Film Actor - Female || align="left" | Aday |- |2013 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Hello! Hall Of Fame Ödülleri || Most Entertaining Actor in a Romantic Role - Female || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Lions Gold Ödülleri || New Heartthrob Film Actor in Lead Role - Female || align="left" | Aldı |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Screen Ödülleri || En İyi Kadın Oyuncu || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Screen Ödülleri || En İyi Kadın Oyuncu (popular choice) || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Screen Ödülleri || Jodi No. 1 (along with Aditya Roy Kapur || align="left" | Aldı |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Star Guild Ödülleri || Jodi of the Year (along with Aditya Roy Kapur) || align="left" | Aldı |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Filmfare Ödülleri || En İyi Kadın Oyuncu || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Aashiqui 2]] || Zee Cine Ödülleri || En İyi Oyuncu - Dişi || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Haider]] || Stardust Ödülleri || Dramada en iyi aktris || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Haider]] || Stardust Ödülleri || Yarının Süperstarı - Dişi || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Haider]] || BIG Star Entertainment Ödülleri || Most Entertaining Actor in a Romantic Film - Female || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Ek Villain]] || BIG Star Entertainment Ödülleri || Most Entertaining Actor (Film) - Female || align="left" | Aday |- |2014 || align="left" | [[Ek Villain]] || BIG Star Entertainment Ödülleri || Most Entertaining Actor in a Thriller Film - Female || align="left" | Aday |- |2015 || align="left" | [[Ek Villain]] || Global Hint Müzik Akademisi Ödülleri || Best Celebrity Singer Of The Year || align="left" | Aldı |- |2015 || align="left" | [[Ek Villain]] || Global Hint Müzik Akademisi Ödülleri || Best Music Debut || align="left" | Aday |- |2015 || align="left" | [[Ek Villain]] || Ekran Ödülleri || Best Actor Popular (Female) || align="left" | Berendam |- |2015 || align="left" | || IAA Leadership Ödülleri 2015 || Brand Ambassador Of The Year (female) || align="left" | Stand |}<ref>http://www.imdb.com/name/nm3601766/awards?ref_=nm_ql_2</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Shraddha Kapoor}} * Li [[IMDb]]'ê de [http://www.imdb.com/name/nm3601766/ Shraddha Kapoor] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1987]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] o95c3523cai5i7cim48oixrnm3nhm8u 0 71045 2008189 1761670 2026-05-09T13:43:26Z Kurê Acemî 105128 2008189 wikitext text/x-wiki '''Rehîmî Qazî''' [[nivîskar]] û akademîsyenê kurd. Di sala [[1925]]an de li gundê [[Gwîgcelî]]yê ku bi ser [[Mukriyan]] ve ye hatiye dinê. Ji bo perwerdekirinê ji aliyê [[Komara Kurdistanê]] ve li [[Bakû]]yê tê hinartin<ref>[http://wkomarik.blogspot.com.tr/2009/04/serwer-serberz-rehimi-seyfi-qazi-le.html Serwer( Serberz) Rehîmî Seyfî Qazî Le Medresey Nîzamî Bako Hawînî 1946], Bloga Wêney Komarî Kurdistan, Dema Weşanê: 22ê Nîsana 2009an </ref> li wir li [[Zanîngeha Kirov]]ê beşa dîrokê dixwîne. Di sala [[1954]]an de teza xwe ya doktorayê ya bi navê ''"Tevgerên Azadiya Kurd û Qazî Mihemed"'' dinivîsîne. Demekê li heman zanîngehê di beşa dîrokê de mamostetiyê dike. Di 1946an de li rojnameya Kurdistanê ku weşana [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] ya wê demê bû dest bi nivîskariyê kir, çardeh salan di vê rojnameyê de nivîsên wî derçûn.<ref>[http://www.kurdipedia.org/books/75797.PDF A Study of European, Persian, and Arabic Loans in Standard Sorani, Jafar Hasanpoor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011011057/http://www.kurdipedia.org/books/75797.PDF |date=2016-10-11 }}, rp: 89,90</ref> Di sala 1958an de tekane romana xwe ya bi navê "[[Pêşmerge (roman)|Pêşmerge]]" dinivisîne ku ev berhem di zarê [[soranî]] de weke romana yekem tê qebûlkirin. Rehîmê Qazî di sala 1991ê li Bakûyê diçe ser dilovaniya xwe. Gora wî li [[Bakû]]yê ye. == Malbata wî == Rehîmê Qazî birayê [[Seyfî Qazî]]yê Wezîrê Parastinê û pismamê [[Qazî Mihemed]]ê serokkomarê Komara Kurdistanê bû. == Berhemên wî == * [[Pêşmerge (roman)|Pêşmerge]], 1959, Êrîvan == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Pêşmerge, Rehîmê Qazî, Weşanên Lîs, 2007, Amed {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroknas]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1925]] [[Kategorî:Komara Kurdistanê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1991]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] ix684tbux6vhsc3ze8mp88lsrd2nvz8 2008190 2008189 2026-05-09T13:43:36Z Kurê Acemî 105128 2008190 wikitext text/x-wiki '''Rehîmî Qazî''' [[nivîskar]] û akademîsyenê kurd. Di sala 1925an de li gundê [[Gwîgcelî]]yê ku bi ser [[Mukriyan]] ve ye hatiye dinê. Ji bo perwerdekirinê ji aliyê [[Komara Kurdistanê]] ve li [[Bakû]]yê tê hinartin<ref>[http://wkomarik.blogspot.com.tr/2009/04/serwer-serberz-rehimi-seyfi-qazi-le.html Serwer( Serberz) Rehîmî Seyfî Qazî Le Medresey Nîzamî Bako Hawînî 1946], Bloga Wêney Komarî Kurdistan, Dema Weşanê: 22ê Nîsana 2009an </ref> li wir li [[Zanîngeha Kirov]]ê beşa dîrokê dixwîne. Di sala 1954an de teza xwe ya doktorayê ya bi navê ''"Tevgerên Azadiya Kurd û Qazî Mihemed"'' dinivîsîne. Demekê li heman zanîngehê di beşa dîrokê de mamostetiyê dike. Di 1946an de li rojnameya Kurdistanê ku weşana [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] ya wê demê bû dest bi nivîskariyê kir, çardeh salan di vê rojnameyê de nivîsên wî derçûn.<ref>[http://www.kurdipedia.org/books/75797.PDF A Study of European, Persian, and Arabic Loans in Standard Sorani, Jafar Hasanpoor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011011057/http://www.kurdipedia.org/books/75797.PDF |date=2016-10-11 }}, rp: 89,90</ref> Di sala 1958an de tekane romana xwe ya bi navê "[[Pêşmerge (roman)|Pêşmerge]]" dinivisîne ku ev berhem di zarê [[soranî]] de weke romana yekem tê qebûlkirin. Rehîmê Qazî di sala 1991ê li Bakûyê diçe ser dilovaniya xwe. Gora wî li [[Bakû]]yê ye. == Malbata wî == Rehîmê Qazî birayê [[Seyfî Qazî]]yê Wezîrê Parastinê û pismamê [[Qazî Mihemed]]ê serokkomarê Komara Kurdistanê bû. == Berhemên wî == * [[Pêşmerge (roman)|Pêşmerge]], 1959, Êrîvan == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Pêşmerge, Rehîmê Qazî, Weşanên Lîs, 2007, Amed {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroknas]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1925]] [[Kategorî:Komara Kurdistanê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1991]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] nh8yxrsebzght4m778l47tqwfcampvn 0 72030 2008180 1825702 2026-05-09T13:22:23Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008180 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sunenî Tîrmîzî''' navê pirtûkê ê rastî '''el-Camiu's-Sahih''' pirtûka [[hedîs]]an a [[Tîrmîzî]] ye. Di sedsala 9an de hatiye nivîsandin. Weke [[Sehîhî Buxarî]] û [[Sehîhî Muslîm]] pirtûkek bi nav û deng û bibawer e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://daruliftaa.com/node/7130 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-09-03 |archive-date=2014-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140127030630/http://daruliftaa.com/node/7130 |url-status=dead }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Hedîs]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pirtûkên erebî]] [[Kategorî:Pirtûkên îslamê]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an]] 2mvd495vqq6tqn5mbp7saqhz2sqm2bi 2008196 2008180 2026-05-09T14:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2008196 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî }} '''Sunenî Tîrmîzî''' navê pirtûkê ê rastî '''el-Camiu's-Sahih''' pirtûka [[hedîs]]an a [[Tîrmîzî]] ye. Di sedsala 9an de hatiye nivîsandin. Weke [[Sehîhî Buxarî]] û [[Sehîhî Muslîm]] pirtûkek bi nav û deng û bibawer e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://daruliftaa.com/node/7130 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2016-09-03 |roja-arşîvê=2014-01-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140127030630/http://daruliftaa.com/node/7130 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Hedîs]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pirtûkên erebî]] [[Kategorî:Pirtûkên îslamê]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 9an]] 5n80w5zkrcdgudxo3f361ikjbqf6tuk 0 85100 2008284 1828990 2026-05-09T19:34:12Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008284 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Taxobox |image =Taraxacum_officinale_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-135.jpg |image_caption = Xizêmok <ref>1897 illustration from Franz Eugen Köhler, Köhler's Medizinal-Pflanzen</ref> |regnum = [[Plantae]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Asteraceae]] |tribus = [[Cichorieae]] |genus = ''[[Taraxacum]]'' |species = '''''T. officinale''''' |binomial = ''Taraxacum officinale'' |binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Georg Heinrich Weber|Weber]] ex [[F.H. Wigg]] |synonyms = *''Crepis taraxacum'' <small>(L.) Stokes</small> *''Leontodon taraxacum'' <small>[[L.]]</small> *''Leontodon vulgare'' <small>Lam.</small> *''Taraxacum campylodes'' <small>G.E.Haglund</small> *''Taraxacum dens-leonis'' <small>[[Desf.]]</small> *''Taraxacum mexicanum'' <small>DC.</small> *''Taraxacum retroflexum'' <small>[[Lindl.]]</small> *''Taraxacum subspathulatum'' <small>A.J. Richards</small> *''Taraxacum sylvanicum'' <small>R. Doll</small> *''Taraxacum taraxacum'' <small>(L.) H. Karst.</small> *''Taraxacum tenejapense''<small> A.J. Richards</small> *''Taraxacum vulgare'' <small>Schrank</small> |synonyms_ref=<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tropicos.org/Name/2726999?tab=synonyms |sernav=Tropicos - Name - !Taraxacum officinale F.H. Wigg. |xebat=tropicos.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-49669 |sernav=Taraxacum campylodes G.E.Haglund — The Plant List |xebat=theplantlist.org |tarîxa-gihiştinê=2020-04-17 |tarîxa-arşîvê=2021-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210320144423/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-49669 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |}} '''Xizêmok''' an jî '''xizêmoke''', kulîlkek di malbata [[beybûn]]an (''[[Asteraceae]]'') de ye. Navên wê ya din '''qalişk''' û [['''talûşk''']] in. Ew li dinyayê herêmên hevsan de bi taybetî mêrg, kêlekê rê, beravê û kêlekê avê û axên şil de hêşîn dibe. ''[[Taraxacum officinale]]''[https://en.wikipedia.org/wiki/Taraxacum_officinale] wekî kinif tê hesibandin bi taybetî cihên mêrg û kêlekê rê. Lê belê hin caran jî bijişkiya giyayî de wek derman tê amadekirin. Xizêmok gelemperî bi kulilkên xwe ya zerrîn xwaş tê naskirin. Serê çîçeka wê ya zer demek şunda diqulipe dibe gilover, wek topekî zîv tê xuyandin û bi ba va hemu rîşêyê wê belav dibe. == Taybetmendiya xizêmokê == ''Taraxacum officinale'' li ser kokê yekrîşe da heşîn dibe. Li ser koka xwe de ji hejmarên navbera 1-10 qemçik derdixe û her [[qemçik]] nabvera 5-40 cm 2.0–15.7 in) dirêj dibe. Hin caran ji heta 70 santîmê digihîje. Qemçika wê caran bi rengê binefşiya vekirî dibe û qemçik tîkayî û sist e. Dirêjahiya kulilkê wek dirêjahiya belge an jî bilintir e. Belgên xizêmok caran bi tîkayî caran jî bi asoyî mezin dibe. Pêkoka [[belg]]ên wê hene û bêlgên wê him bê çengkirî him jî bi çengên teng va ne. rûyê qemçika wê bê mû an jî bi mûyên kurt va hatiye girtin. Belgên wê 5-45 [[cm]] dirêj û 1-10 berfirehî, bi şeklê lakêşe e û hekî dibe û ji serî belgesi heta bin pêkokê hedî hêdî teng dibe. Fêkiya wê re cypselae<ref name="nybg">{{Jêder-malper |url=http://sweetgum.nybg.org/science/glossary/glossary-details/?irn=1883 |sernav=Cypsela |weşanger=Steere Herbarium, New York Botanical Garden |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 sibat 2020 }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Sîpsela) tê gotin û bi rengê ji kesk û qehwerengîya zeytûne heta gewr dibe. Şeklê wan [[oblanceoloid]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} e û 2-3 [[mm]] dirêj in û nikilên zirav le da heye. Fêkiya wê de ji 4 heta 12 parsû hene. Kenarê parsûyê tûj e. 24-40 cot kromozomê wan heye caran jî hin 16-32 cot in. == Tomarên berdîne (fosîlî) == Dîroka berdimê Xizêmok (''T.officinale'') ku li [[Ewropa]]yê hate dîtin digihîje [[serdema qeşayiyê]] û navdema serdema qeşayî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cabi.org/isc/datasheet/52773 |sernav=Taraxacum officinale complex (dandelion) |weşanger=Cabi.org |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2019-06-17 }}</ref> == Ekolojî == [[Wêne:WeilerVlbg7.jpg|thumb|çep|Zeviyê xizêmok li [[Weiler, Awistirya|Weiler]], [[Awistirya]]]] Welatê xizêmokê Asya û Ewropa ye. Amerîkayê wek berhema xwarinê hat itxal kirin û pişt re di nav bajarên Amerîkayê de belav bû. == Bikar anîn == Xizêmok cem kanunçêkeran û baxçevanan wek ade û [[kinif]] tê hesibandin û bo nanpêjî zehf tê bikaranîn. Bi pêlen tancikê va şêrabê xizêmok tê çêkirin. Bi qemçika wê ya heşîn va selete tê çêkirin. Bi rîşa wê re jî [[qehwe]] tê çêkirin. Li cem [[xwecihên Amerîkayê]] wek gihayên bijîşkî tê bikaranîn. === Dermanê Giyayî === Xizêmok li Ewropa, bakûrê Amerîka û Çînê di [[bijîşkiya kevneşopî]] de tê bikaranîn <ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Katrin Schütz, Reinhold Carle |nivîskar2=Andreas Schieber |lastauthoramp=yes |sal=2006 |sernav=''Taraxacum''—a review on its phytochemical and pharmacological profile |kovar=[[Journal of Ethnopharmacology]] |cild=107 |hejmar=3 |rr=313–323 |doi=10.1016/j.jep.2006.07.021 |pmid=16950583 }}</ref> === Nanpêjî === [[Wêne:Plate of Wehani rice with sauteed dandelion greens.jpg|thumb|çep|Tebaxek bi belgên xizêmokên kelandî û [[birincê wehanî]]]] Belgên xizêmok bi kelandî, xav û bi şiklên ciyawaz tê xwarin, wek [[şorbe]] û [[selete]].. bi piranî belgên gihîştî tên kelandin û belgên negihîştî u nevekirî di nav selete bi şiklê xav tê xwarin. Tehma belgên xav hibkekî tehl e. Seleteya xizêmok gelen caran bi hêka kêlandî re tevlî hev dibe û tê xwarin. Bêlgê xizêmok [[beta-karoten]], [[vîtamîn C]], [[hesin]] dihundirîne û hejmara wan nav belgê da zef e. Bi Kulilka xizêmok va şerab tê çê kirin û bo çêkirinê şerabê pir [[tarîfa pêjtinê]] heye. Bi wê re Vexwarinên din jî tê çê kirin, li [[îngîlistan]]ê vexwarinê xizêmok bi navê [[Dandelion and burdock]] va zef navdar û popûler e. Bikar Anîna din jî çêkirina rîçal e. Li [[Polonya]]yê de bi taybetî di bajarê [[sîlesîa]] û bajarên dinê da wek xoş av tê çêkirin û lîmon jî tê xistin . Koka xizêmok jî çêkirinê qehweyên bê kafêîn da tê bikar anîn. == Bêjenasî == Navê ''Taraxacum'' ji peyva [[erebî]] ''taraxşaqun'' an jî taraxşagog<ref name="gledhill">Gledhill, David (2008). "The Names of Plants". Cambridge University Press. {{ISBN|9780521866453}} (hardback), {{ISBN|9780521685535}} (paperback). pp 279, 371</ref> hatiye afirandin. Wateya ‘’taraxşaqun’’ giyayê tehl e. Her wekî peyvê [[yewnanî]] jî Ταρραξος (''tarraksos'') (ku wateya wî "qesirandin" e) tê hesibandin.<ref name="gledhill" /> == Wêneyên xizêmoke == <gallery> wêne: Frühling blühender Löwenzahn.jpg|Zeviya xizêmokê wêne: Löwenzahn uhf.JPG|Pelên tancikê wêne: Dandelion clock.jpg|Kumika xizêmok wêne: Taraxacum sect Ruderalia08 ies.jpg|Bi nêrîna nêzîk </gallery> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Taraxacum officinale}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] [[Kategorî:Kulîlk]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Xizêmok| ]] przbk50irws5ggpf3w99rnb5aqou6bv 2008294 2008284 2026-05-09T20:22:38Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2008294 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Taxobox |image =Taraxacum_officinale_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-135.jpg |image_caption = Xizêmok <ref>1897 illustration from Franz Eugen Köhler, Köhler's Medizinal-Pflanzen</ref> |regnum = [[Plantae]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Asteraceae]] |tribus = [[Cichorieae]] |genus = ''[[Taraxacum]]'' |species = '''''T. officinale''''' |binomial = ''Taraxacum officinale'' |binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Georg Heinrich Weber|Weber]] ex [[F.H. Wigg]] |synonyms = *''Crepis taraxacum'' <small>(L.) Stokes</small> *''Leontodon taraxacum'' <small>[[L.]]</small> *''Leontodon vulgare'' <small>Lam.</small> *''Taraxacum campylodes'' <small>G.E.Haglund</small> *''Taraxacum dens-leonis'' <small>[[Desf.]]</small> *''Taraxacum mexicanum'' <small>DC.</small> *''Taraxacum retroflexum'' <small>[[Lindl.]]</small> *''Taraxacum subspathulatum'' <small>A.J. Richards</small> *''Taraxacum sylvanicum'' <small>R. Doll</small> *''Taraxacum taraxacum'' <small>(L.) H. Karst.</small> *''Taraxacum tenejapense''<small> A.J. Richards</small> *''Taraxacum vulgare'' <small>Schrank</small> |synonyms_ref=<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tropicos.org/Name/2726999?tab=synonyms |sernav=Tropicos - Name - !Taraxacum officinale F.H. Wigg. |xebat=tropicos.org }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-49669 |sernav=Taraxacum campylodes G.E.Haglund — The Plant List |xebat=theplantlist.org |tarîxa-gihiştinê=2020-04-17 |tarîxa-arşîvê=2021-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210320144423/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/gcc-49669 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |}} '''Xizêmok''' an jî '''xizêmoke''', kulîlkek di malbata [[beybûn]]an (''[[Asteraceae]]'') de ye. Navên wê ya din '''qalişk''' û [['''talûşk''']] in. Ew li dinyayê herêmên hevsan de bi taybetî mêrg, kêlekê rê, beravê û kêlekê avê û axên şil de hêşîn dibe. ''[[Taraxacum officinale]]''[https://en.wikipedia.org/wiki/Taraxacum_officinale] wekî kinif tê hesibandin bi taybetî cihên mêrg û kêlekê rê. Lê belê hin caran jî bijişkiya giyayî de wek derman tê amadekirin. Xizêmok gelemperî bi kulilkên xwe ya zerrîn xwaş tê naskirin. Serê çîçeka wê ya zer demek şunda diqulipe dibe gilover, wek topekî zîv tê xuyandin û bi ba va hemu rîşêyê wê belav dibe. == Taybetmendiya xizêmokê == ''Taraxacum officinale'' li ser kokê yekrîşe da heşîn dibe. Li ser koka xwe de ji hejmarên navbera 1-10 qemçik derdixe û her [[qemçik]] nabvera 5-40 cm 2.0–15.7 in) dirêj dibe. Hin caran ji heta 70 santîmê digihîje. Qemçika wê caran bi rengê binefşiya vekirî dibe û qemçik tîkayî û sist e. Dirêjahiya kulilkê wek dirêjahiya belge an jî bilintir e. Belgên xizêmok caran bi tîkayî caran jî bi asoyî mezin dibe. Pêkoka [[belg]]ên wê hene û bêlgên wê him bê çengkirî him jî bi çengên teng va ne. rûyê qemçika wê bê mû an jî bi mûyên kurt va hatiye girtin. Belgên wê 5-45 [[cm]] dirêj û 1-10 berfirehî, bi şeklê lakêşe e û hekî dibe û ji serî belgesi heta bin pêkokê hedî hêdî teng dibe. Fêkiya wê re cypselae<ref name="nybg">{{Jêder-malper |url=http://sweetgum.nybg.org/science/glossary/glossary-details/?irn=1883 |sernav=Cypsela |weşanger=Steere Herbarium, New York Botanical Garden |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 sibat 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> (Sîpsela) tê gotin û bi rengê ji kesk û qehwerengîya zeytûne heta gewr dibe. Şeklê wan [[oblanceoloid]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} e û 2-3 [[mm]] dirêj in û nikilên zirav le da heye. Fêkiya wê de ji 4 heta 12 parsû hene. Kenarê parsûyê tûj e. 24-40 cot kromozomê wan heye caran jî hin 16-32 cot in. == Tomarên berdîne (fosîlî) == Dîroka berdimê Xizêmok (''T.officinale'') ku li [[Ewropa]]yê hate dîtin digihîje [[serdema qeşayiyê]] û navdema serdema qeşayî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cabi.org/isc/datasheet/52773 |sernav=Taraxacum officinale complex (dandelion) |weşanger=Cabi.org |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=2019-06-17 }}</ref> == Ekolojî == [[Wêne:WeilerVlbg7.jpg|thumb|çep|Zeviyê xizêmok li [[Weiler, Awistirya|Weiler]], [[Awistirya]]]] Welatê xizêmokê Asya û Ewropa ye. Amerîkayê wek berhema xwarinê hat itxal kirin û pişt re di nav bajarên Amerîkayê de belav bû. == Bikar anîn == Xizêmok cem kanunçêkeran û baxçevanan wek ade û [[kinif]] tê hesibandin û bo nanpêjî zehf tê bikaranîn. Bi pêlen tancikê va şêrabê xizêmok tê çêkirin. Bi qemçika wê ya heşîn va selete tê çêkirin. Bi rîşa wê re jî [[qehwe]] tê çêkirin. Li cem [[xwecihên Amerîkayê]] wek gihayên bijîşkî tê bikaranîn. === Dermanê Giyayî === Xizêmok li Ewropa, bakûrê Amerîka û Çînê di [[bijîşkiya kevneşopî]] de tê bikaranîn <ref>{{Jêder-kovar |nivîskar1=Katrin Schütz, Reinhold Carle |nivîskar2=Andreas Schieber |lastauthoramp=yes |sal=2006 |sernav=''Taraxacum''—a review on its phytochemical and pharmacological profile |kovar=[[Journal of Ethnopharmacology]] |cild=107 |hejmar=3 |rr=313–323 |doi=10.1016/j.jep.2006.07.021 |pmid=16950583 }}</ref> === Nanpêjî === [[Wêne:Plate of Wehani rice with sauteed dandelion greens.jpg|thumb|çep|Tebaxek bi belgên xizêmokên kelandî û [[birincê wehanî]]]] Belgên xizêmok bi kelandî, xav û bi şiklên ciyawaz tê xwarin, wek [[şorbe]] û [[selete]].. bi piranî belgên gihîştî tên kelandin û belgên negihîştî u nevekirî di nav selete bi şiklê xav tê xwarin. Tehma belgên xav hibkekî tehl e. Seleteya xizêmok gelen caran bi hêka kêlandî re tevlî hev dibe û tê xwarin. Bêlgê xizêmok [[beta-karoten]], [[vîtamîn C]], [[hesin]] dihundirîne û hejmara wan nav belgê da zef e. Bi Kulilka xizêmok va şerab tê çê kirin û bo çêkirinê şerabê pir [[tarîfa pêjtinê]] heye. Bi wê re Vexwarinên din jî tê çê kirin, li [[îngîlistan]]ê vexwarinê xizêmok bi navê [[Dandelion and burdock]] va zef navdar û popûler e. Bikar Anîna din jî çêkirina rîçal e. Li [[Polonya]]yê de bi taybetî di bajarê [[sîlesîa]] û bajarên dinê da wek xoş av tê çêkirin û lîmon jî tê xistin . Koka xizêmok jî çêkirinê qehweyên bê kafêîn da tê bikar anîn. == Bêjenasî == Navê ''Taraxacum'' ji peyva [[erebî]] ''taraxşaqun'' an jî taraxşagog<ref name="gledhill">Gledhill, David (2008). "The Names of Plants". Cambridge University Press. {{ISBN|9780521866453}} (hardback), {{ISBN|9780521685535}} (paperback). pp 279, 371</ref> hatiye afirandin. Wateya ‘’taraxşaqun’’ giyayê tehl e. Her wekî peyvê [[yewnanî]] jî Ταρραξος (''tarraksos'') (ku wateya wî "qesirandin" e) tê hesibandin.<ref name="gledhill" /> == Wêneyên xizêmoke == <gallery> wêne: Frühling blühender Löwenzahn.jpg|Zeviya xizêmokê wêne: Löwenzahn uhf.JPG|Pelên tancikê wêne: Dandelion clock.jpg|Kumika xizêmok wêne: Taraxacum sect Ruderalia08 ies.jpg|Bi nêrîna nêzîk </gallery> == Çavkanî == {{Werger çavkanî|en|Taraxacum officinale}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] [[Kategorî:Kulîlk]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Xizêmok| ]] i7u266k89w9vr5nfs4mnxjys7npw8hw 0 90109 2008235 1717482 2026-05-09T16:07:00Z Avestaboy 34898 2008235 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Kareena Kapoor''' an '''Kareena Kapoor Khan''' bi ([[Zimanê hindî|Hindi]], करीना कपूर, Karīnā Kapūr, ''Karina Kapur'' (jdb. [[21ê îlonê|21ê îlona]] [[1980]]an) ye li [[Mumbaî|(Mumbai]] ji dayik bûye. [[Lîstikvan]]eke [[Filma hindî|filmên hindî]] ye. == Jiyan == Kareena Kapoor Khan, aktrîseke Bollywoodê ye û Navê xwişka wê ya mezin (Karisma Kapoor)e,  Û bav wê jî (Randhir Kapoor) Û bapîrê wê jî  (Raj Kapoor)bû,  Û herwesa bapîrê wanê hery mezin jî bi navê (Prithviraj Kapoor) ew jî akter bûn. Zewace wê di  (16ê çiriya pêşîn a 2012) de bû digel Akterê bi navê (Saif Ali Khan). û di sala (20ê kanûna pêşîn a 2016)  zarokekî wan yê kurê ji dayik dibe. == Fîlmografî == * 2000: ''Penaber'' * 2001: ''Mujhe Kucch Kehna Hai'' * 2001: Bîranînên Bittersweet ''(Yaadein)'' * 2001: Asoka - Riya Warervanê ''(Asoka)'' * 2001: ''Ajnabee'' * 2001: Di rojên baş û xerab de ''(Kabhi Khushi Kabhie Gham)'' * 2002: ''Jeena Sirf Mere Liye'' * 2002: Hûn hevalên baştirîn maç nakin! ''(Mujhse Dosti Karoge!'' '')'' * 2003: ''Talaash: Hunt Begins ...'' * 2003: Khushi wateya bextewariyê! ''(Khushi)'' * 2003: Main Premier Ki Diwani Hoon - Ez dirêj ji bo evîna we dixwazim ''(Main Premier Ki Diwani Hoon)'' * 2003: ''LOC Kargil'' * 2004: Chameli * 2004: Yuva * 2004: ''Dev'' * 2004: Fida * 2004: ''Aitraaz'' * 2004: Hulchul - Loveîrokek Evînek Crazy ''(Hulchul)'' * 2005: Bewafaa - Bawerî ''(Bewafaa)'' * 2005: Love Fateful ''(Kyon Ki)'' * 2005: ''Dostî: Heval Herdem'' * 2006: 36 Bajarê Chinaînê * 2006: ''Chup Chup Ke'' * 2006: ''Omkara'' * 2006: Don - ''Dîlan dîsa dest pê dike'' * 2007: Jab We Me - Gava We ''Hevdîtin (Jab We Met)'' * 2007: ''Kya Love Story Hai'' (pêşandana mêvan) * 2008: ''Halla Bol'' (dîmenê mêvan) * 2008: ''Tashan'' * 2008: ''Roadside Romeo'' (deng) * 2008: ''Goolmaal Vegere'' * 2009: Luck by Chance - evîn, dilxweşî û xeyaliyên din ''(Luck by Chance)'' (pêşandana mêvan) * 2009: Billu Barber ''(Billu)'' (nîşaneya mêvan) * 2009: Kambakkht Ishq - Drum kî ku herdem ''girêdide (Kambakkht Ishq)'' * 2009: ''Main Aurr Mr.'' ''Khanna'' * 2009: ''Kurbaan'' * 2009: 3 idiot * 2010: Milenge Milenge - Em ê hevûdu bibînin ''(Milenge Milenge)'' * 2010: Em Malbat in * 2010: ''Golmaal 3'' * 2011: ''Cerdevan'' * 2011: RA. Yek - Superhero bi dil ''(Ra. Yek)'' * 2012: Wedding bi encamên ''(Ek Main Aur Ekk Tu)'' * 2012: Agent Vinod * 2012: Heroîn * 2012: ''Talaash: Bersiv Di hundurê de dimîne'' * 2012: ''Dabangg 2'' (xuyangkirina mêvan) * 2013: Gotûbêjên Bombay (nîşaneya mêvan) * 2013: Berxwedan ''(Satyagraha)'' * 2013: Tenê ji bo we ''(Gori Tere Pyaar Mein)'' * 2014: ''Singham Vegere'' * 2014: evîn dixwest! ''(Ukeuken)'' (''xuyangê'' mêvan) * 2014: Dawî Happy (xuyanga mêvan) * 2015: ''Bajrangi Bhaijaan'' * 2016: Ki & Ka - Ma hûn hîn jî dijîn an hûn jixwe hez dikin? ''(Ki & Ka)'' * 2018: Diyarî ji xwezayê * 2018: Naagin {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Bollywood]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] h5w0of8o6mab701wvsorkh8wedcypuj 2008263 2008235 2026-05-09T17:32:52Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008263 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Kareena Kapoor''' an '''Kareena Kapoor Khan''' bi ([[Zimanê hindî|Hindi]], करीना कपूर, Karīnā Kapūr, ''Karina Kapur'' (jdb. [[21ê îlonê|21ê îlona]] [[1980]]an) ye li [[Mumbaî|(Mumbai]] ji dayik bûye. [[Lîstikvan]]eke [[Filma hindî|filmên hindî]] ye. == Jiyan == Kareena Kapoor Khan, aktrîseke Bollywoodê ye û Navê xwişka wê ya mezin (Karisma Kapoor)e,  Û bav wê jî (Randhir Kapoor) Û bapîrê wê jî  (Raj Kapoor)bû,  Û herwesa bapîrê wanê hery mezin jî bi navê (Prithviraj Kapoor) ew jî akter bûn. Zewace wê di  (16ê çiriya pêşîn a 2012) de bû digel Akterê bi navê (Saif Ali Khan). û di sala (20ê kanûna pêşîn a 2016)  zarokekî wan yê kurê ji dayik dibe. == Fîlmografî == * 2000: ''Penaber'' * 2001: ''Mujhe Kucch Kehna Hai'' * 2001: Bîranînên Bittersweet ''(Yaadein)'' * 2001: Asoka - Riya Warervanê ''(Asoka)'' * 2001: ''Ajnabee'' * 2001: Di rojên baş û xerab de ''(Kabhi Khushi Kabhie Gham)'' * 2002: ''Jeena Sirf Mere Liye'' * 2002: Hûn hevalên baştirîn maç nakin! ''(Mujhse Dosti Karoge!'' '')'' * 2003: ''Talaash: Hunt Begins ...'' * 2003: Khushi wateya bextewariyê! ''(Khushi)'' * 2003: Main Premier Ki Diwani Hoon - Ez dirêj ji bo evîna we dixwazim ''(Main Premier Ki Diwani Hoon)'' * 2003: ''LOC Kargil'' * 2004: Chameli * 2004: Yuva * 2004: ''Dev'' * 2004: Fida * 2004: ''Aitraaz'' * 2004: Hulchul - Loveîrokek Evînek Crazy ''(Hulchul)'' * 2005: Bewafaa - Bawerî ''(Bewafaa)'' * 2005: Love Fateful ''(Kyon Ki)'' * 2005: ''Dostî: Heval Herdem'' * 2006: 36 Bajarê Chinaînê * 2006: ''Chup Chup Ke'' * 2006: ''Omkara'' * 2006: Don - ''Dîlan dîsa dest pê dike'' * 2007: Jab We Me - Gava We ''Hevdîtin (Jab We Met)'' * 2007: ''Kya Love Story Hai'' (pêşandana mêvan) * 2008: ''Halla Bol'' (dîmenê mêvan) * 2008: ''Tashan'' * 2008: ''Roadside Romeo'' (deng) * 2008: ''Goolmaal Vegere'' * 2009: Luck by Chance - evîn, dilxweşî û xeyaliyên din ''(Luck by Chance)'' (pêşandana mêvan) * 2009: Billu Barber ''(Billu)'' (nîşaneya mêvan) * 2009: Kambakkht Ishq - Drum kî ku herdem ''girêdide (Kambakkht Ishq)'' * 2009: ''Main Aurr Mr.'' ''Khanna'' * 2009: ''Kurbaan'' * 2009: 3 idiot * 2010: Milenge Milenge - Em ê hevûdu bibînin ''(Milenge Milenge)'' * 2010: Em Malbat in * 2010: ''Golmaal 3'' * 2011: ''Cerdevan'' * 2011: RA. Yek - Superhero bi dil ''(Ra. Yek)'' * 2012: Wedding bi encamên ''(Ek Main Aur Ekk Tu)'' * 2012: Agent Vinod * 2012: Heroîn * 2012: ''Talaash: Bersiv Di hundurê de dimîne'' * 2012: ''Dabangg 2'' (xuyangkirina mêvan) * 2013: Gotûbêjên Bombay (nîşaneya mêvan) * 2013: Berxwedan ''(Satyagraha)'' * 2013: Tenê ji bo we ''(Gori Tere Pyaar Mein)'' * 2014: ''Singham Vegere'' * 2014: evîn dixwest! ''(Ukeuken)'' (''xuyangê'' mêvan) * 2014: Dawî Happy (xuyanga mêvan) * 2015: ''Bajrangi Bhaijaan'' * 2016: Ki & Ka - Ma hûn hîn jî dijîn an hûn jixwe hez dikin? ''(Ki & Ka)'' * 2018: Diyarî ji xwezayê * 2018: Naagin {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Bollywood]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] o3ejxiekft6nq95h2qbm9k6koghga8t 0 95689 2008244 1797224 2026-05-09T16:26:33Z Avestaboy 34898 2008244 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | navê_jidayikbûnê = Anushka Sharma | roja_jidayikbûnê = 1ê gulanê 1988 | cihê_jidayikbûnê = Ayodhya, Uttar Pradesh, [[Hindîstan]] | wêne = Anushka Sharma promoting Zero.jpg | netewe = Hindî | pîşe = lîstikvan, hilberînerê sînemayê. | salên_çalak = 2007–niha | perwerde = Zanîngeha Bangalore }} '''Anushka Sharma''' (jdb. {{Dîrok|1|gulan|1988}}) lîstikvan û hilberînera Hindî ye ku di fîlmên [[Bollywood]] de lîst. Wê gelek xelat stendin, di nav de Xelatên Filmfare ye. Sharma, yek ji lîstikvanên herî populer û payegirên [[Hindistan]]ê ye. Di 2012an ve di navnîşana 100a Navdar a [[Forbes India]] de ye û ji hêla [[Forbes Asia]] ve di nav lîsteya kesên popûler ku ji 30 salê ciwantirên a sala 2018an hate diyarkirin. == Jînenîgarî == Anushka Sharma li [[Ayodhya]] ji dayik bû<ref>{{Jêder-malper |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/There-is-no-system-in-the-film-industry-Anushka/articleshow/17649937.cms |sernav=There is no system in the film industry: Anushka - The Times of India |tarîx=2012-12-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2012-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121217213847/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/There-is-no-system-in-the-film-industry-Anushka/articleshow/17649937.cms |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> û li [[Bangalore]] mezin bû. Sharma li Dibistana Artêş xwend û bawernameya hunerê ji [[College Carmel]] wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/specials/hall-of-fame/photo-features/Anushka-Sharma-Lesser-known-facts/photostory/45178001.cms |sernav=Anushka Sharma: Lesser known facts - The Times of India |tarîx=2015-06-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2015-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150621071452/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/specials/hall-of-fame/photo-features/Anushka-Sharma-Lesser-known-facts/photostory/45178001.cms |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Wê di destpêkê de xwesteka wî ya lîstikvaniyê tunebû û pêşnumaya pîşesaziyê an nûçegihaniyê dikir. Sharma, ji bo ku piştî mezûniyetê bêtir kariyera xweya modeliyê zêde bike çû bajarê [[Mumbai]]. Di sala 2007an de, wê rola xweya yekem wekî modelek ji hêla sêwiranerê modayê [[Wendell Rodricks]] ve girt û piştra li Mumbaiyê bicîh bû ku karekî xweyê timam wek model bidest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tribune.com.pk/story/851478/10-facts-about-anushka-sharma-you-didnt-know/ |sernav=10 facts about Anushka Sharma you didn't know - The Express Tribune |tarîx=2015-05-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2015-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150522105528/http://tribune.com.pk/story/851478/10-facts-about-anushka-sharma-you-didnt-know/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2008an de bi rola Taanî Sahnî di fîlmê Lord Ne Bana Di Jodî, ya bi derhêneriya Aditya Chopra ve dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kir. Di sala 2014an de di fîlma Amîr Xan PK de jagat "Jaggu" Janini de lîst. Sharma, hevdamezrînera şîrketa hilberînê Clean Slate Filmzê ye. Ji bo gelek brand û berheman sefîr e, ji bo jinên bi navê Nush xeta xwe ya cilan çêkiriye. Herweha piştevaniya xêrxwazî û mebestên curbicur dike, di nav de wekheviya cinsî û mafên ajalan heye, diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.petaindia.com/blog/anushka-sharma-tweets-help-horses/ |sernav=Anushka Sharma Tweets to Help Horses {{!}} Blog {{!}} PETA India |tarîx=2015-06-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2015-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150624110708/http://www.petaindia.com/blog/anushka-sharma-tweets-help-horses/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ibnlive.com/news/movies/alia-bhatt-sonakshi-sinha-and-anushka-sharma-raise-their-voice-against-yulin-dog-meat-eating-festival-1009375.html |sernav=Alia Bhatt, Sonakshi Sinha and Anushka Sharma raise their voice against Yulin Dog Meat Eating Festival - IBNLive |tarîx=2015-06-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2015-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150624190614/http://www.ibnlive.com/news/movies/alia-bhatt-sonakshi-sinha-and-anushka-sharma-raise-their-voice-against-yulin-dog-meat-eating-festival-1009375.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Fîlmografî == {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" !Sal !Nav !Rol !Nîşe |- |2008 !''Lord What Me Di Jodi'' |Taani Sahni | |- |2010 !''Pargîdaniya Badmaash'' |Bulbul Singh | |- |2010 !''Band Baaja Baaraat'' |Shruti kakkar | |- |2011 !''Mala Patiala'' |Simran Chaggal | |- |2011 !''Xanim vs Ricky Bahl'' |Ishika Desai | |- |2012 !''Jab Tak Hai Jaan'' |Akira Rai | |- |2013 !''Matru Ki Bijlee Ka Mandola'' |Bijlee Mandola | |- |2014 !''PK'' |Jagat "Jaggu" Janini | |- |2015 !''NH10'' |Meera |Her weha hilberîner |- |2015 !''Velvet Bombay'' |Rosie noronha | |- |2015 !''Ziman Dhadakne Do'' |Farah ali | |- |2016 !''Sultan'' |Aarfa Hussain | |- |2016 !''Ae Dil Hai Mushkil'' |Alizeh xhan | |- |2017 !''Phillauri'' |Shashi Kumari |Ew di heman demê de çêker û stranbêjê strana "Naughty Billo" ye |- |2017 !''Jab Harry Met Sejal'' |Sejal Zaveri | |- |2018 !''Pari'' |Rukhsana |Her weha hilberîner |- |2018 !''Sanju'' |Winnie Diaz | |- |2018 !''Sui dhaaga'' |Mamta | |- |2018 !''Sifir'' |Aafia Yusufzai Bhinder | |- |2020 !''Angrezi Medium'' |Xwe bixwe |Dîtina taybetî li ser strana "Kudi Nu Nachne De" |- |2020 !''Paatal Lok'' | - |Çêker; Rêzefîlma Serokwezîr Vîdyo |- |2020 !''Bulbbul'' | - |Producer, Netflix movie |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Anushka Sharma}} * {{IMDb name|3087728}} * {{Instagram|anushkasharma}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Hunermend]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 820piksxlosi1rubgd50qwvpp0d6eju 2008257 2008244 2026-05-09T17:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008257 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | navê_jidayikbûnê = Anushka Sharma | roja_jidayikbûnê = 1ê gulanê 1988 | cihê_jidayikbûnê = Ayodhya, Uttar Pradesh, [[Hindîstan]] | wêne = Anushka Sharma promoting Zero.jpg | netewe = Hindî | pîşe = lîstikvan, hilberînerê sînemayê. | salên_çalak = 2007–niha | perwerde = Zanîngeha Bangalore }} '''Anushka Sharma''' (jdb. {{Dîrok|1|gulan|1988}}) lîstikvan û hilberînera Hindî ye ku di fîlmên [[Bollywood]] de lîst. Wê gelek xelat stendin, di nav de Xelatên Filmfare ye. Sharma, yek ji lîstikvanên herî populer û payegirên [[Hindistan]]ê ye. Di 2012an ve di navnîşana 100a Navdar a [[Forbes India]] de ye û ji hêla [[Forbes Asia]] ve di nav lîsteya kesên popûler ku ji 30 salê ciwantirên a sala 2018an hate diyarkirin. == Jînenîgarî == Anushka Sharma li [[Ayodhya]] ji dayik bû<ref>{{Jêder-malper |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/There-is-no-system-in-the-film-industry-Anushka/articleshow/17649937.cms |sernav=There is no system in the film industry: Anushka - The Times of India |tarîx=2012-12-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2012-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121217213847/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/There-is-no-system-in-the-film-industry-Anushka/articleshow/17649937.cms |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> û li [[Bangalore]] mezin bû. Sharma li Dibistana Artêş xwend û bawernameya hunerê ji [[College Carmel]] wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/specials/hall-of-fame/photo-features/Anushka-Sharma-Lesser-known-facts/photostory/45178001.cms |sernav=Anushka Sharma: Lesser known facts - The Times of India |tarîx=2015-06-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2015-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150621071452/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/specials/hall-of-fame/photo-features/Anushka-Sharma-Lesser-known-facts/photostory/45178001.cms |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Wê di destpêkê de xwesteka wî ya lîstikvaniyê tunebû û pêşnumaya pîşesaziyê an nûçegihaniyê dikir. Sharma, ji bo ku piştî mezûniyetê bêtir kariyera xweya modeliyê zêde bike çû bajarê [[Mumbai]]. Di sala 2007an de, wê rola xweya yekem wekî modelek ji hêla sêwiranerê modayê [[Wendell Rodricks]] ve girt û piştra li Mumbaiyê bicîh bû ku karekî xweyê timam wek model bidest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tribune.com.pk/story/851478/10-facts-about-anushka-sharma-you-didnt-know/ |sernav=10 facts about Anushka Sharma you didn't know - The Express Tribune |tarîx=2015-05-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2015-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150522105528/http://tribune.com.pk/story/851478/10-facts-about-anushka-sharma-you-didnt-know/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2008an de bi rola Taanî Sahnî di fîlmê Lord Ne Bana Di Jodî, ya bi derhêneriya Aditya Chopra ve dest bi kariyera xwe ya lîstikvaniyê kir. Di sala 2014an de di fîlma Amîr Xan PK de jagat "Jaggu" Janini de lîst. Sharma, hevdamezrînera şîrketa hilberînê Clean Slate Filmzê ye. Ji bo gelek brand û berheman sefîr e, ji bo jinên bi navê Nush xeta xwe ya cilan çêkiriye. Herweha piştevaniya xêrxwazî û mebestên curbicur dike, di nav de wekheviya cinsî û mafên ajalan heye, diparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.petaindia.com/blog/anushka-sharma-tweets-help-horses/ |sernav=Anushka Sharma Tweets to Help Horses {{!}} Blog {{!}} PETA India |tarîx=2015-06-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2015-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150624110708/http://www.petaindia.com/blog/anushka-sharma-tweets-help-horses/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ibnlive.com/news/movies/alia-bhatt-sonakshi-sinha-and-anushka-sharma-raise-their-voice-against-yulin-dog-meat-eating-festival-1009375.html |sernav=Alia Bhatt, Sonakshi Sinha and Anushka Sharma raise their voice against Yulin Dog Meat Eating Festival - IBNLive |tarîx=2015-06-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |tarîxa-arşîvê=2015-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150624190614/http://www.ibnlive.com/news/movies/alia-bhatt-sonakshi-sinha-and-anushka-sharma-raise-their-voice-against-yulin-dog-meat-eating-festival-1009375.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Fîlmografî == {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" !Sal !Nav !Rol !Nîşe |- |2008 !''Lord What Me Di Jodi'' |Taani Sahni | |- |2010 !''Pargîdaniya Badmaash'' |Bulbul Singh | |- |2010 !''Band Baaja Baaraat'' |Shruti kakkar | |- |2011 !''Mala Patiala'' |Simran Chaggal | |- |2011 !''Xanim vs Ricky Bahl'' |Ishika Desai | |- |2012 !''Jab Tak Hai Jaan'' |Akira Rai | |- |2013 !''Matru Ki Bijlee Ka Mandola'' |Bijlee Mandola | |- |2014 !''PK'' |Jagat "Jaggu" Janini | |- |2015 !''NH10'' |Meera |Her weha hilberîner |- |2015 !''Velvet Bombay'' |Rosie noronha | |- |2015 !''Ziman Dhadakne Do'' |Farah ali | |- |2016 !''Sultan'' |Aarfa Hussain | |- |2016 !''Ae Dil Hai Mushkil'' |Alizeh xhan | |- |2017 !''Phillauri'' |Shashi Kumari |Ew di heman demê de çêker û stranbêjê strana "Naughty Billo" ye |- |2017 !''Jab Harry Met Sejal'' |Sejal Zaveri | |- |2018 !''Pari'' |Rukhsana |Her weha hilberîner |- |2018 !''Sanju'' |Winnie Diaz | |- |2018 !''Sui dhaaga'' |Mamta | |- |2018 !''Sifir'' |Aafia Yusufzai Bhinder | |- |2020 !''Angrezi Medium'' |Xwe bixwe |Dîtina taybetî li ser strana "Kudi Nu Nachne De" |- |2020 !''Paatal Lok'' | - |Çêker; Rêzefîlma Serokwezîr Vîdyo |- |2020 !''Bulbbul'' | - |Producer, Netflix movie |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Anushka Sharma}} * {{IMDb name|3087728}} * {{Instagram|anushkasharma}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Hunermend]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 8wmvk4jb9jmc4ys8tvxug2getra22w3 0 100867 2008239 1766609 2026-05-09T16:19:01Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2008239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rani Mukerji''', (bi hindî: रानी मुखर्जी, bengalî : রানী মুখোপধ্যায়, {{Jidayikbûn|21|3|1978|j=2}}; [[Kalkuta]], [[West Bengal]] , [[Hindistan]]) aktrîs û modelekî hindî ye ku heta niha heft caran Xelatên Filmfare ya [[Hindîstan]]ê stendiye . == Jînenîgarî == Mukerji di 21ê Adara 1978an de li Kalkutayê (Kolkata îro) ji dayik bû.<ref name="Gogerly2010">{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/bollywoodstars0000goge |sernav=Bollywood stars |paşnav=Gogerly |pêşnav=Liz |tarîx=2010 |weşanger=London : Wayland |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7502-6206-4 }}</ref> Bavê wê Ram Mukhercî ji malbata Mûkherjee-Samarth ji dayik bûye, derhênerê berê yê fîlman e û yek ji damezrînerên Studyoyên Fîlmalaya ye. Dayika wê Krishna Mukherjee stranbêjê playbackê berê ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://specials.rediff.com/movies/2007/nov/14sl8.htm |sernav=rediff.com: First-time fumblings |malper=specials.rediff.com |tarîxa-gihiştinê=2021-03-28 }}</ref> Birayê wê yê mezin Raja Mukherjî derhênerê fîlman e.<ref name="Gogerly2010" /> Xaltîka wê Debaşree Roy, lîstikvana fîlmên Bengalî ye û dotmamê lîstikvana navdar Kajol e Pismamekî wê ya din Ayan Mukhercî, nivîskar û derhênerê fîlman e.<ref name="Gogerly2010" /> Jiber ku malbata wê û piraniya xizmên wê endamên pîşesaziya fîlman a Hindistanê bûn, Mukerji bi lîstikvaniyê ve nedixwest ku eleqedar bibe. Bi destpêkirina kariyera xwe ya li filmê, wê wiha anî ziman, "Jixwe li malê gelek lîstikvan hebûn û min dixwest ez bibim kesekî cuda".<ref name=":1" /> Mukerji li dibistana navîna Maneckji Cooper a li Juhuyê perwerdeya xwe dît û ji Zanîngeha Jinê ya SNDT'ê beşa Zanistiya Malê qedand.<ref name="Gogerly2010" /> Ew dansvanekî perwerdekirî yê Odissi ye û dema di pola dehemîn de dest bi fêrbûna forma dansê kiriye.<ref name="Gogerly2010" /> Di çarçoveya kevneşopiyeke salane de, malbata Mûxrjee her sal li taxa Santacruz a li banliyûnê cejna Durga Pûja pîroz dike.<ref name="Gogerly2010" /> Derhêner Selîm Xan di sala 1994an de bang li Mukhercî kir ku di derhêneriya xwe a bi navê Aa Gale Lag Jaa de rola sereke ya jinê bilîze. Bavê wê di temenekî wiha biçûk de ji karîyera tam-demê ya fîlman nerazî bû, ji ber vê yekê vê pêşniyarê qebul nekir. Di temenê 18 saliya xwe de Mukhercî bi rola pêşeng di fîlmê Bengalî Biyer Phool (1996) de lîst.<ref name="Gogerly2010" /> Filmprosenjit û Indranî Heldar dilîst û çîroka du xwişkan vedibêje; Mukercî birayê biçûk ê karaktera Heldar lîst. Piştî demeke kurt Xan bi pêşniyareke din a fîlman bang li wê kir ku rola pêşeng a drama civakî Raja Ki Aayegi Baraat bilîze. Piştî ku Mamta Kulkarnî vê pêşniyar qebul nekir, Mukercî ji ber israra dayika xwe ya ku li ser esasê ezmûnan xebatên xwe didomîne rolê qebûl kir.<ref name="Gogerly2010" /> Mukhercî beriya ku dest bi rola xwe bike, li Enstîtuya Aktivîteya Roşan Taneja perwerdeya lîstikvaniyê dît. Di fîlmê de rola keçekî jiber neçariyê ku bi destavêtinên xwe re dizewice, lîst. Fîlm, di sala 1996an derket. Her çend ev fîlm têkçûneke bazirganî bibîne jî, performansa Mukhercî di merasîma salane ya Xelatên Screen de xelata nasandina taybet wergirt. Piştî performansa nebaş fîlmê ya sînemayan de hat nîşandan, Mukhercî ji bo perwerdeya xwe temam bike vegeriya zanîngehê. Lê belê, ji serkeftina pismamê xwe Kajol a li Bollywoodê îlhama xwe girt, biryar da ku ew jî di lîstikvaniya fîlman de kariyera xwe bidomîne.<ref name="Gogerly2010" /> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe |- | rowspan="2" | 1996 ! scope="row" | ''[[Biyer Phool]]'' | {{Birêzkirin|Chatterjee|Mili Chatterjee}} | Fîlmê Bengalî |- ! scope="row" |''[[Raja Ki Aayegi Baraat]]'' | {{Birêzkirin|Mala|Mala}} | |- | rowspan="3" | 1998 ! scope="row" |''[[Ghulam (film)|Ghulam]]'' | {{Birêzkirin|Alisha|Alisha}} | |- ! scope="row" |''[[Kuch Kuch Hota Hai]]'' | {{Birêzkirin|Malhotra|Tina Malhotra}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Mehndi (1998 film)|Mehndi]]'' | {{Birêzkirin|Pooja|Pooja}} | |- | rowspan="2" | 1999 ! scope="row" |''[[Mann (film)|Mann]]'' | Unknown | Di strana "Kaali Naagin Ke Jaisi" de xuyangek taybetî |- ! scope="row" |''[[Hello Brother (1999 film)|Hello Brother]]'' | {{Birêzkirin|Rani|Rani}} | |- | rowspan="6" | 2000 ! scope="row" |''[[Badal]]'' | {{Birêzkirin|Rani|Rani}} | |- ! scope="row" |''[[Hey Ram]]'' | {{Birêzkirin|Ram|Aparna Ram}} | Fîlimê duzimanî bi Tamil û Hindî |- ! scope="row" |''[[Hadh Kar Di Aapne]]'' | {{Birêzkirin|Khanna|Anjali Khanna}} | |- ! scope="row" |''[[Bichhoo]]'' | {{Birêzkirin|Bali|Kiran Bali}} | |- ! scope="row" |''[[Har Dil Jo Pyar Karega]]'' | {{Birêzkirin|Oberoi|Pooja Oberoi}} | Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Kahin Pyaar Na Ho Jaaye (2000 film)|Kahin Pyaar Na Ho Jaaye]]'' | {{Birêzkirin|Sharma|Priya Sharma}} | |- | rowspan="4" | 2001 ! scope="row" |''[[Chori Chori Chupke Chupke]]'' | {{Birêzkirin|Malhotra|Priya Malhotra}} | |- ! scope="row" |''[[Bas Itna Sa Khwaab Hai]]'' | {{Birêzkirin|Shrivastav|Pooja Shrivastav}} | |- ! scope="row" |''[[Nayak: The Real Hero]]'' | {{Birêzkirin|Manjari|[[Manjari Fadnis|Manjari]]}} | |- ! scope="row" |''[[Kabhi Khushi Kabhie Gham...]]'' | {{Birêzkirin|Kapoor|Naina Kapoor}} | Rola taybet |- | rowspan="4" | 2002 ! scope="row" |''[[Pyaar Diwana Hota Hai]]'' | {{Birêzkirin|Khurana|Payal Khurana}} | |- ! scope="row" |''[[Mujhse Dosti Karoge!]]'' | {{Birêzkirin|Sahani|Pooja Sahani}} | |- ! scope="row" |''[[Saathiya (film)|Saathiya]]'' | {{Birêzkirin|Sehgal|Dr. Suhani Sharma Sehgal}} | Rexnegir Filmfare Xelata Lîstikvana Herî Serketî Nominated- Xelata Filmfare bo Herî Serketî |- ! scope="row" |''[[Chalo Ishq Ladaaye]]'' | {{Birêzkirin|Sapna|Sapna}} | |- | rowspan="5" | 2003 ! scope="row" |''[[Chalte Chalte (2003 film)|Chalte Chalte]]'' | {{Birêzkirin|Chopra|Priya Chopra}} | Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Chori Chori (2003 film)|Chori Chori]]'' | {{Birêzkirin|Malhotra|Khushi Malhotra}} | |- ! scope="row" |''[[Calcutta Mail]]'' | Bulbul/Reema{{Ref|1|[I]}} | |- ! scope="row" |''[[Kal Ho Naa Ho]]'' | Unknown | Di strana "Mahi Ve" de roleke taybet |- ! scope="row" |''[[LOC Kargil]]'' | {{Birêzkirin|Hema|Hema}} | |- | rowspan="3" | 2004 ! scope="row" |''[[Yuva]]'' | {{Birêzkirin|Biswas|Shashi Biswas}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Hum Tum]]'' | {{Birêzkirin|Prakash|Rhea Prakash}} | Xelata Filmfare ji bo lîstikvanê herî baş |- ! scope="row" |''[[Veer-Zaara]]'' | {{Birêzkirin|Siddiqui|Saamiya Siddiqui}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- | rowspan="4" | 2005 ! scope="row" |''[[Black (2005 film)|Black]]'' | {{Birêzkirin|McNally|Michelle McNally}} | |- ! scope="row" |''[[Bunty Aur Babli]]'' | {{Birêzkirin|Saluja|Vimmi "Babli" Saluja}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Paheli]]'' | {{Birêzkirin|Bhanwarlal|Lachchi Bhanwarlal}} | |- ! scope="row" |''[[Mangal Pandey: The Rising]]'' | {{Birêzkirin|Heera|Heera}} | |- | rowspan="2" | 2006 ! scope="row" |''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' | {{Birêzkirin|Talwar|Maya Talwar}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Baabul (2006 film)|Baabul]]'' | {{Birêzkirin|Kapoor|Malvika "Milli" Talwar Kapoor}} | |- | rowspan="4" | 2007 ! scope="row" |''[[Ta Ra Rum Pum]]'' | {{Birêzkirin|Banerjee|Radhika "Shona" Shekhar Rai Banerjee}} | |- ! scope="row" |''[[Laaga Chunari Mein Daag]]'' | Vibhavari "Badki" Sahay/Natasha{{Ref|1|[I]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Saawariya]]'' | {{Birêzkirin|Gulab|Gulab}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Om Shanti Om]]'' | Herself | Di strana "Deewangi Deewangi" de xuyanga taybet |- | rowspan="2" | 2008 ! scope="row" |''[[Thoda Pyaar Thoda Magic]]'' | | |- ! scope="row" |''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' | Unknown | Pêşandana taybet di strana "Phir Milenge Chalte Chalte" de |- | rowspan="2" | 2009 ! scope="row" |''[[Luck by Chance]]'' | Herself | Kameo rol |- ! scope="row" |''[[Dil Bole Hadippa!]]'' | Veera Kaur/Veer Pratap Singh{{Ref|2|[II]}} | |- | 2011 ! scope="row" |''[[No One Killed Jessica]]'' | {{Birêzkirin|Gaity|Meera Gaity}} | Xelata Filmfare ji bo Lîstikvana Piştgiriya Herî Baş |- | rowspan="2" | 2012 ! scope="row" |''[[Aiyyaa]]'' | {{Birêzkirin|Deshpande|Meenakshi Deshpande}} | |- ! scope="row" |''[[Talaash: The Answer Lies Within]]'' | {{Birêzkirin|Shekhawat|Roshni Shekhawat}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- | 2013 ! scope="row" |''[[Bombay Talkies (film)|Bombay Talkies]]'' | {{Birêzkirin|Gayatri|Gayatri}} | Di beşê de Ajeeb Dastaan Hai Yeh |- | 2014 ! scope="row" |''[[Mardaani]]'' | {{Birêzkirin|Roy|Shivani Shivaji Roy}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- | rowspan="2" | 2018 ! scope="row" |''[[Hichki]]'' | {{Birêzkirin|Mathur|Naina Mathur}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Zero (2018 film)|Zero]]'' | Herself | Xûyabûna taybet |- | 2019 ! scope="row" | ''[[Mardaani 2]]'' | {{Birêzkirin|Roy|Shivani Shivaji Roy}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- | 2021 ! style="background:#ffc;" scope="row" |''[[Bunty Aur Babli 2]]'' | Babli | 23ê Nîsanê de dertê. |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] bcnjkl47tymvi2ouknwnnly082zp20o 2008260 2008239 2026-05-09T17:32:40Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008260 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Rani Mukerji''', (bi hindî: रानी मुखर्जी, bengalî : রানী মুখোপধ্যায়, {{Jidayikbûn|21|3|1978|j=2}}; [[Kalkuta]], [[West Bengal]] , [[Hindistan]]) aktrîs û modelekî hindî ye ku heta niha heft caran Xelatên Filmfare ya [[Hindîstan]]ê stendiye . == Jînenîgarî == Mukerji di 21ê Adara 1978an de li Kalkutayê (Kolkata îro) ji dayik bû.<ref name="Gogerly2010">{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/bollywoodstars0000goge |sernav=Bollywood stars |paşnav=Gogerly |pêşnav=Liz |tarîx=2010 |weşanger=London : Wayland |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-7502-6206-4 }}</ref> Bavê wê Ram Mukhercî ji malbata Mûkherjee-Samarth ji dayik bûye, derhênerê berê yê fîlman e û yek ji damezrînerên Studyoyên Fîlmalaya ye. Dayika wê Krishna Mukherjee stranbêjê playbackê berê ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://specials.rediff.com/movies/2007/nov/14sl8.htm |sernav=rediff.com: First-time fumblings |malper=specials.rediff.com |tarîxa-gihiştinê=2021-03-28 }}</ref> Birayê wê yê mezin Raja Mukherjî derhênerê fîlman e.<ref name="Gogerly2010" /> Xaltîka wê Debaşree Roy, lîstikvana fîlmên Bengalî ye û dotmamê lîstikvana navdar Kajol e Pismamekî wê ya din Ayan Mukhercî, nivîskar û derhênerê fîlman e.<ref name="Gogerly2010" /> Jiber ku malbata wê û piraniya xizmên wê endamên pîşesaziya fîlman a Hindistanê bûn, Mukerji bi lîstikvaniyê ve nedixwest ku eleqedar bibe. Bi destpêkirina kariyera xwe ya li filmê, wê wiha anî ziman, "Jixwe li malê gelek lîstikvan hebûn û min dixwest ez bibim kesekî cuda".<ref name=":1" /> Mukerji li dibistana navîna Maneckji Cooper a li Juhuyê perwerdeya xwe dît û ji Zanîngeha Jinê ya SNDT'ê beşa Zanistiya Malê qedand.<ref name="Gogerly2010" /> Ew dansvanekî perwerdekirî yê Odissi ye û dema di pola dehemîn de dest bi fêrbûna forma dansê kiriye.<ref name="Gogerly2010" /> Di çarçoveya kevneşopiyeke salane de, malbata Mûxrjee her sal li taxa Santacruz a li banliyûnê cejna Durga Pûja pîroz dike.<ref name="Gogerly2010" /> Derhêner Selîm Xan di sala 1994an de bang li Mukhercî kir ku di derhêneriya xwe a bi navê Aa Gale Lag Jaa de rola sereke ya jinê bilîze. Bavê wê di temenekî wiha biçûk de ji karîyera tam-demê ya fîlman nerazî bû, ji ber vê yekê vê pêşniyarê qebul nekir. Di temenê 18 saliya xwe de Mukhercî bi rola pêşeng di fîlmê Bengalî Biyer Phool (1996) de lîst.<ref name="Gogerly2010" /> Filmprosenjit û Indranî Heldar dilîst û çîroka du xwişkan vedibêje; Mukercî birayê biçûk ê karaktera Heldar lîst. Piştî demeke kurt Xan bi pêşniyareke din a fîlman bang li wê kir ku rola pêşeng a drama civakî Raja Ki Aayegi Baraat bilîze. Piştî ku Mamta Kulkarnî vê pêşniyar qebul nekir, Mukercî ji ber israra dayika xwe ya ku li ser esasê ezmûnan xebatên xwe didomîne rolê qebûl kir.<ref name="Gogerly2010" /> Mukhercî beriya ku dest bi rola xwe bike, li Enstîtuya Aktivîteya Roşan Taneja perwerdeya lîstikvaniyê dît. Di fîlmê de rola keçekî jiber neçariyê ku bi destavêtinên xwe re dizewice, lîst. Fîlm, di sala 1996an derket. Her çend ev fîlm têkçûneke bazirganî bibîne jî, performansa Mukhercî di merasîma salane ya Xelatên Screen de xelata nasandina taybet wergirt. Piştî performansa nebaş fîlmê ya sînemayan de hat nîşandan, Mukhercî ji bo perwerdeya xwe temam bike vegeriya zanîngehê. Lê belê, ji serkeftina pismamê xwe Kajol a li Bollywoodê îlhama xwe girt, biryar da ku ew jî di lîstikvaniya fîlman de kariyera xwe bidomîne.<ref name="Gogerly2010" /> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe |- | rowspan="2" | 1996 ! scope="row" | ''[[Biyer Phool]]'' | {{Birêzkirin|Chatterjee|Mili Chatterjee}} | Fîlmê Bengalî |- ! scope="row" |''[[Raja Ki Aayegi Baraat]]'' | {{Birêzkirin|Mala|Mala}} | |- | rowspan="3" | 1998 ! scope="row" |''[[Ghulam (film)|Ghulam]]'' | {{Birêzkirin|Alisha|Alisha}} | |- ! scope="row" |''[[Kuch Kuch Hota Hai]]'' | {{Birêzkirin|Malhotra|Tina Malhotra}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Mehndi (1998 film)|Mehndi]]'' | {{Birêzkirin|Pooja|Pooja}} | |- | rowspan="2" | 1999 ! scope="row" |''[[Mann (film)|Mann]]'' | Unknown | Di strana "Kaali Naagin Ke Jaisi" de xuyangek taybetî |- ! scope="row" |''[[Hello Brother (1999 film)|Hello Brother]]'' | {{Birêzkirin|Rani|Rani}} | |- | rowspan="6" | 2000 ! scope="row" |''[[Badal]]'' | {{Birêzkirin|Rani|Rani}} | |- ! scope="row" |''[[Hey Ram]]'' | {{Birêzkirin|Ram|Aparna Ram}} | Fîlimê duzimanî bi Tamil û Hindî |- ! scope="row" |''[[Hadh Kar Di Aapne]]'' | {{Birêzkirin|Khanna|Anjali Khanna}} | |- ! scope="row" |''[[Bichhoo]]'' | {{Birêzkirin|Bali|Kiran Bali}} | |- ! scope="row" |''[[Har Dil Jo Pyar Karega]]'' | {{Birêzkirin|Oberoi|Pooja Oberoi}} | Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Kahin Pyaar Na Ho Jaaye (2000 film)|Kahin Pyaar Na Ho Jaaye]]'' | {{Birêzkirin|Sharma|Priya Sharma}} | |- | rowspan="4" | 2001 ! scope="row" |''[[Chori Chori Chupke Chupke]]'' | {{Birêzkirin|Malhotra|Priya Malhotra}} | |- ! scope="row" |''[[Bas Itna Sa Khwaab Hai]]'' | {{Birêzkirin|Shrivastav|Pooja Shrivastav}} | |- ! scope="row" |''[[Nayak: The Real Hero]]'' | {{Birêzkirin|Manjari|[[Manjari Fadnis|Manjari]]}} | |- ! scope="row" |''[[Kabhi Khushi Kabhie Gham...]]'' | {{Birêzkirin|Kapoor|Naina Kapoor}} | Rola taybet |- | rowspan="4" | 2002 ! scope="row" |''[[Pyaar Diwana Hota Hai]]'' | {{Birêzkirin|Khurana|Payal Khurana}} | |- ! scope="row" |''[[Mujhse Dosti Karoge!]]'' | {{Birêzkirin|Sahani|Pooja Sahani}} | |- ! scope="row" |''[[Saathiya (film)|Saathiya]]'' | {{Birêzkirin|Sehgal|Dr. Suhani Sharma Sehgal}} | Rexnegir Filmfare Xelata Lîstikvana Herî Serketî Nominated- Xelata Filmfare bo Herî Serketî |- ! scope="row" |''[[Chalo Ishq Ladaaye]]'' | {{Birêzkirin|Sapna|Sapna}} | |- | rowspan="5" | 2003 ! scope="row" |''[[Chalte Chalte (2003 film)|Chalte Chalte]]'' | {{Birêzkirin|Chopra|Priya Chopra}} | Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Chori Chori (2003 film)|Chori Chori]]'' | {{Birêzkirin|Malhotra|Khushi Malhotra}} | |- ! scope="row" |''[[Calcutta Mail]]'' | Bulbul/Reema{{Ref|1|[I]}} | |- ! scope="row" |''[[Kal Ho Naa Ho]]'' | Unknown | Di strana "Mahi Ve" de roleke taybet |- ! scope="row" |''[[LOC Kargil]]'' | {{Birêzkirin|Hema|Hema}} | |- | rowspan="3" | 2004 ! scope="row" |''[[Yuva]]'' | {{Birêzkirin|Biswas|Shashi Biswas}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Hum Tum]]'' | {{Birêzkirin|Prakash|Rhea Prakash}} | Xelata Filmfare ji bo lîstikvanê herî baş |- ! scope="row" |''[[Veer-Zaara]]'' | {{Birêzkirin|Siddiqui|Saamiya Siddiqui}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- | rowspan="4" | 2005 ! scope="row" |''[[Black (2005 film)|Black]]'' | {{Birêzkirin|McNally|Michelle McNally}} | |- ! scope="row" |''[[Bunty Aur Babli]]'' | {{Birêzkirin|Saluja|Vimmi "Babli" Saluja}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Paheli]]'' | {{Birêzkirin|Bhanwarlal|Lachchi Bhanwarlal}} | |- ! scope="row" |''[[Mangal Pandey: The Rising]]'' | {{Birêzkirin|Heera|Heera}} | |- | rowspan="2" | 2006 ! scope="row" |''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' | {{Birêzkirin|Talwar|Maya Talwar}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Baabul (2006 film)|Baabul]]'' | {{Birêzkirin|Kapoor|Malvika "Milli" Talwar Kapoor}} | |- | rowspan="4" | 2007 ! scope="row" |''[[Ta Ra Rum Pum]]'' | {{Birêzkirin|Banerjee|Radhika "Shona" Shekhar Rai Banerjee}} | |- ! scope="row" |''[[Laaga Chunari Mein Daag]]'' | Vibhavari "Badki" Sahay/Natasha{{Ref|1|[I]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Saawariya]]'' | {{Birêzkirin|Gulab|Gulab}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Om Shanti Om]]'' | Herself | Di strana "Deewangi Deewangi" de xuyanga taybet |- | rowspan="2" | 2008 ! scope="row" |''[[Thoda Pyaar Thoda Magic]]'' | | |- ! scope="row" |''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' | Unknown | Pêşandana taybet di strana "Phir Milenge Chalte Chalte" de |- | rowspan="2" | 2009 ! scope="row" |''[[Luck by Chance]]'' | Herself | Kameo rol |- ! scope="row" |''[[Dil Bole Hadippa!]]'' | Veera Kaur/Veer Pratap Singh{{Ref|2|[II]}} | |- | 2011 ! scope="row" |''[[No One Killed Jessica]]'' | {{Birêzkirin|Gaity|Meera Gaity}} | Xelata Filmfare ji bo Lîstikvana Piştgiriya Herî Baş |- | rowspan="2" | 2012 ! scope="row" |''[[Aiyyaa]]'' | {{Birêzkirin|Deshpande|Meenakshi Deshpande}} | |- ! scope="row" |''[[Talaash: The Answer Lies Within]]'' | {{Birêzkirin|Shekhawat|Roshni Shekhawat}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- | 2013 ! scope="row" |''[[Bombay Talkies (film)|Bombay Talkies]]'' | {{Birêzkirin|Gayatri|Gayatri}} | Di beşê de Ajeeb Dastaan Hai Yeh |- | 2014 ! scope="row" |''[[Mardaani]]'' | {{Birêzkirin|Roy|Shivani Shivaji Roy}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- | rowspan="2" | 2018 ! scope="row" |''[[Hichki]]'' | {{Birêzkirin|Mathur|Naina Mathur}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- ! scope="row" |''[[Zero (2018 film)|Zero]]'' | Herself | Xûyabûna taybet |- | 2019 ! scope="row" | ''[[Mardaani 2]]'' | {{Birêzkirin|Roy|Shivani Shivaji Roy}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- | 2021 ! style="background:#ffc;" scope="row" |''[[Bunty Aur Babli 2]]'' | Babli | 23ê Nîsanê de dertê. |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] 6qbheu2f2h13tufwnef0rdy5fe7pon8 0 100933 2008249 1851438 2026-05-09T16:33:49Z Avestaboy 34898 2008249 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Preity Zinta''' ({{Jidayikbûn|31|1|1975|j=1}}; [[Shimla]], [[Himachal]] [[Pradesh]], [[Hindîstan]]) listîkvan û modelekî hindî ye. Piştî xilaskirina beşê psîkolojiya rûmetê û sûcê ya îngîlîzî, di sala 1998an de destpêka xweya lîstikvaniyê di filma [[Dil Se|''Dil Se'']] destpêkir û di heman salê de rola xwe ya filma [[Soldier|''Soldierê'']] wergirtiye. == Jînenîgarî == Preity Zinta di 31ê Çileya 1975 an de li malbateke Rajput a ji Şîmla Hîmachal Pradeş ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/preity-zinta-rubbishes-claims-of-her-british-ancestry_22242.html |sernav=Preity Zinta rubbishes claims of her ‘British ancestry’! |tarîx=2009-02-02 |malper=Zee News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bavê wê Durganand Zinta, di artêşa Hindîstanê de leşker bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/delhi-times/i-wouldve-been-the-pm/articleshow/1676771.cms |sernav='I would've been the PM' {{!}} undefined News - Times of India |paşnav=Jun 24 |pêşnav=TNN {{!}} |paşnav2=2006 |malper=The Times of India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-03-29 |paşnav3=Ist |pêşnav3=19:39 }}</ref> Dema ku Prîtî di 13ê saliya xwe de bû bavê wê di qezayeke trafîkê de jiyana xwe ji dest da. Di vê bûyera trafîkê de dayika wê Nilprabha Zinta jî ku bi giranî birîndar bibû, du sal li erdê ma. Zinta piştî mirina bavê xwe wiha anî ziman; "Ev qezaya trajîk û mirina bavê min di jiyana min de bû xalek girîng a zivirînê, neçarî min zû gihîştî kir.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://m.rediff.com/movies/2000/may/22preity.htm |sernav=rediff.com, Movies: The Preity Zinta interview |malper=m.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Du birayên wê bi navê Deepankar û Maniş yekê jê salek jê mezintir û salek biçûktir e hene. Deepankar di Artêşa Hindistanê de efser e, birayê wê yî din Manîş jî niha li Kalîforniya dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-234600.html |sernav=Bollywood Star's Act Makes Her a Hero, and Possible Target - The Washington Post {{!}} HighBeam Research |tarîx=2012-11-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2012-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121105070109/http://www.highbeam.com/doc/1P2-234600.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wê li dibistana navînî ya Keşîşxaneya ventsa û Meryem a li Şîlla xwend. Her çend wê li dibistana şevînî îtîrafa bi tenêtiyê bike jî, wê destnîşan kir ku "komek bêkêmasî hevalên" wê li wir çêbû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thehindu.com/archive/ |sernav=Archive News |malper=The Hindu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Dema ku xwendekar bû, hezkirinek wê ji edebiyatê re çêbû bi taybetî ji berhemên [[William Shakespeare]] û ji helbestên wî hez dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thehindu.com/archive/ |sernav=Archive News |malper=The Hindu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-03-29 }}</ref> Li gorî Zinta, ew ji xwendina dibistanê gelek kêfxweş bû û notên baş distand; di demên xweyên vala de wê werzîş dikir, bi taybetî bi basketbolê re eleqedar dibû.<ref name=":0"/> Zinta, piştî dibistana xwe ya li Kûntûnê Îsa û Meryemê, Şîmla, xwe li Zanîngeha Saint Bede ya Şîmla tomar kir. Pîrîtî li Zanîngeha Saint Bedeyê de beşa zimanê înglîzî xwend, û paşê dest bi xwendina Beşa Psîkoloji ya Tewanbariyê kir û ji vî beşê bi asteke bilind mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ |sernav=CNN.com - Bollywood Actress, Preity Zinta TalkAsia Interview Transcript - Jan 11, 2005 |malper=edition.cnn.com |tarîxa-gihiştinê=2021-03-29 |roja-arşîvê=2007-11-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071121003627/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî perwerdeya beşa psîkologiyê Zînta dest bi modeltiyê kir. Yekem reklama televîzyonê ya Zinta ji bo çîkolatayên Perk bû<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ |sernav=CNN.com - Bollywood Actress, Preity Zinta TalkAsia Interview Transcript - Jan 11, 2005 |malper=edition.cnn.com |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=21 çiriya paşîn 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071121003627/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! scope="col" | Derhêner ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe |- |rowspan=3| 1998 !scope="row"| ''[[Dil Se..]]'' | {{Birêzkirin|Niar|Preeti Nair}} | {{Birêzkirin|Ratnam|[[Mani Ratnam]]}} | |- !scope="row"| ''[[Premante Idera]]'' | Shailu | {{Birêzkirin|Paranjee|[[Jayanth C. Paranjee]]}} | |- !scope="row"| ''[[Soldier (1998 Indian film)|Soldier]]'' | Preity | [[Abbas-Mustan]] | Xelata Filmfare ji bo baştirîn pêşbirka jinan (di heman demê de ji bo Dil Se.) |- |rowspan=3| 1999 !scope="row"| ''[[Raja Kumarudu]]'' | Rani | [[K. Raghavendra Rao]] | Telugu film; Bi hindî re wekî Prensê 1. tê binav kirin |- !scope="row"| ''[[Sangharsh (1999 film)|Sangharsh]]'' | {{Birêzkirin|Oberoi|Reet Oberoi}} | {{Birêzkirin|Chandra|[[Tanuja Chandra]]}} | |- !scope="row"| ''[[Dillagi (1999 film)|Dillagi]]'' | Rani | {{Birêzkirin|Deol|[[Sunny Deol]]}} | Pêşandanên mêvanan |- |rowspan=3| 2000 !scope="row"| ''[[Kya Kehna]]'' | {{Birêzkirin|Bakshi|Priya Bakshi}} | {{Birêzkirin|Shah|[[Kundan Shah]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- !scope="row"| ''[[Har Dil Jo Pyar Karega]]'' | Jahnvi | {{Birêzkirin|Kanwar|[[Raj Kanwar]]}} | |- !scope="row"| ''[[Mission Kashmir]]'' | {{Birêzkirin|Parvez|Sufiya Parvez/Sufiya Altaf Khan}} | {{Birêzkirin|Chopra|[[Vidhu Vinod Chopra]]}} | |- |rowspan=4| 2001 !scope="row"| ''[[Farz (2001 film)|Farz]]'' | {{Birêzkirin|Singh|Kajal Singh}} | {{Birêzkirin|Kanwar|[[Raj Kanwar]]}} | |- !scope="row"| ''[[Chori Chori Chupke Chupke]]'' | Madhubala | [[Abbas-Mustan]] | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- !scope="row"| ''[[Dil Chahta Hai]]'' | Shalini | {{Birêzkirin|Akhtar|[[Farhan Akhtar]]}} | |- !scope="row"| ''[[Yeh Raaste Hain Pyaar Ke]]'' | Sakshi | {{Birêzkirin|Shivdasani|[[Deepak Shivdasani]]}} | |- | 2002 !scope="row"| ''[[Dil Hai Tumhaara]]'' | Shalu | {{Birêzkirin|Shah|[[Kundan Shah]]}} | |- |rowspan=4| 2003 !scope="row"| ''{{Sortname|The|Hero: Love Story of a Spy}}'' | Reshma (Ruksar) | {{Birêzkirin|Sharma|[[Anil Sharma]]}} | |- !scope="row"| ''[[Armaan (2003 film)|Armaan]]'' | {{Birêzkirin|Kapoor|Sonia Kapoor}} | {{Birêzkirin|Irani|[[Honey Irani]]}} | Xelata Filmfare ji bo Performansa Herî Baş di Rolê Neyînî de |- !scope="row"| ''[[Koi... Mil Gaya]]'' | Nisha | {{Birêzkirin|Roshan|[[Rakesh Roshan]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- !scope="row"| ''[[Kal Ho Naa Ho]]'' | {{Birêzkirin|Kapur|Naina Catherine Kapur}} | {{Birêzkirin|Advani|[[Nikhil Advani]]}} | Xelata Filmfare ji bo lîstikvanê herî baş |- |rowspan=3| 2004 !scope="row"| ''[[Lakshya (2004 film)|Lakshya]]'' | {{Birêzkirin|Dutta|Romila Dutta}} | {{Birêzkirin|Akhtar|[[Farhan Akhtar]]}} | |- !scope="row"| ''[[Dil Ne Jise Apna Kahaa]]'' | Dr. Parineeta | {{Birêzkirin|Agnihotri|[[Atul Agnihotri]]}} | |- !scope="row"| ''[[Veer-Zaara]]'' | {{Birêzkirin|Khan|Zaara Hayaat Khan}} | {{Birêzkirin|Chopra|[[Yash Chopra]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- |rowspan=2| 2005 !scope="row"| ''[[Khullam Khulla Pyaar Karen]]'' | {{Birêzkirin|Damani|Priti Damani}} | {{Birêzkirin|Malhotra|Harmesh Malhotra}} | |- !scope="row"| ''[[Salaam Namaste]]'' | {{Birêzkirin|Malhotra|Ambar 'Amby' Malhotra}} | {{Birêzkirin|Anand|[[Siddharth Anand]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- |rowspan=4| 2006 !scope="row"| ''[[Alag]]'' | — | {{Birêzkirin|Mulligan|[[Jim Mulligan]]}}<br />[[Ashu Trikha]] | Di strana "Sabse Alag" de rola taybet |- !scope="row"| ''[[Krrish]]'' | Nisha | {{Birêzkirin|Roshan|[[Rakesh Roshan]]}} | Rola taybet |- !scope="row"| ''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' | {{Birêzkirin|Saran|Rhea Saran}} | {{Birêzkirin|Johar|[[Karan Johar]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- !scope="row"| ''[[Jaan-E-Mann]]'' | {{Birêzkirin|Goyal|Piya Goyal}} | {{Birêzkirin|Kunder|[[Shrish Kunder]]}} | |- |rowspan=3| 2007 !scope="row"| ''[[Jhoom Barabar Jhoom]]'' | {{Birêzkirin|Khan|Alvira Khan}} | {{Birêzkirin|Ali|[[Shaad Ali]]}} | |- !scope="row"| ''{{Sortname|The|Last Lear}}'' | Shabnam | {{Birêzkirin|Ghosh|[[Rituparno Ghosh]]}} | Filmê zimanê îngilîzî |- !scope="row"| ''[[Om Shanti Om]]'' | Herself | [[Farah Khan]] | Di strana "Deewangi Deewangi" de xuyangek taybetî |- |rowspan=4| 2008 !scope="row"| ''[[Har Pal]]'' | Runa | [[Jahnu Barua]] | |- !scope="row"| ''[[Heaven on Earth (2008 film)|Heaven on Earth]]'' | Chand | {{Birêzkirin|Mehta|[[Deepa Mehta]]}} | Fîlmê Kanadayî yê zimanê Punjabî; Di hindî de wekî Videsh hate binav kirin |- !scope="row"| ''[[Heroes (2008 film)|Heroes]]'' | {{Birêzkirin|Kaur|Kuljeet Kaur}} | {{Birêzkirin|Karnik|[[Samir Karnik]]}} | |- !scope="row"| ''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' | — | {{Birêzkirin|Chopra|[[Aditya Chopra]]}} | Pêşandana taybet di strana "Phir Milenge Chalte Chalte" de |- | 2009 !scope="row"| ''[[Main Aurr Mrs Khanna]]'' | {{Birêzkirin|Jagmagia|Haseena Jagmagia}} | {{Birêzkirin|Soni|[[Prem Soni]]}} | Rola taybet |- | 2013 !scope="row"| ''[[Ishkq in Paris]]'' | Ishkq | {{Birêzkirin|Raj|[[Prem Raj]]}} | her wiha hilberîner û nivîskar |- | 2014 !scope="row"| ''[[Happy Ending (film)|Happy Ending]]'' | Divya | {{Birêzkirin|Raj & DK|[[Raj Nidimoru and Krishna D.K.|Raj & DK]]}} | Rola Komeo |- |rowspan=2| 2018 ! scope="row"| ''[[Welcome to New York (2018 film)|Welcome to New York]]'' | Herself | {{Sortname|Chakri|Toleti}} | Rola Komeo |- !scope="row"| ''[[Bhaiaji Superhit]]'' | Sapna Dubey | {{Birêzkirin|Pathak|Neeraj Pathak}} | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1975]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] lqr3uu5ofbm5igqgjk5mwkwfx7qno3x 2008272 2008249 2026-05-09T18:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008272 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Preity Zinta''' ({{Jidayikbûn|31|1|1975|j=1}}; [[Shimla]], [[Himachal]] [[Pradesh]], [[Hindîstan]]) listîkvan û modelekî hindî ye. Piştî xilaskirina beşê psîkolojiya rûmetê û sûcê ya îngîlîzî, di sala 1998an de destpêka xweya lîstikvaniyê di filma [[Dil Se|''Dil Se'']] destpêkir û di heman salê de rola xwe ya filma [[Soldier|''Soldierê'']] wergirtiye. == Jînenîgarî == Preity Zinta di 31ê Çileya 1975 an de li malbateke Rajput a ji Şîmla Hîmachal Pradeş ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/preity-zinta-rubbishes-claims-of-her-british-ancestry_22242.html |sernav=Preity Zinta rubbishes claims of her ‘British ancestry’! |tarîx=2009-02-02 |malper=Zee News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bavê wê Durganand Zinta, di artêşa Hindîstanê de leşker bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/delhi-times/i-wouldve-been-the-pm/articleshow/1676771.cms |sernav='I would've been the PM' {{!}} undefined News - Times of India |paşnav=Jun 24 |pêşnav=TNN {{!}} |paşnav2=2006 |malper=The Times of India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-03-29 |paşnav3=Ist |pêşnav3=19:39 }}</ref> Dema ku Prîtî di 13ê saliya xwe de bû bavê wê di qezayeke trafîkê de jiyana xwe ji dest da. Di vê bûyera trafîkê de dayika wê Nilprabha Zinta jî ku bi giranî birîndar bibû, du sal li erdê ma. Zinta piştî mirina bavê xwe wiha anî ziman; "Ev qezaya trajîk û mirina bavê min di jiyana min de bû xalek girîng a zivirînê, neçarî min zû gihîştî kir.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://m.rediff.com/movies/2000/may/22preity.htm |sernav=rediff.com, Movies: The Preity Zinta interview |malper=m.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Du birayên wê bi navê Deepankar û Maniş yekê jê salek jê mezintir û salek biçûktir e hene. Deepankar di Artêşa Hindistanê de efser e, birayê wê yî din Manîş jî niha li Kalîforniya dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-234600.html |sernav=Bollywood Star's Act Makes Her a Hero, and Possible Target - The Washington Post {{!}} HighBeam Research |tarîx=2012-11-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2012-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121105070109/http://www.highbeam.com/doc/1P2-234600.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wê li dibistana navînî ya Keşîşxaneya ventsa û Meryem a li Şîlla xwend. Her çend wê li dibistana şevînî îtîrafa bi tenêtiyê bike jî, wê destnîşan kir ku "komek bêkêmasî hevalên" wê li wir çêbû ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thehindu.com/archive/ |sernav=Archive News |malper=The Hindu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Dema ku xwendekar bû, hezkirinek wê ji edebiyatê re çêbû bi taybetî ji berhemên [[William Shakespeare]] û ji helbestên wî hez dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thehindu.com/archive/ |sernav=Archive News |malper=The Hindu |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-03-29 }}</ref> Li gorî Zinta, ew ji xwendina dibistanê gelek kêfxweş bû û notên baş distand; di demên xweyên vala de wê werzîş dikir, bi taybetî bi basketbolê re eleqedar dibû.<ref name=":0"/> Zinta, piştî dibistana xwe ya li Kûntûnê Îsa û Meryemê, Şîmla, xwe li Zanîngeha Saint Bede ya Şîmla tomar kir. Pîrîtî li Zanîngeha Saint Bedeyê de beşa zimanê înglîzî xwend, û paşê dest bi xwendina Beşa Psîkoloji ya Tewanbariyê kir û ji vî beşê bi asteke bilind mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ |sernav=CNN.com - Bollywood Actress, Preity Zinta TalkAsia Interview Transcript - Jan 11, 2005 |malper=edition.cnn.com |tarîxa-gihiştinê=2021-03-29 |roja-arşîvê=2007-11-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071121003627/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî perwerdeya beşa psîkologiyê Zînta dest bi modeltiyê kir. Yekem reklama televîzyonê ya Zinta ji bo çîkolatayên Perk bû<ref>{{Jêder-malper |url=http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ |sernav=CNN.com - Bollywood Actress, Preity Zinta TalkAsia Interview Transcript - Jan 11, 2005 |malper=edition.cnn.com |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=21 çiriya paşîn 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071121003627/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/01/11/talkasia.zinta.script/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! scope="col" | Derhêner ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe |- |rowspan=3| 1998 !scope="row"| ''[[Dil Se..]]'' | {{Birêzkirin|Niar|Preeti Nair}} | {{Birêzkirin|Ratnam|[[Mani Ratnam]]}} | |- !scope="row"| ''[[Premante Idera]]'' | Shailu | {{Birêzkirin|Paranjee|[[Jayanth C. Paranjee]]}} | |- !scope="row"| ''[[Soldier (1998 Indian film)|Soldier]]'' | Preity | [[Abbas-Mustan]] | Xelata Filmfare ji bo baştirîn pêşbirka jinan (di heman demê de ji bo Dil Se.) |- |rowspan=3| 1999 !scope="row"| ''[[Raja Kumarudu]]'' | Rani | [[K. Raghavendra Rao]] | Telugu film; Bi hindî re wekî Prensê 1. tê binav kirin |- !scope="row"| ''[[Sangharsh (1999 film)|Sangharsh]]'' | {{Birêzkirin|Oberoi|Reet Oberoi}} | {{Birêzkirin|Chandra|[[Tanuja Chandra]]}} | |- !scope="row"| ''[[Dillagi (1999 film)|Dillagi]]'' | Rani | {{Birêzkirin|Deol|[[Sunny Deol]]}} | Pêşandanên mêvanan |- |rowspan=3| 2000 !scope="row"| ''[[Kya Kehna]]'' | {{Birêzkirin|Bakshi|Priya Bakshi}} | {{Birêzkirin|Shah|[[Kundan Shah]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- !scope="row"| ''[[Har Dil Jo Pyar Karega]]'' | Jahnvi | {{Birêzkirin|Kanwar|[[Raj Kanwar]]}} | |- !scope="row"| ''[[Mission Kashmir]]'' | {{Birêzkirin|Parvez|Sufiya Parvez/Sufiya Altaf Khan}} | {{Birêzkirin|Chopra|[[Vidhu Vinod Chopra]]}} | |- |rowspan=4| 2001 !scope="row"| ''[[Farz (2001 film)|Farz]]'' | {{Birêzkirin|Singh|Kajal Singh}} | {{Birêzkirin|Kanwar|[[Raj Kanwar]]}} | |- !scope="row"| ''[[Chori Chori Chupke Chupke]]'' | Madhubala | [[Abbas-Mustan]] | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- !scope="row"| ''[[Dil Chahta Hai]]'' | Shalini | {{Birêzkirin|Akhtar|[[Farhan Akhtar]]}} | |- !scope="row"| ''[[Yeh Raaste Hain Pyaar Ke]]'' | Sakshi | {{Birêzkirin|Shivdasani|[[Deepak Shivdasani]]}} | |- | 2002 !scope="row"| ''[[Dil Hai Tumhaara]]'' | Shalu | {{Birêzkirin|Shah|[[Kundan Shah]]}} | |- |rowspan=4| 2003 !scope="row"| ''{{Sortname|The|Hero: Love Story of a Spy}}'' | Reshma (Ruksar) | {{Birêzkirin|Sharma|[[Anil Sharma]]}} | |- !scope="row"| ''[[Armaan (2003 film)|Armaan]]'' | {{Birêzkirin|Kapoor|Sonia Kapoor}} | {{Birêzkirin|Irani|[[Honey Irani]]}} | Xelata Filmfare ji bo Performansa Herî Baş di Rolê Neyînî de |- !scope="row"| ''[[Koi... Mil Gaya]]'' | Nisha | {{Birêzkirin|Roshan|[[Rakesh Roshan]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- !scope="row"| ''[[Kal Ho Naa Ho]]'' | {{Birêzkirin|Kapur|Naina Catherine Kapur}} | {{Birêzkirin|Advani|[[Nikhil Advani]]}} | Xelata Filmfare ji bo lîstikvanê herî baş |- |rowspan=3| 2004 !scope="row"| ''[[Lakshya (2004 film)|Lakshya]]'' | {{Birêzkirin|Dutta|Romila Dutta}} | {{Birêzkirin|Akhtar|[[Farhan Akhtar]]}} | |- !scope="row"| ''[[Dil Ne Jise Apna Kahaa]]'' | Dr. Parineeta | {{Birêzkirin|Agnihotri|[[Atul Agnihotri]]}} | |- !scope="row"| ''[[Veer-Zaara]]'' | {{Birêzkirin|Khan|Zaara Hayaat Khan}} | {{Birêzkirin|Chopra|[[Yash Chopra]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- |rowspan=2| 2005 !scope="row"| ''[[Khullam Khulla Pyaar Karen]]'' | {{Birêzkirin|Damani|Priti Damani}} | {{Birêzkirin|Malhotra|Harmesh Malhotra}} | |- !scope="row"| ''[[Salaam Namaste]]'' | {{Birêzkirin|Malhotra|Ambar 'Amby' Malhotra}} | {{Birêzkirin|Anand|[[Siddharth Anand]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- |rowspan=4| 2006 !scope="row"| ''[[Alag]]'' | — | {{Birêzkirin|Mulligan|[[Jim Mulligan]]}}<br />[[Ashu Trikha]] | Di strana "Sabse Alag" de rola taybet |- !scope="row"| ''[[Krrish]]'' | Nisha | {{Birêzkirin|Roshan|[[Rakesh Roshan]]}} | Rola taybet |- !scope="row"| ''[[Kabhi Alvida Naa Kehna]]'' | {{Birêzkirin|Saran|Rhea Saran}} | {{Birêzkirin|Johar|[[Karan Johar]]}} | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Piştgiriya Herî Baş |- !scope="row"| ''[[Jaan-E-Mann]]'' | {{Birêzkirin|Goyal|Piya Goyal}} | {{Birêzkirin|Kunder|[[Shrish Kunder]]}} | |- |rowspan=3| 2007 !scope="row"| ''[[Jhoom Barabar Jhoom]]'' | {{Birêzkirin|Khan|Alvira Khan}} | {{Birêzkirin|Ali|[[Shaad Ali]]}} | |- !scope="row"| ''{{Sortname|The|Last Lear}}'' | Shabnam | {{Birêzkirin|Ghosh|[[Rituparno Ghosh]]}} | Filmê zimanê îngilîzî |- !scope="row"| ''[[Om Shanti Om]]'' | Herself | [[Farah Khan]] | Di strana "Deewangi Deewangi" de xuyangek taybetî |- |rowspan=4| 2008 !scope="row"| ''[[Har Pal]]'' | Runa | [[Jahnu Barua]] | |- !scope="row"| ''[[Heaven on Earth (2008 film)|Heaven on Earth]]'' | Chand | {{Birêzkirin|Mehta|[[Deepa Mehta]]}} | Fîlmê Kanadayî yê zimanê Punjabî; Di hindî de wekî Videsh hate binav kirin |- !scope="row"| ''[[Heroes (2008 film)|Heroes]]'' | {{Birêzkirin|Kaur|Kuljeet Kaur}} | {{Birêzkirin|Karnik|[[Samir Karnik]]}} | |- !scope="row"| ''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' | — | {{Birêzkirin|Chopra|[[Aditya Chopra]]}} | Pêşandana taybet di strana "Phir Milenge Chalte Chalte" de |- | 2009 !scope="row"| ''[[Main Aurr Mrs Khanna]]'' | {{Birêzkirin|Jagmagia|Haseena Jagmagia}} | {{Birêzkirin|Soni|[[Prem Soni]]}} | Rola taybet |- | 2013 !scope="row"| ''[[Ishkq in Paris]]'' | Ishkq | {{Birêzkirin|Raj|[[Prem Raj]]}} | her wiha hilberîner û nivîskar |- | 2014 !scope="row"| ''[[Happy Ending (film)|Happy Ending]]'' | Divya | {{Birêzkirin|Raj & DK|[[Raj Nidimoru and Krishna D.K.|Raj & DK]]}} | Rola Komeo |- |rowspan=2| 2018 ! scope="row"| ''[[Welcome to New York (2018 film)|Welcome to New York]]'' | Herself | {{Sortname|Chakri|Toleti}} | Rola Komeo |- !scope="row"| ''[[Bhaiaji Superhit]]'' | Sapna Dubey | {{Birêzkirin|Pathak|Neeraj Pathak}} | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1975]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] ri7lyo1cizgq1lhqe61jse9on4e8yr8 0 100962 2008246 1836434 2026-05-09T16:30:18Z Avestaboy 34898 2008246 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Sonakshi Sinha''', ({{Jidayikbûn|2|6|1987|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvan û stranbêja [[hindî]] ye. Sonakshi beriya kariyera xwe ya lîstikvaniyê de wek sêwirana cilûbergan xebitî ye. Rola xwe ya yekem di fîlmê ''[[Dabangg]]'' (2010) de bi navê Raco Pendê lîstiye. == Jînenîgarî == Sinha di 2ê hezîrana 1987an de li [[Patna Bihar]]ê ji dayik bû û keça dêûbavê lîstikvanên sînemayê [[Shatrughan Sinha]] û [[Poonam Sinha]] ye.<ref name="zeenews.india.com">{{Jêder-malper |url=https://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/shotgun-junior-sonakshi-sinha-turns-26_135886.html |sernav=‘Shotgun Junior’ Sonakshi Sinha turns 26! |tarîx=2013-06-02 |malper=Zee News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bavê wê ji malbateke biharî-kayastha ye û dayika wê ji malbateke sindhî-hindû ye. Bavê wê di sala 2019an de berê Kongreya Neteweyî ya Hindistanê, wek parlamenterê [[Partiya Bharatiya Canata]] parlementer bû.<ref name="zeenews.india.com"/> Sinha ji sê zarokan ya herî biçûk a malbata xwe ye. Du birayên wê yê cêwî bi navê Luv Sinha û Kush Sinha hene. Wê dibistana navîn li Arya Vidya Mandir xwend û piştre çû Enstîtuya Polîteknîka Premlila Vithaldas a Zanîngeha Jinê ya Shreemati Nathibai Damodar Thackerseyê li zanîngehê ji beşa sêwirana modeyê de mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm |sernav=Just How educated are our Bollywood heroines? |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Sinha hogira heywanan e û ji bo kampanyaya [[PETA]]yê ya ku ji bo xwedîkirin û [[xesandin]]a kûçik û pisîkan diparêze.<ref name="news18.com">{{Jêder-malper |url=https://www.news18.com/news/india/sonakshi-sinha-join-forces-with-peta-appeals-fans-to-adopt-cats-dogs-630896.html |sernav=Sonakshi Sinha join forces with PETA, appeals fans to adopt cats, dogs |tarîx=2013-08-13 |malper=www.news18.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Wê di vîdeoyeke yek deqîqeyî ya PSA de lîstiye û ji her kesî xwestiye ku heywanan xwedî bikin û wan bixesînin. Dibêje: "Birader, dikanên heywanan û kesên ku heywanên xwe nexesînin, ji hemû heywanên ku bêmal dibin berpirsiyar in. Her cara ku mirov kûçikan an pisîkekê ji ajalvanan an jî dikaneke heywanan bikire, heywanek bêmal li kolanan digere an jî li benda stargeheka heywanan dimeyze, di mal û jiyaneke baş de şansê xwe winda dike."<ref name="news18.com"/> Ew jî şikestina [[sterotîp]]ên mezinahiya laşê tîpîk derdixê pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/fitness/i-work-towards-breaking-patterns-of-my-body-sonakshi-sinha-5186800/ |sernav=I work towards breaking patterns of my body: Sonakshi Sinha |tarîx=2018-05-22 |malper=The Indian Express |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Dîskografî == {| class="wikitable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" | Muzîk |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- ! Albûm/Fîlm !! Stran !! Muzîk !! Awanasî !! Derketin |- |''[[Tevar]]'' |"Let's Celebrate" ||[[Imran Khan (singer)|Imran Khan]] |[[Eros Music]] |rowspan="2"|2015 |- |Single | [[Aaj Mood Ishqholic Hai]] ||[[Meet Bros]] |rowspan="3"|[[T-Series (company)|T-Series]] |- |''[[Akira (2016 Hindi film)|Akira]]'' |Rajj Rajj Ke |[[Vishal-Shekhar]] ||2016 |- |''[[Noor (film)|Noor]]'' |Move Your Lakk |[[Badshah (rapper)|Badshah]] |2017 |- |''[[Happy Phirr Bhag Jayegi]]'' |Chin Chin Choo (Remake) |[[Sohail Sen]] |[[Saregama]] |2018 |- |''[[Yamla Pagla Deewana Phir Se]]'' |Rafta Rafta Dekho Medley |[[Vishal Mishra (composer)|Vishal Mishra]] |[[Saregama]] |2018 |} == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- style="text-align:center;" ! scope="col"|Sal ! scope="col"|Fîlm ! scope="col"|Rol ! class="unsortable" scope="col" |Nîşe |- | 2010 !scope=row| ''[[Dabangg]]'' | Rajjo Pandey |Xelata Filmfare ji bo baştirîn yekem a jinan |- | rowspan="5" | 2012 !scope=row| ''[[Rowdy Rathore]]'' | Paro | |- !scope=row| ''[[Joker (2012 film)|Joker]]'' | Diva | |- !scope=row| ''[[OMG – Oh My God]]'' | Herself | Di strana "Go Go Govinda" de pêşandana taybet |- !scope=row| ''[[Son of Sardaar]]'' | Sukhmeet Kaur Sandhu | |- !scope=row| ''[[Dabangg 2]]'' | Rajjo Pandey | |- | rowspan="6" | 2013 !scope=row| ''[[Himmatwala (2013 film)|Himmatwala]]'' | Herself | Di stranê de xuyanga taybet: "Spas Xwedê Roja Înê ye" |- !scope=row| ''[[Lootera]]'' | Pakhi Roy Chaudhary | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- !scope=row| ''[[Once Upon A Time In Mumbai Dobaara]]'' | Jasmine Sheikh | |- !scope=row| ''[[Boss (2013 Hindi film)|Boss]]'' | Herself | Pêşandana taybet di stranan de : " Partî Hemû Şev " û " Har Kîsî Ko " |- !scope=row| ''[[Bullett Raja]]'' | Mitali | |- !scope=row| ''[[R... Rajkumar]]'' | Chanda | |- | rowspan="3" | 2014 !scope=row| ''[[Holiday: A Soldier Is Never Off Duty]]'' | Saiba Thapar | |- !scope=row| ''[[Action Jackson (2014 film)|Action Jackson]]'' | Kushi | |- !scope=row| ''[[Lingaa]]'' | Mani Bharathi | Tamil Fîlm Debut |- | rowspan="2" | 2015 !scope=row| ''[[Tevar]]'' | Radhika Mishra | |- !scope=row| ''[[All Is Well (2015 film)|All Is Well]]'' |Herself |Di strana "Nachan Farrate" de pêşandana taybet |- | rowspan="2" | 2016 !scope=row| ''[[Akira (2016 Hindi film)|Akira]]'' | Akira | |- !scope=row| ''[[Force 2]]'' | Kamaljit Kaur | |- | rowspan="2" | 2017 !scope=row| ''[[Noor (film)|Noor]]'' | Noor Roy Chaudhary | Her wiha stranbêjê playback ê strana "Move Your Lakk" |- !scope=row| ''[[Ittefaq (2017 film)|Ittefaq]]'' | Maya | |- | rowspan="3" |2018 !scope=row| ''[[Welcome to New York (2018 film)|Welcome to New York]]'' | Jinal Patel | |- !scope=row| ''[[Happy Phirr Bhag Jayegi]]'' | Harpreet | |- !scope=row| ''[[Yamla Pagla Deewana: Phir Se]]'' |Herself | Di strana 'Rafta Rafta' de pêşandana taybet |- |rowspan="6"|2019 !scope="row"| ''[[Total Dhamaal]]'' | Herself | Di strana 'Mungda' de pêşandana taybet |- !scope="row"| ''[[Kalank]]'' | Satya Chaudhry | |- !scope="row" | ''[[Khandaani Shafakhana]]'' | Babita "Baby" Bedi | |- !scope="row" | ''[[Mission Mangal]]'' | Eka Gandhi | |- !scope="row" | ''[[Laal Kaptaan]]'' | Noor Bai | |- !scope="row" | ''[[Dabangg 3]]'' | Rajjo Pandey | |- |- |rowspan="2"|2020 !scope="row" |''[[Ghoomketu]]'' |Herself |Rola taybet |- !scope="row" style="background:#FFFFCC;"|''[[Bhuj: The Pride of India]]'' |Sunderben Jetha Madharparya |Di asta kişandinê de ye |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Çalakvanên heywanhez]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] [[Kategorî:Stranbêjên hindistanî]] 15myht4mdd33xl8xmazquweghg0de1g 2008255 2008246 2026-05-09T17:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2008255 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Sonakshi Sinha''', ({{Jidayikbûn|2|6|1987|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvan û stranbêja [[hindî]] ye. Sonakshi beriya kariyera xwe ya lîstikvaniyê de wek sêwirana cilûbergan xebitî ye. Rola xwe ya yekem di fîlmê ''[[Dabangg]]'' (2010) de bi navê Raco Pendê lîstiye. == Jînenîgarî == Sinha di 2ê hezîrana 1987an de li [[Patna Bihar]]ê ji dayik bû û keça dêûbavê lîstikvanên sînemayê [[Shatrughan Sinha]] û [[Poonam Sinha]] ye.<ref name="zeenews.india.com">{{Jêder-malper |url=https://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/shotgun-junior-sonakshi-sinha-turns-26_135886.html |sernav=‘Shotgun Junior’ Sonakshi Sinha turns 26! |tarîx=2013-06-02 |malper=Zee News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bavê wê ji malbateke biharî-kayastha ye û dayika wê ji malbateke sindhî-hindû ye. Bavê wê di sala 2019an de berê Kongreya Neteweyî ya Hindistanê, wek parlamenterê [[Partiya Bharatiya Canata]] parlementer bû.<ref name="zeenews.india.com"/> Sinha ji sê zarokan ya herî biçûk a malbata xwe ye. Du birayên wê yê cêwî bi navê Luv Sinha û Kush Sinha hene. Wê dibistana navîn li Arya Vidya Mandir xwend û piştre çû Enstîtuya Polîteknîka Premlila Vithaldas a Zanîngeha Jinê ya Shreemati Nathibai Damodar Thackerseyê li zanîngehê ji beşa sêwirana modeyê de mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm |sernav=Just How educated are our Bollywood heroines? |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Sinha hogira heywanan e û ji bo kampanyaya [[PETA]]yê ya ku ji bo xwedîkirin û [[xesandin]]a kûçik û pisîkan diparêze.<ref name="news18.com">{{Jêder-malper |url=https://www.news18.com/news/india/sonakshi-sinha-join-forces-with-peta-appeals-fans-to-adopt-cats-dogs-630896.html |sernav=Sonakshi Sinha join forces with PETA, appeals fans to adopt cats, dogs |tarîx=2013-08-13 |malper=www.news18.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Wê di vîdeoyeke yek deqîqeyî ya PSA de lîstiye û ji her kesî xwestiye ku heywanan xwedî bikin û wan bixesînin. Dibêje: "Birader, dikanên heywanan û kesên ku heywanên xwe nexesînin, ji hemû heywanên ku bêmal dibin berpirsiyar in. Her cara ku mirov kûçikan an pisîkekê ji ajalvanan an jî dikaneke heywanan bikire, heywanek bêmal li kolanan digere an jî li benda stargeheka heywanan dimeyze, di mal û jiyaneke baş de şansê xwe winda dike."<ref name="news18.com"/> Ew jî şikestina [[sterotîp]]ên mezinahiya laşê tîpîk derdixê pêş.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/fitness/i-work-towards-breaking-patterns-of-my-body-sonakshi-sinha-5186800/ |sernav=I work towards breaking patterns of my body: Sonakshi Sinha |tarîx=2018-05-22 |malper=The Indian Express |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Dîskografî == {| class="wikitable" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" | Muzîk |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- ! Albûm/Fîlm !! Stran !! Muzîk !! Awanasî !! Derketin |- |''[[Tevar]]'' |"Let's Celebrate" ||[[Imran Khan (singer)|Imran Khan]] |[[Eros Music]] |rowspan="2"|2015 |- |Single | [[Aaj Mood Ishqholic Hai]] ||[[Meet Bros]] |rowspan="3"|[[T-Series (company)|T-Series]] |- |''[[Akira (2016 Hindi film)|Akira]]'' |Rajj Rajj Ke |[[Vishal-Shekhar]] ||2016 |- |''[[Noor (film)|Noor]]'' |Move Your Lakk |[[Badshah (rapper)|Badshah]] |2017 |- |''[[Happy Phirr Bhag Jayegi]]'' |Chin Chin Choo (Remake) |[[Sohail Sen]] |[[Saregama]] |2018 |- |''[[Yamla Pagla Deewana Phir Se]]'' |Rafta Rafta Dekho Medley |[[Vishal Mishra (composer)|Vishal Mishra]] |[[Saregama]] |2018 |} == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="5" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" bgcolor="#cccccc" |- style="text-align:center;" ! scope="col"|Sal ! scope="col"|Fîlm ! scope="col"|Rol ! class="unsortable" scope="col" |Nîşe |- | 2010 !scope=row| ''[[Dabangg]]'' | Rajjo Pandey |Xelata Filmfare ji bo baştirîn yekem a jinan |- | rowspan="5" | 2012 !scope=row| ''[[Rowdy Rathore]]'' | Paro | |- !scope=row| ''[[Joker (2012 film)|Joker]]'' | Diva | |- !scope=row| ''[[OMG – Oh My God]]'' | Herself | Di strana "Go Go Govinda" de pêşandana taybet |- !scope=row| ''[[Son of Sardaar]]'' | Sukhmeet Kaur Sandhu | |- !scope=row| ''[[Dabangg 2]]'' | Rajjo Pandey | |- | rowspan="6" | 2013 !scope=row| ''[[Himmatwala (2013 film)|Himmatwala]]'' | Herself | Di stranê de xuyanga taybet: "Spas Xwedê Roja Înê ye" |- !scope=row| ''[[Lootera]]'' | Pakhi Roy Chaudhary | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş |- !scope=row| ''[[Once Upon A Time In Mumbai Dobaara]]'' | Jasmine Sheikh | |- !scope=row| ''[[Boss (2013 Hindi film)|Boss]]'' | Herself | Pêşandana taybet di stranan de : " Partî Hemû Şev " û " Har Kîsî Ko " |- !scope=row| ''[[Bullett Raja]]'' | Mitali | |- !scope=row| ''[[R... Rajkumar]]'' | Chanda | |- | rowspan="3" | 2014 !scope=row| ''[[Holiday: A Soldier Is Never Off Duty]]'' | Saiba Thapar | |- !scope=row| ''[[Action Jackson (2014 film)|Action Jackson]]'' | Kushi | |- !scope=row| ''[[Lingaa]]'' | Mani Bharathi | Tamil Fîlm Debut |- | rowspan="2" | 2015 !scope=row| ''[[Tevar]]'' | Radhika Mishra | |- !scope=row| ''[[All Is Well (2015 film)|All Is Well]]'' |Herself |Di strana "Nachan Farrate" de pêşandana taybet |- | rowspan="2" | 2016 !scope=row| ''[[Akira (2016 Hindi film)|Akira]]'' | Akira | |- !scope=row| ''[[Force 2]]'' | Kamaljit Kaur | |- | rowspan="2" | 2017 !scope=row| ''[[Noor (film)|Noor]]'' | Noor Roy Chaudhary | Her wiha stranbêjê playback ê strana "Move Your Lakk" |- !scope=row| ''[[Ittefaq (2017 film)|Ittefaq]]'' | Maya | |- | rowspan="3" |2018 !scope=row| ''[[Welcome to New York (2018 film)|Welcome to New York]]'' | Jinal Patel | |- !scope=row| ''[[Happy Phirr Bhag Jayegi]]'' | Harpreet | |- !scope=row| ''[[Yamla Pagla Deewana: Phir Se]]'' |Herself | Di strana 'Rafta Rafta' de pêşandana taybet |- |rowspan="6"|2019 !scope="row"| ''[[Total Dhamaal]]'' | Herself | Di strana 'Mungda' de pêşandana taybet |- !scope="row"| ''[[Kalank]]'' | Satya Chaudhry | |- !scope="row" | ''[[Khandaani Shafakhana]]'' | Babita "Baby" Bedi | |- !scope="row" | ''[[Mission Mangal]]'' | Eka Gandhi | |- !scope="row" | ''[[Laal Kaptaan]]'' | Noor Bai | |- !scope="row" | ''[[Dabangg 3]]'' | Rajjo Pandey | |- |- |rowspan="2"|2020 !scope="row" |''[[Ghoomketu]]'' |Herself |Rola taybet |- !scope="row" style="background:#FFFFCC;"|''[[Bhuj: The Pride of India]]'' |Sunderben Jetha Madharparya |Di asta kişandinê de ye |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Çalakvanên heywanhez]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] [[Kategorî:Stranbêjên hindistanî]] 7q413w66326wwr5sh7d8h2azbk014pu 0 100991 2008232 1842599 2026-05-09T16:03:44Z Avestaboy 34898 2008232 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = sînema | nav = Shruti Haasan | navê_rastî = Shruti Rajalakshimi Haasan | zimanê_navê_rastî = | wêne = Shruti Haasan at the special screening of the short film Devi (32).jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|28|1|1986|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Chennail]], [[Tamil Nadu]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = | hevwelatî = | pîşe = Aktrîs, model, stranbêj, dansvan | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2000–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = [[Sarîka Thakur]] | bav = [[Kamal Haasan]] | xelat = | malper = [http://shrutihaasan.in/ shrutihaasan.in/] | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Shruti Haasan''', ({{Jidayikbûn|28|1|1986|j=1}}; [[Chennail]], [[Tamil Nadu]], [[Hindistan]]) lîstikvan, stranbêj û strannivîseke hindî ye ku bi piranî di fîlmên bi zimanê [[tamîlî]], [[telugû]] û [[hindî]] de rol wergirtiye. Shruti, keça lîstikvanên hindî, [[Kamal Haasan]] û [[Sarika Thakur]] e. == Jînenîgarî == Shruti Haasan keça lîstikvanên Kemal Haasan û Sarika Thakur e û li Madrasê (Chennai îro) ji dayik bûye.<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/i-get-devastated-at-the-idea-of-marriage-shruti-haasan/articleshow/20084486.cms |sernav=I get devastated at the idea of marriage: Shruti Haasan - Times of India |malper=The Times of India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bavê wê tamîlî ye, dayika wê Sarîka jî ji bavekî Mehareştrî û dayikekî Rajputî ji dayik bûye.<ref name="timesofindia.indiatimes.com"/><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/girl-interrupted/story-MZ5FNHd6wjEeWYqGWWe49J.html |sernav=Girl Interrupted |tarîx=2010-07-13 |malper=Hindustan Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Xwişka wê ya biçûk a bi navê Akshama Haasen heye, ew jî lîstikvan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/news/2007/kamal-daughter-akshara-hassan-041007.html |sernav=Akshara Hassan eyes on Olympic 2012!! |tarîx=2012-07-08 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2012-07-08 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120708083725/http://entertainment.oneindia.in/tamil/news/2007/kamal-daughter-akshara-hassan-041007.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Lîstikvan û parêzer Charuhasan apê wê ye. Pismamên wê lîstikvan Anu Hasen û Suhasini Maniratnam in. Haasan dibistana Lady Andal a li Chennai xwend û ji bo li Zanîngeha Saint Andrew psîkolojiyê bixwîne çû Mumbaiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://magnamags.com/magna_savvy/node/581 |sernav=artistic lineage… {{!}} Savvy |tarîx=2007-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2007-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071212115156/http://magnamags.com/magna_savvy/node/581 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Haasan di ciwaniya xwe de bal kişand ser sînema û muzîkê. Ji bo ku di vî qadê de perwerde bibîne çû Amerîkayê û li Enstîtuya Muzîkjenan a Kalîforniyayê perwerdeya muzîkê wergirt.<ref name=":0" /> == Fîlmografî == === Televîzyon === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! class="unsortable" scope="col" | Nîşê |- | 2018 ! scope="row" | ''[[Bigg Boss (Tamil season 2)|Bigg Boss Tamil 2]]'' | Herself | Rola mêvan |- | 2018–2019 ! scope="row" | ''Hello Sago'' | Herself | Rola mêvan |- |2019 ! scope="row" | ''[[Bigg Boss (Tamil season 3)|Bigg Boss Tamil 3]]'' |Herself |Rola mêvan |- | 2019–2020 ! scope="row" | ''[[Treadstone]]'' | Nira Patel | Rola dubare |- |} === Fîlm === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! scope="col" | Ziman ! class="unsortable" scope="col" | Nîşe |- | 2000 ! scope="row" | ''[[Hey Ram]]'' | [[Vallabhbhai Patel]]'s daughter | Tamil |Komeo |- | 2000 ! scope="row" | ''Hey Ram'' | Vallabhbhai Patel's daughter | Hindi | Komeo |- | 2009 ! scope="row" | ''[[Luck (2009 film)|Luck]]'' | Ayesha, Natasha{{Efn|Haasan played dual roles in the film.<ref name="dual" />|name=dual}} | Hindi | |- | 2011 ! scope="row" | ''[[Anaganaga O Dheerudu]]'' | Priya | Telugu | Xelata Filmfare ji bo baştirîn pêşbirka jinan - Başûr |- | 2011 ! scope="row" | ''[[Dil Toh Baccha Hai Ji]]'' | {{Sortname|Nikki|Narang|nolink=1}} | Hindi | |- | 2011 ! scope="row" | ''[[7aum Arivu]]'' | {{Sortname|Subha|Srinivasan|nolink=1}} | Tamil | Xelata Filmfare ji bo baştirîn pêşbirka jinan - Başûr |- | 2011 ! scope="row" | ''[[Oh My Friend]]'' | Siri | Telugu | |- | 2012 ! scope="row" | ''[[3 (2012 Indian film)|3]]'' | Janani | Tamil | Xelata Filmfare ya Xelata Herî Baş a Lîstikvan - Tamîlî |- | 2012 ! scope="row" | ''[[Gabbar Singh (film)|Gabbar Singh]]'' | Bhagyalakshmi | Telugu | |- | 2013 ! scope="row" | ''[[Balupu]]'' | Shruti | Telugu | |- | 2013 ! scope="row" | ''[[Ramaiya Vastavaiya]]'' | Sona | Hindi | |- | 2013 ! scope="row" | ''[[D-Day (2013 film)|D-Day]]'' | Suraiya | Hindi | |- | 2013 ! scope="row" | ''[[Ramayya Vasthavayya]]'' | Ammulu | Telugu | |- | 2014 ! scope="row" | ''[[Yevadu]]'' | Manju | Telugu | |- | 2014 ! scope="row" | ''[[Race Gurram]]'' | Spandana | Telugu | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş - Telugu |- | 2014 ! scope="row" | ''[[Aagadu]]'' | | Telugu | Di strana "Junction Lo" de rola taybet |- | 2014 ! scope="row" | ''[[Poojai]]'' | Divya | Tamil | |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Tevar]]'' | | Hindi | Di strana " Madamiyan " de rola taybet |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Gabbar Is Back]]'' | Shruti | Hindi | |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Srimanthudu]]'' | Charuseela | Telugu | Xelata Filmfare ya Xelata Lîstikvanê Herî Baş - Telugu |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Welcome Back (film)|Welcome Back]]'' | Ranjana | Hindi | |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Puli (2015 film)|Puli]]'' | Pavazhamalli | Tamil | |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Vedalam]]'' | Swetha | Tamil | |- | 2016 ! scope="row" | ''[[Rocky Handsome]]'' | Rukshida | Hindi | |- | 2016 ! scope="row" | ''[[Premam (2016 film)|Premam]]'' | Sithara | Telugu | |- | 2017 ! scope="row" | ''[[Si3 (film)|Si3]]'' | Vidhya (Agni) | Tamil | |- | 2017 ! scope="row" | ''[[Katamarayudu]]'' | Avanthika | Telugu | |- | 2017 ! scope="row" | ''[[Behen Hogi Teri]]'' | Binny | Hindi | |- |2020 ! scope="row" |''[[Devi (2020 film)|Devi]]'' | Maya |Hindi |Kurtefîlm |- |2020 ! scope="row" |''[[Yaara]]'' | Sukanya | Hindi | |- | 2020 ! scope="row" | ''[[Putham Pudhu Kaalai]]'' |Ramya | Tamil | Fîlma Antolojiyê; Beş: Qehwe, kes? |- | 2021 ! scope="row" | ''[[Krack (film)|Krack]]'' | Kalyani | Telugu | |- |2021 ! scope="row" | ''[[The Power (2021 film)|The Power]]'' | Pari |Hindi | |- | 2021 ! scope="row" | ''[[Pitta Kathalu]] | Divya | Telugu | Fîlma Antolojiyê; beş: Xelîfe |- | 2021 ! style="background:#ffc;" scope="row" | ''[[Laabam]]'' | TBA | Tamil | Di asta kişandinê de ye |- | 2021 ! style="background:#ffc;" scope="row" | ''[[Vakeel Saab]]'' | TBA | Telugu | Di asta kişandinê de ye |- | TBA ! style="background:#ffc;" scope="row" | ''[[Salaar]]'' | TBA | Kannada<br/>Telugu | Di asta kişandinê de ye |} === Rola dengê === {| class="wikitable" |- ! Sal !! Fîlm !! Rol !! Zimanê orîjînal !! Nîşe |- | 2019 | scope="row" | ''[[Frozen II]]'' | [[Elsa (Frozen)|Elsa]] | Inglîzî | Versiyona Tamîlî |} == Dîskografî == === Muzîk === {| class="wikitable sortable" |- ! Sal !! Fîlm !! Stran !! Berhevkar |- | 1992 || ''[[Thevar Magan]]'' | "Potri Paadadi Ponne" | [[Ilaiyaraaja]] |- | 1997 || ''[[Chachi 420]]'' | "Chupadi Chupadi Chaachi" ||[[Vishal Bhardwaj]] |- | 2000 || ''[[Hey Ram]]'' | "Ram Ram Hey Ram" || Ilaiyaraaja |- | 2002 || ''[[En Mana Vaanil]]'' | "Roattorap Paattuch Chaththam" || Ilaiyaraaja |- | 2008 || ''[[Vaaranam Aayiram]]'' | "Adiye Kolluthe" ||[[Harris Jayaraj]] |- | rowspan="7" | 2009 || ''[[Luck (2009 film)|Luck]]'' | "Aazma (Luck Is The Key)" ||[[Salim–Sulaiman]] |- | rowspan="3" |''[[Unnaipol Oruvan (2009 film)|Unnaipol Oruvan]]'' | "Allah Jaane" || rowspan="3" | Hersef |- | "Unnaipol Oruvan" |- | "Vaanam Ellai" |- | rowspan="3" |''[[Eenadu (2009 film)|Eenadu]]'' | "Allah Jaane" || rowspan="3" | Herself |- | "Eenadu" |- | "Ningi Haddu" |- | rowspan="3" | 2010 || style="text-align:center;" |&nbsp;— | "[[Semmozhiyaana Thamizh Mozhiyaam]]" ||[[A. R. Rahman]] |- |''[[Prithvi (2010 film)|Prithvi]]'' (Kannada) | "Nenapidu Nenapidu" ||[[Manikanth Kadri]] |- |''[[Hisss]]'' | "Beyond The Snake" ||[[Dave Kushner]] |- | rowspan="4" | 2011 || ''[[Udhayan (film)|Udhayan]]'' | "Evan Ivan" || Manikanth Kadri |- |''[[7aum Arivu]]'' | "Yellae Lama" || Harris Jayaraj |- |''[[Oh My Friend]]'' | "Sri Chaitanya Junior College" || R. Anil |- |''[[Muppozhudhum Un Karpanaigal]]'' | "Sokkupodi" ||[[G. V. Prakash Kumar]] |- | rowspan="3" | 2012 || ''[[3 (2012 Indian film)|3]]'' | "Kannazhaga Kaalazhaga" || rowspan="3" |[[Anirudh Ravichander]] |- |''3'' (Hindi) | "Tan Ye Mera" |- |''3'' ([[Telugu film|Telugu]]) | "Kannulada" |- | 2013 || ''[[D-Day (2013 film)|D-Day]]'' | "Alvida" ||[[Shankar–Ehsaan–Loy]] |- | rowspan="6" | 2014 || ''[[Yennamo Yedho]]'' | "Shut Up Your Mouth" ||[[D. Imman]] |- | rowspan="3" |''[[Race Gurram]]'' | "Down Down" ||[[S. Thaman]] |- |"Cinema Choopistha" |[[S. Thaman]] |- |"Sweety Sweety" |[[S. Thaman]] |- |''[[Aagadu]]'' | "Junction Lo" ||[[S. Thaman]] |- |''[[Maan Karate]]'' | "Un Vizhigalil" ||[[Anirudh Ravichander]] |- | rowspan="4" | 2015 || ''[[Tevar]]'' | "Madamiyan" ||[[Sajid–Wajid]] |- |''[[Shamitabh]]'' | "Stereophonic Sannata" ||[[Ilaiyaraaja]] |- |''[[Puli (2015 film)|Puli]]'' | "Yaendi Yaendi" ||[[Devi Sri Prasad]] |- |''[[Vedalam]]'' | "Don't You Mess With Me" | [[Anirudh Ravichander]] |- | 2016 | ''[[Idhu Namma Aalu (2016 film)|Idhu Namma Aalu]]'' | "King Kong" || [[Kuralarasan]] |- | rowspan="3" | 2019 ||''[[LKG (film)|LKG]]'' | "Dappava Kizhichaan" || [[Leon James (composer)|Leon James]] |- |''[[Khamoshi (2019 film)|Khamoshi]]'' |"Khamoshi title track" | Zeest |- |''[[Kadaram Kondan]]'' | "Kadaram Kondan" | [[Ghibran]] |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê}} * {{Twitter}} * {{IMDb name|id=1599046}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] 6u8m8zc2iomyyshwa98w9h3lgw7g4ja 2008266 2008232 2026-05-09T17:33:04Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2008266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = sînema | nav = Shruti Haasan | navê_rastî = Shruti Rajalakshimi Haasan | zimanê_navê_rastî = | wêne = Shruti Haasan at the special screening of the short film Devi (32).jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|28|1|1986|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Chennail]], [[Tamil Nadu]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = | hevwelatî = | pîşe = Aktrîs, model, stranbêj, dansvan | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2000–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = [[Sarîka Thakur]] | bav = [[Kamal Haasan]] | xelat = | malper = [http://shrutihaasan.in/ shrutihaasan.in/] | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Shruti Haasan''', ({{Jidayikbûn|28|1|1986|j=1}}; [[Chennail]], [[Tamil Nadu]], [[Hindistan]]) lîstikvan, stranbêj û strannivîseke hindî ye ku bi piranî di fîlmên bi zimanê [[tamîlî]], [[telugû]] û [[hindî]] de rol wergirtiye. Shruti, keça lîstikvanên hindî, [[Kamal Haasan]] û [[Sarika Thakur]] e. == Jînenîgarî == Shruti Haasan keça lîstikvanên Kemal Haasan û Sarika Thakur e û li Madrasê (Chennai îro) ji dayik bûye.<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/i-get-devastated-at-the-idea-of-marriage-shruti-haasan/articleshow/20084486.cms |sernav=I get devastated at the idea of marriage: Shruti Haasan - Times of India |malper=The Times of India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bavê wê tamîlî ye, dayika wê Sarîka jî ji bavekî Mehareştrî û dayikekî Rajputî ji dayik bûye.<ref name="timesofindia.indiatimes.com"/><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/girl-interrupted/story-MZ5FNHd6wjEeWYqGWWe49J.html |sernav=Girl Interrupted |tarîx=2010-07-13 |malper=Hindustan Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Xwişka wê ya biçûk a bi navê Akshama Haasen heye, ew jî lîstikvan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://entertainment.oneindia.in/tamil/news/2007/kamal-daughter-akshara-hassan-041007.html |sernav=Akshara Hassan eyes on Olympic 2012!! |tarîx=2012-07-08 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2012-07-08 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120708083725/http://entertainment.oneindia.in/tamil/news/2007/kamal-daughter-akshara-hassan-041007.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Lîstikvan û parêzer Charuhasan apê wê ye. Pismamên wê lîstikvan Anu Hasen û Suhasini Maniratnam in. Haasan dibistana Lady Andal a li Chennai xwend û ji bo li Zanîngeha Saint Andrew psîkolojiyê bixwîne çû Mumbaiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://magnamags.com/magna_savvy/node/581 |sernav=artistic lineage… {{!}} Savvy |tarîx=2007-12-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2007-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071212115156/http://magnamags.com/magna_savvy/node/581 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Haasan di ciwaniya xwe de bal kişand ser sînema û muzîkê. Ji bo ku di vî qadê de perwerde bibîne çû Amerîkayê û li Enstîtuya Muzîkjenan a Kalîforniyayê perwerdeya muzîkê wergirt.<ref name=":0" /> == Fîlmografî == === Televîzyon === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! class="unsortable" scope="col" | Nîşê |- | 2018 ! scope="row" | ''[[Bigg Boss (Tamil season 2)|Bigg Boss Tamil 2]]'' | Herself | Rola mêvan |- | 2018–2019 ! scope="row" | ''Hello Sago'' | Herself | Rola mêvan |- |2019 ! scope="row" | ''[[Bigg Boss (Tamil season 3)|Bigg Boss Tamil 3]]'' |Herself |Rola mêvan |- | 2019–2020 ! scope="row" | ''[[Treadstone]]'' | Nira Patel | Rola dubare |- |} === Fîlm === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! scope="col" | Ziman ! class="unsortable" scope="col" | Nîşe |- | 2000 ! scope="row" | ''[[Hey Ram]]'' | [[Vallabhbhai Patel]]'s daughter | Tamil |Komeo |- | 2000 ! scope="row" | ''Hey Ram'' | Vallabhbhai Patel's daughter | Hindi | Komeo |- | 2009 ! scope="row" | ''[[Luck (2009 film)|Luck]]'' | Ayesha, Natasha{{Efn|Haasan played dual roles in the film.<ref name="dual" />|name=dual}} | Hindi | |- | 2011 ! scope="row" | ''[[Anaganaga O Dheerudu]]'' | Priya | Telugu | Xelata Filmfare ji bo baştirîn pêşbirka jinan - Başûr |- | 2011 ! scope="row" | ''[[Dil Toh Baccha Hai Ji]]'' | {{Sortname|Nikki|Narang|nolink=1}} | Hindi | |- | 2011 ! scope="row" | ''[[7aum Arivu]]'' | {{Sortname|Subha|Srinivasan|nolink=1}} | Tamil | Xelata Filmfare ji bo baştirîn pêşbirka jinan - Başûr |- | 2011 ! scope="row" | ''[[Oh My Friend]]'' | Siri | Telugu | |- | 2012 ! scope="row" | ''[[3 (2012 Indian film)|3]]'' | Janani | Tamil | Xelata Filmfare ya Xelata Herî Baş a Lîstikvan - Tamîlî |- | 2012 ! scope="row" | ''[[Gabbar Singh (film)|Gabbar Singh]]'' | Bhagyalakshmi | Telugu | |- | 2013 ! scope="row" | ''[[Balupu]]'' | Shruti | Telugu | |- | 2013 ! scope="row" | ''[[Ramaiya Vastavaiya]]'' | Sona | Hindi | |- | 2013 ! scope="row" | ''[[D-Day (2013 film)|D-Day]]'' | Suraiya | Hindi | |- | 2013 ! scope="row" | ''[[Ramayya Vasthavayya]]'' | Ammulu | Telugu | |- | 2014 ! scope="row" | ''[[Yevadu]]'' | Manju | Telugu | |- | 2014 ! scope="row" | ''[[Race Gurram]]'' | Spandana | Telugu | Xelata Filmfare ya Lîstikvanê Herî Baş - Telugu |- | 2014 ! scope="row" | ''[[Aagadu]]'' | | Telugu | Di strana "Junction Lo" de rola taybet |- | 2014 ! scope="row" | ''[[Poojai]]'' | Divya | Tamil | |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Tevar]]'' | | Hindi | Di strana " Madamiyan " de rola taybet |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Gabbar Is Back]]'' | Shruti | Hindi | |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Srimanthudu]]'' | Charuseela | Telugu | Xelata Filmfare ya Xelata Lîstikvanê Herî Baş - Telugu |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Welcome Back (film)|Welcome Back]]'' | Ranjana | Hindi | |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Puli (2015 film)|Puli]]'' | Pavazhamalli | Tamil | |- | 2015 ! scope="row" | ''[[Vedalam]]'' | Swetha | Tamil | |- | 2016 ! scope="row" | ''[[Rocky Handsome]]'' | Rukshida | Hindi | |- | 2016 ! scope="row" | ''[[Premam (2016 film)|Premam]]'' | Sithara | Telugu | |- | 2017 ! scope="row" | ''[[Si3 (film)|Si3]]'' | Vidhya (Agni) | Tamil | |- | 2017 ! scope="row" | ''[[Katamarayudu]]'' | Avanthika | Telugu | |- | 2017 ! scope="row" | ''[[Behen Hogi Teri]]'' | Binny | Hindi | |- |2020 ! scope="row" |''[[Devi (2020 film)|Devi]]'' | Maya |Hindi |Kurtefîlm |- |2020 ! scope="row" |''[[Yaara]]'' | Sukanya | Hindi | |- | 2020 ! scope="row" | ''[[Putham Pudhu Kaalai]]'' |Ramya | Tamil | Fîlma Antolojiyê; Beş: Qehwe, kes? |- | 2021 ! scope="row" | ''[[Krack (film)|Krack]]'' | Kalyani | Telugu | |- |2021 ! scope="row" | ''[[The Power (2021 film)|The Power]]'' | Pari |Hindi | |- | 2021 ! scope="row" | ''[[Pitta Kathalu]] | Divya | Telugu | Fîlma Antolojiyê; beş: Xelîfe |- | 2021 ! style="background:#ffc;" scope="row" | ''[[Laabam]]'' | TBA | Tamil | Di asta kişandinê de ye |- | 2021 ! style="background:#ffc;" scope="row" | ''[[Vakeel Saab]]'' | TBA | Telugu | Di asta kişandinê de ye |- | TBA ! style="background:#ffc;" scope="row" | ''[[Salaar]]'' | TBA | Kannada<br/>Telugu | Di asta kişandinê de ye |} === Rola dengê === {| class="wikitable" |- ! Sal !! Fîlm !! Rol !! Zimanê orîjînal !! Nîşe |- | 2019 | scope="row" | ''[[Frozen II]]'' | [[Elsa (Frozen)|Elsa]] | Inglîzî | Versiyona Tamîlî |} == Dîskografî == === Muzîk === {| class="wikitable sortable" |- ! Sal !! Fîlm !! Stran !! Berhevkar |- | 1992 || ''[[Thevar Magan]]'' | "Potri Paadadi Ponne" | [[Ilaiyaraaja]] |- | 1997 || ''[[Chachi 420]]'' | "Chupadi Chupadi Chaachi" ||[[Vishal Bhardwaj]] |- | 2000 || ''[[Hey Ram]]'' | "Ram Ram Hey Ram" || Ilaiyaraaja |- | 2002 || ''[[En Mana Vaanil]]'' | "Roattorap Paattuch Chaththam" || Ilaiyaraaja |- | 2008 || ''[[Vaaranam Aayiram]]'' | "Adiye Kolluthe" ||[[Harris Jayaraj]] |- | rowspan="7" | 2009 || ''[[Luck (2009 film)|Luck]]'' | "Aazma (Luck Is The Key)" ||[[Salim–Sulaiman]] |- | rowspan="3" |''[[Unnaipol Oruvan (2009 film)|Unnaipol Oruvan]]'' | "Allah Jaane" || rowspan="3" | Hersef |- | "Unnaipol Oruvan" |- | "Vaanam Ellai" |- | rowspan="3" |''[[Eenadu (2009 film)|Eenadu]]'' | "Allah Jaane" || rowspan="3" | Herself |- | "Eenadu" |- | "Ningi Haddu" |- | rowspan="3" | 2010 || style="text-align:center;" |&nbsp;— | "[[Semmozhiyaana Thamizh Mozhiyaam]]" ||[[A. R. Rahman]] |- |''[[Prithvi (2010 film)|Prithvi]]'' (Kannada) | "Nenapidu Nenapidu" ||[[Manikanth Kadri]] |- |''[[Hisss]]'' | "Beyond The Snake" ||[[Dave Kushner]] |- | rowspan="4" | 2011 || ''[[Udhayan (film)|Udhayan]]'' | "Evan Ivan" || Manikanth Kadri |- |''[[7aum Arivu]]'' | "Yellae Lama" || Harris Jayaraj |- |''[[Oh My Friend]]'' | "Sri Chaitanya Junior College" || R. Anil |- |''[[Muppozhudhum Un Karpanaigal]]'' | "Sokkupodi" ||[[G. V. Prakash Kumar]] |- | rowspan="3" | 2012 || ''[[3 (2012 Indian film)|3]]'' | "Kannazhaga Kaalazhaga" || rowspan="3" |[[Anirudh Ravichander]] |- |''3'' (Hindi) | "Tan Ye Mera" |- |''3'' ([[Telugu film|Telugu]]) | "Kannulada" |- | 2013 || ''[[D-Day (2013 film)|D-Day]]'' | "Alvida" ||[[Shankar–Ehsaan–Loy]] |- | rowspan="6" | 2014 || ''[[Yennamo Yedho]]'' | "Shut Up Your Mouth" ||[[D. Imman]] |- | rowspan="3" |''[[Race Gurram]]'' | "Down Down" ||[[S. Thaman]] |- |"Cinema Choopistha" |[[S. Thaman]] |- |"Sweety Sweety" |[[S. Thaman]] |- |''[[Aagadu]]'' | "Junction Lo" ||[[S. Thaman]] |- |''[[Maan Karate]]'' | "Un Vizhigalil" ||[[Anirudh Ravichander]] |- | rowspan="4" | 2015 || ''[[Tevar]]'' | "Madamiyan" ||[[Sajid–Wajid]] |- |''[[Shamitabh]]'' | "Stereophonic Sannata" ||[[Ilaiyaraaja]] |- |''[[Puli (2015 film)|Puli]]'' | "Yaendi Yaendi" ||[[Devi Sri Prasad]] |- |''[[Vedalam]]'' | "Don't You Mess With Me" | [[Anirudh Ravichander]] |- | 2016 | ''[[Idhu Namma Aalu (2016 film)|Idhu Namma Aalu]]'' | "King Kong" || [[Kuralarasan]] |- | rowspan="3" | 2019 ||''[[LKG (film)|LKG]]'' | "Dappava Kizhichaan" || [[Leon James (composer)|Leon James]] |- |''[[Khamoshi (2019 film)|Khamoshi]]'' |"Khamoshi title track" | Zeest |- |''[[Kadaram Kondan]]'' | "Kadaram Kondan" | [[Ghibran]] |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê}} * {{Twitter}} * {{IMDb name|id=1599046}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] kgbem605pmdc1s6osamarqk2k9e6k00 0 101006 2008231 1828462 2026-05-09T16:01:17Z Avestaboy 34898 2008231 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Madhuri Dixit Nene | navê_rastî = Madhuri Dixit Nene | zimanê_navê_rastî = | wêne = Madhuri Dixit promoting Kalank.jpg | sernavê_wêne = Madhuri Dixit Nene | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|15|5|1967|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs, hilberîner | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 1984–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = Shriram Madhav Nene ​(zw. 1999) | partner = | zarok = 2 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Madhuri Dixit Nene''' ({{Jidayikbûn|15|5|1967|j=1}}, [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]), lîstikvan, hilberîner, danser, kesayetiya televîzyonê û hunermendê muzîka hindî ye. Madhuri Dixit heta niha 70 fîlmên [[Bollywood]]ê de derketiye pêş. Di salên 1990an û heta destpêka salên 2000î de yek ji lîstikvanên herî payebilind a Hindistanê bû. Dikşit, heft car di lîsteya navdariya Forbes Hindistanê de cih girt. Di sala 2008an de hikûmeta Hindistanê xelata Padma Şrî ku çarem şerefa herî bilind a sivîl a welat e, da Madhuri Dixit. == Jînenîgarî == Madhuri Dixit, di 15ê gulana 1967an de li bajarê Mumbaî ji dayik bûye. Madurî, keça dêûbavê Şankar û Snehlata Dixit e. Malbata Madhuri bi eslê xwe kesên maratî ye. Du xwişkên wê yên mezin û birayek wê ya mezin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/photo/madhuris-life-in-pics-360753-2010-05-14 |sernav=Madhuri Dixit, the queen of dance and expressions turns 47 today |malper=India Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/happy-birthday-madhuri-dixit-dhak-dhak-girl-turns-47/|title=Happy Birthday Madhuri Dixit: ‘Dhak Dhak’ girl turns 48|date=2015-05-15|website=The Indian Express|language=en|access-date=|df=dmy-all</ref> Di sê saliya xwe de bi dansê re eleqedar bû, û heşt salan li Qeşakê dest bi perwerdebûnê dansê kir. Dema ku bû reqsvanê Kathak ê bi profesyonelî perwerdekirî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/arts/Dance-me-no-nonsense/article16483514.ece |sernav=Dance me no nonsense |paşnav=Rajan |pêşnav=Anjana |tarîx=2010-03-04 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê=2021-04-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-175494 |sernav=Madhuri's Ardent Admiration for Kathak |tarîx=2011-02-26 |malper=The Daily Star |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Li pey spekulasyona medyaya berfereh a bi salan li ser jiyana wê ya kesane, Dixit di 17ê çirî ya 1999an de, bi merasîmek kevneşopî ku li mala birayê xwe yê mezina li Kaliforniya Başûr hat li dar xistin, bi bijîjka cerraha dil, Shriram Madhav Nene re zewicî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/1999/nov/08/bollywood.film |sernav=Heartbreak for millions as Indian film idol weds |tarîx=1999-11-08 |malper=the Guardian |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19991220/ien19020.html |sernav=Madhuri flashes charm- and Dr Nene on arm |tarîx=2010-06-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-04-01 |tarîxa-arşîvê=2010-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100619075631/http://www.indianexpress.com/ie/daily/19991220/ien19020.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nene, qet fîlmên wê nedîtibû, û haya wê ji statuya wê ya navdar tunebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.rediff.com/news/1999/nov/06us2.htm |sernav=Rediff On The NeT: Hubby Hardly Knew Of Madhuri's Screen Life |malper=m.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Dikşit têkiliya wan wiha anî ziman, "Pir girîng bû ku wî min wekî lîstikvanek nedizanî ji ber ku wê gavê ew ê pêşî min wekî mirovekî normal nas dike. Gava ku mirovan mirovan wekî lîstikvanek dît, ew dem dibin xwediyê têgînên pêş-fikirîn. Tu fikrekê wiha bi wî re tunebû. Min kesê rast dît, min xwest bizewicim û ez zewicîm"<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/report/slide-show-1-madhuri-dixit-i-was-happy-being-unknown-in-denver/20140311.htm |sernav=Madhuri Dixit: I was happy being unknown in Denver |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Li pêy zewaca xwe Dixşit deh sal li Denver, Koloradoyê bicîh bû. Di çirîya 2011an de bi malbata xwe re vegeriya Mumbaiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/finally-madhuri-dixit-is-back-in-india/story-QDziICfTjOf38reVmIhSiM.html |sernav=Finally! Madhuri Dixit is back in India {{!}} bollywood {{!}} Hindustan Times |tarîx=2017-02-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2017-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170207031537/http://www.hindustantimes.com/bollywood/finally-madhuri-dixit-is-back-in-india/story-QDziICfTjOf38reVmIhSiM.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dikşit derbarê vegerina xwe de got, "Ez her gav ji vir hez dikim. Ez Mumbaî, li vir mezin bûm ji ber vê yekê ev jimin re wekî vegera malê ye. Ew di jiyana min de qonaxek cûda bû, ku min dixwest bibim xwediyê xanî, malbat, mêr û zarok ... ev jiyan mîna tiştê ku min xewn dîtîye."<ref>{{Jêder-malper |url=http://archive.indianexpress.com/news/family-is-important-to-me-my-priority-is-that--madhuri-dixit/1209916 |sernav=Family is important to me, my priority is that: Madhuri Dixit - Indian Express |malper=archive.indianexpress.com |tarîxa-gihiştinê=2021-04-01 }}</ref> Di sala 2018an de, Dixşit û hevjîna xwe pargîdaniya RnM Moving Pictures damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/madhuri-dixit-nene-and-husband-shriram-nene-turn-producers/article26674994.ece |sernav=Stories from the chawl: Madhuri Dixit turns producer |paşnav=Panicker |pêşnav=Anahita |tarîx=2019-03-29 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" ! Sal !! Fîlm !! Rol !! Derhêner !! Hevkar !! Nîşe |- | 1984 || ''[[Abodh]]'' || Gauri || [[Hiren Nag]] || [[Tapas Pal]] || |- | 1985 || ''[[Awara Baap]]'' || Barkha || [[Sohanlal Kanwar]] || [[Rajesh Khanna]] || |- | 1986 || ''[[Swati (film, 1986)|Swati]]'' || Anandi ||[[Kranthi Kumar]] || [[Shashi Kapoor]]|| |- | 1986 || ''[[Manav Hatya]]'' || || Sudarshan Rattan|| [[Akshay Anand]] || |- | 1987 || ''[[Mohre]]'' || Maya ||[[Raghuvir Kul]]|| [[Nana Patekar]], [[Anupam Kher]]|| |- | 1987 || ''[[Hifazat (film, 1987)|Hifazat]]'' || Janki ||[[Prayag Raj]]|| [[Ashok Kumar]], [[Nutan]], [[Shakti Kapoor]],[[Anil Kapoor]]|| |- | 1987 || ''[[Uttar Dakshin]]'' ||Chanda ||[[Prabhat Khanna]]|| [[Rajnikanth]], [[Jackie Shroff]] || |- | 1988 || ''[[Khatron Ke Khiladi (film)|Khatron Ke Khiladi]]'' || Kavita ||[[Rama Rao Tatineni]]|| [[Dharmendra]], [[Sanjay Dutt]]|| |- | 1988 || ''[[Dayavan]]'' || Neela Velhu ||[[Feroz Khan (acteur)|Feroz Khan]]|| [[Vinod Khanna]], [[Feroz Khan (acteur)|Feroz Khan]], [[Amrish Puri]]|| |- | 1988 || ''[[Tezaab]]'' || Mohini || [[N. Chandra]] || [[Anil Kapoor]] || |- | 1989 || ''[[Vardi (film)|Vardi]]'' || Jaya || [[Umesh Mehra]] || [[Dharmendra]], [[Sunny Deol]], [[Jackie Shroff]]|| |- | 1989 || ''[[Ram Lakhan]]'' || Radha ||[[Subhash Ghai]] || [[Anil Kapoor]], [[Jackie Shroff]], [[Dimple Kapadia]], [[Raakhee]], [[Paresh Rawal]]|| |- | 1989 || ''[[Prem Pratigyaa]]'' || Laxmi || [[Bapu (réalisateur)|Bapu]]|| [[Mithun Chakraborty]] || |- | 1989 || ''[[Ilaaka]]'' || Vidya ||[[Aziz Sejawal]] || [[Dharmendra]], [[Mithun Chakraborty]] || |- | 1989 || ''[[Mujrim]]'' || Sonia || [[Umesh Mehra]] || [[Mithun Chakraborty]], [[Nutan]], [[Amrish Puri]]|| |- | 1989 || ''[[Tridev]]'' || Divya Mathur ||[[Rajiv Rai]] || [[Naseeruddin Shah]], [[Sunny Deol]], [[Jackie Shroff]]|| |- | 1989 || ''[[Kanoon Apna Apna]]'' || Bharathi ||[[Gopal B.]]|| [[Dilip Kumar]], [[Sanjay Dutt]]|| |- | 1989 || ''[[Parinda]]'' || Paro ||[[Vidhu Vinod Chopra]] || [[Anil Kapoor]], [[Jackie Shroff]], [[Nana Patekar]]|| |- | 1989 || ''[[Paap Ka Ant]]'' || || [[Vijay Reddy]] || [[Govinda (acteur)|Govinda]]|| |- | 1990 || ''[[Maha-Sangram]]'' ||Jhumri ||[[Mukul Anand]]|| [[Govinda (acteur)|Govinda]], [[Vinod Khanna]]|| |- | 1990 || ''[[Kishen Kanhaiya]]'' || Anju || [[Rakesh Roshan]]|| [[Anil Kapoor]]|| |- | 1990 || ''[[Izzatdaar]]'' || Mohini ||[[K.Bapayya]] et [[J. Hemambar]]|| [[Dilip Kumar]], [[Dharmendra]]|| |- | 1990 || ''[[Dil]]'' || Madhu Mehra ||[[Indra Kumar]] || [[Aamir Khan]]|| |- | 1990 || ''[[Deewana Mujh Sa Nahin]]'' || Anita ||[[Nageshwara Rao Y.]]|| [[Aamir Khan]]|| |- | 1990 || ''[[Jeevan Ek Sangharsh]]'' || Madhu Sen || [[Rahul Rawail]] || [[Anil Kapoor]], [[Raakhee]]|| |- | 1990 || ''[[Sailaab (film, 1990)|Sailaab]]'' || Dr. Sushma Malhotra||[[Balraj Deepak Vij]]|| [[Aditya Pancholi]]|| |- | 1990 || ''[[Jamai Raja]]'' || Rekha ||[[Kodanda Rami Reddy A.]]|| [[Hema Malini]], [[Anil Kapoor]], [[Anupam Kher]]|| |- | 1990 || ''[[Thanedaar]]'' || Chanda ||[[Raj N. Sippy]] || [[Sanjay Dutt]], [[Jeetendra]], [[Jaya Prada]]|| |- | 1991 || ''[[Pyar Ka Devta]]'' || Devi || [[K. Bapayya]]|| [[Mithun Chakraborty]]|| |- | 1991 || ''[[Khilaaf]]'' || Sweta || [[Rajeev Nagpal]] || [[Chunkey Pandey]]|| |- | 1991 || ''[[100 Days (film, 1991)|100 Days]] '' || Devi ||[[Parto Ghosh]] || [[Jackie Shroff]] || |- | 1991 || ''[[Pratikar]]'' || Madhu || [[Rama Rao Tatineni]]|| [[Anil Kapoor]]|| |- | 1991 || ''[[Saajan]]'' || Pooja || [[Lawrence D'Souza]]|| [[Salman Khan]], [[Sanjay Dutt]] || |- | 1991 || ''[[Prahaar: The Final Attack|Prahaar]]'' || Shirley || ||[[Nana Patekar]], [[Dimple Kapadia]]|| |- | 1992 || ''[[Beta (film, 1992)|Beta]]'' || Saraswati || [[Indra Kumar]]|| [[Anil Kapoor]]|| |- | 1992 ||''[[Zindagi Ek Jua]]'' || Juhi ||[[Prakash Mehra]]|| [[Anil Kapoor]], [[Shakti Kapoor]], [[Anupam Kher]]|| |- | 1992 ||''[[Prem Deewane]]'' || Shivangi Mehra || [[Sachin Pilgaonkar|Sachin]]|| [[Jackie Shroff]], [[Pooja Bhatt]], [[Vivek Mushran]]|| |- | 1992 ||''[[Khel]]'' || Seema/Dr.Jadi Buti ||[[Rakesh Roshan]] || [[Anil Kapoor]], [[Mala Sinha]], [[Vijayendra Ghatge]]|| |- | 1992 || ''[[Sangeet]]'' || Nirmala Devi & Sangeeta || [[K. Vishwanath]] || [[Jackie Shroff]] || |- | 1993 || ''[[Dharavi (film)|Dharavi]]'' || Dreamgirl ||[[Sudhir Mishra]] || [[Shabana Azmi]], [[Om Puri]], [[Anil Kapoor]]|| |- | 1993 || ''[[Sahibaan]]'' || Sahibaan || [[Ramesh Talwar]]|| [[Sanjay Dutt]], [[Rishi Kapoor]]|| |- | 1993 || ''[[Khal Nayak]]'' || Ganga (Gangotri Devi) || [[Subhash Ghai]] || [[Sanjay Dutt]], [[Jackie Shroff]] || |- | 1993 || ''[[Phool]]'' || Guddi|| [[Srinivasa Rao Singeetham]]|| [[Sunil Dutt]], [[Rajendra Kumar]]|| |- | 1993 || ''[[Dil Tera Aashiq]]'' || Sonia Khanna/Savitri Devi ||[[Lawrence D'Souza]]|| [[Salman Khan]]|| |- | 1993 || ''[[Aasoo Bane Angaarey]]'' || Usha||[[Mehul Kumar]]|| [[Bindu]], [[Prem Chopra]], [[Jeetendra]]|| |- | 1994 || ''[[Anjaam]]'' || Shivani Chopra || [[Rahul Rawail]]|| [[Shahrukh Khan]] || |- | 1994 ||''[[Hum Aapke Hain Koun..!]]'' || Nisha Choudhury ||[[Sooraj R. Barjatya]] || [[Salman Khan]]|| |- | 1995 || ''[[Raja (film, 1995)|Raja]]'' || Madhu Garewal || [[Indra Kumar]]|| [[Sanjay Kapoor]], [[Paresh Rawal]] || |- | 1995 ||''[[Yaraana]]'' || Lalita/Shikha || [[David Dhawan]]|| [[Rishi Kapoor]], [[Raj Babbar]]|| |- | 1995 ||''[[Paappi Devataa]]'' || Reshma ||[[Harmesh Malhotra]]|| [[Jeetendra]], [[Dharmendra]], [[Jaya Prada]], [[Amrish Puri]]|| |- | 1995 || ''[[Zameen]]'' || || [[Ramesh Sippy]]|| || di şanoyan de dernediket |- | 1996 || ''[[Prem Granth]]'' || Kajri ||[[Rajiv Kapoor]]|| [[Shammi Kapoor]], [[Rishi Kapoor]], [[Anupam Kher]], [[Om Puri]]|| |- | 1996 ||''[[Raj Kumar]]'' || Rajkumari Vishaka ||[[Pankaj Parashar]]|| [[Anil Kapoor]]|| |- | 1997 || ''[[Koyla]]'' || Gauri || [[Rakesh Roshan]]|| [[Shahrukh Khan]], [[Amrish Puri]]|| |- | 1997 || ''[[Mahaanta]]'' || Jenny Pinto || [[Afzal Khan]]|| [[Sanjay Dutt]]|| |- | 1997 || ''[[Mrityudand]]'' || Ketki ||[[Prakash Jha]] || [[Shabana Azmi]], [[Ayub Khan]], [[Om Puri]]|| |- | 1997 || ''[[Mohabbat (film, 1997)|Mohabbat]]'' || Shweta Sharma ||[[Reema Rakeshnath]]|| [[Akshaye Khanna]], [[Sanjay Kapoor]]|| |- | 1997 || ''[[Dil To Pagal Hai]]'' || Pooja || [[Yash Chopra]] || [[Shahrukh Khan]], [[Karisma Kapoor]] || |- | 1998 || ''[[Bade Miyan Chhote Miyan]]'' || Elle-même || [[David Dhawan]] || [[Amitabh Bachchan]], [[Govinda (acteur)|Govinda]], [[Raveena Tandon]]|| Kameo |- | 1998 ||''[[Wajood]]'' || Apoorva Choudhury || [[N. Chandra]]|| [[Nana Patekar]]|| |- | 1999 || ''[[Aarzoo]]'' || Pooja ||[[Lawrence D'Souza]]|| [[Akshay Kumar]], [[Saif Ali Khan]], [[Paresh Rawal]], [[Amrish Puri]]|| |- | 2000 || ''[[Pukar (film, 2000)|Pukar]]'' || Anjali ||[[Rajkumar Santoshi]]||[[Anil Kapoor]]|| |- | 2000 || ''[[Gaja Gamini]]'' || Gaja Gamini/Sangita/Shakuntala/Monika/Mona Lisa||[[M.F. Husain]]|| [[Shahrukh Khan]], [[Naseeruddin Shah]], [[Shabana Azmi]], [[Farida Jalal]] || |- | 2001 || ''[[Yeh Raaste Hain Pyaar Ke]]'' || Neha || [[Deepak Shivdasani]]|| [[Ajay Devgan]], [[Preity Zinta]] || |- | 2001 || ''[[Lajja]]'' || Janki || [[Rajkumar Santoshi]]|| [[Manisha Koirala]], [[Anil Kapoor]], [[Jackie Shroff]], [[Samir Soni]]|| |- | 2002 || ''[[Hum Tumhare Hain Sanam]]'' || Radha || [[K.S. Adiyaman]]|| [[Shahrukh Khan]], [[Salman Khan]] || |- | 2002 || ''[[Devdas (film, 2002)|Devdas]]'' || Chandramukhi || [[Sanjay Leela Bhansali]]|| [[Shahrukh Khan]], [[Aishwarya Rai]], [[Jackie Shroff]]|| |- | 2007 || ''[[Aaja Nachle]]'' || Diya || [[Anil Mehta]]|| [[Konkona Sen Sharma]], [[Akshaye Khanna]], [[Kunal Kapoor]], [[Irfan Khan]], [[Ranvir Shorey]]|| |- |2013 || ''[[Bombay Talkies]]''||Elle-même|| || || Pêşandanên klîpê yên taybet "Apna Bombay Talkies" |- |2013 || ''[[Yeh Jawaani Hai Deewani]]'' || Mohini || [[Ayan Mukerji]] || ||Rola klîpê ya taybet "Ghagra" |- |2014 || ''[[Dedh Ishqiya]]'' || Shahi Begum ||[[Abhishek Chaubey]]|| [[Naseeruddin Shah]], [[Arshad Warsi]], [[Huma Qureshi]]|| Suite du fîlm ''[[Ishqiya]]'' |- |2014 || ''[[Gulab Gang|Gulaab Gang]]'' || Rajjo ||[[Anubhav Sinha]] || [[Juhi Chawla]], [[Mahi Gill]], [[Tannishtha Chatterjee]] || |- |2019 |[[Kalank]] |Bahaar Begum |Abhishek Varman |Alia Bhatt, Varun Dhawan, Sanjay Dutt, Sonakshi Sinha, Aditya Roy Kapoor | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|id=0002043}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 4990zs07yy2sqzjcsyfyf4gxtij0zns 2008267 2008231 2026-05-09T17:33:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008267 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Madhuri Dixit Nene | navê_rastî = Madhuri Dixit Nene | zimanê_navê_rastî = | wêne = Madhuri Dixit promoting Kalank.jpg | sernavê_wêne = Madhuri Dixit Nene | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|15|5|1967|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs, hilberîner | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 1984–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = Shriram Madhav Nene ​(zw. 1999) | partner = | zarok = 2 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Madhuri Dixit Nene''' ({{Jidayikbûn|15|5|1967|j=1}}, [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]), lîstikvan, hilberîner, danser, kesayetiya televîzyonê û hunermendê muzîka hindî ye. Madhuri Dixit heta niha 70 fîlmên [[Bollywood]]ê de derketiye pêş. Di salên 1990an û heta destpêka salên 2000î de yek ji lîstikvanên herî payebilind a Hindistanê bû. Dikşit, heft car di lîsteya navdariya Forbes Hindistanê de cih girt. Di sala 2008an de hikûmeta Hindistanê xelata Padma Şrî ku çarem şerefa herî bilind a sivîl a welat e, da Madhuri Dixit. == Jînenîgarî == Madhuri Dixit, di 15ê gulana 1967an de li bajarê Mumbaî ji dayik bûye. Madurî, keça dêûbavê Şankar û Snehlata Dixit e. Malbata Madhuri bi eslê xwe kesên maratî ye. Du xwişkên wê yên mezin û birayek wê ya mezin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/entertainment/photo/madhuris-life-in-pics-360753-2010-05-14 |sernav=Madhuri Dixit, the queen of dance and expressions turns 47 today |malper=India Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/happy-birthday-madhuri-dixit-dhak-dhak-girl-turns-47/|title=Happy Birthday Madhuri Dixit: ‘Dhak Dhak’ girl turns 48|date=2015-05-15|website=The Indian Express|language=en|access-date=|df=dmy-all</ref> Di sê saliya xwe de bi dansê re eleqedar bû, û heşt salan li Qeşakê dest bi perwerdebûnê dansê kir. Dema ku bû reqsvanê Kathak ê bi profesyonelî perwerdekirî bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/arts/Dance-me-no-nonsense/article16483514.ece |sernav=Dance me no nonsense |paşnav=Rajan |pêşnav=Anjana |tarîx=2010-03-04 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê=2021-04-01 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thedailystar.net/news-detail-175494 |sernav=Madhuri's Ardent Admiration for Kathak |tarîx=2011-02-26 |malper=The Daily Star |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Li pey spekulasyona medyaya berfereh a bi salan li ser jiyana wê ya kesane, Dixit di 17ê çirî ya 1999an de, bi merasîmek kevneşopî ku li mala birayê xwe yê mezina li Kaliforniya Başûr hat li dar xistin, bi bijîjka cerraha dil, Shriram Madhav Nene re zewicî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/1999/nov/08/bollywood.film |sernav=Heartbreak for millions as Indian film idol weds |tarîx=1999-11-08 |malper=the Guardian |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19991220/ien19020.html |sernav=Madhuri flashes charm- and Dr Nene on arm |tarîx=2010-06-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-04-01 |tarîxa-arşîvê=2010-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100619075631/http://www.indianexpress.com/ie/daily/19991220/ien19020.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nene, qet fîlmên wê nedîtibû, û haya wê ji statuya wê ya navdar tunebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.rediff.com/news/1999/nov/06us2.htm |sernav=Rediff On The NeT: Hubby Hardly Knew Of Madhuri's Screen Life |malper=m.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Dikşit têkiliya wan wiha anî ziman, "Pir girîng bû ku wî min wekî lîstikvanek nedizanî ji ber ku wê gavê ew ê pêşî min wekî mirovekî normal nas dike. Gava ku mirovan mirovan wekî lîstikvanek dît, ew dem dibin xwediyê têgînên pêş-fikirîn. Tu fikrekê wiha bi wî re tunebû. Min kesê rast dît, min xwest bizewicim û ez zewicîm"<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/report/slide-show-1-madhuri-dixit-i-was-happy-being-unknown-in-denver/20140311.htm |sernav=Madhuri Dixit: I was happy being unknown in Denver |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Li pêy zewaca xwe Dixşit deh sal li Denver, Koloradoyê bicîh bû. Di çirîya 2011an de bi malbata xwe re vegeriya Mumbaiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/finally-madhuri-dixit-is-back-in-india/story-QDziICfTjOf38reVmIhSiM.html |sernav=Finally! Madhuri Dixit is back in India {{!}} bollywood {{!}} Hindustan Times |tarîx=2017-02-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2017-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170207031537/http://www.hindustantimes.com/bollywood/finally-madhuri-dixit-is-back-in-india/story-QDziICfTjOf38reVmIhSiM.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dikşit derbarê vegerina xwe de got, "Ez her gav ji vir hez dikim. Ez Mumbaî, li vir mezin bûm ji ber vê yekê ev jimin re wekî vegera malê ye. Ew di jiyana min de qonaxek cûda bû, ku min dixwest bibim xwediyê xanî, malbat, mêr û zarok ... ev jiyan mîna tiştê ku min xewn dîtîye."<ref>{{Jêder-malper |url=http://archive.indianexpress.com/news/family-is-important-to-me-my-priority-is-that--madhuri-dixit/1209916 |sernav=Family is important to me, my priority is that: Madhuri Dixit - Indian Express |malper=archive.indianexpress.com |tarîxa-gihiştinê=2021-04-01 }}</ref> Di sala 2018an de, Dixşit û hevjîna xwe pargîdaniya RnM Moving Pictures damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/madhuri-dixit-nene-and-husband-shriram-nene-turn-producers/article26674994.ece |sernav=Stories from the chawl: Madhuri Dixit turns producer |paşnav=Panicker |pêşnav=Anahita |tarîx=2019-03-29 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" ! Sal !! Fîlm !! Rol !! Derhêner !! Hevkar !! Nîşe |- | 1984 || ''[[Abodh]]'' || Gauri || [[Hiren Nag]] || [[Tapas Pal]] || |- | 1985 || ''[[Awara Baap]]'' || Barkha || [[Sohanlal Kanwar]] || [[Rajesh Khanna]] || |- | 1986 || ''[[Swati (film, 1986)|Swati]]'' || Anandi ||[[Kranthi Kumar]] || [[Shashi Kapoor]]|| |- | 1986 || ''[[Manav Hatya]]'' || || Sudarshan Rattan|| [[Akshay Anand]] || |- | 1987 || ''[[Mohre]]'' || Maya ||[[Raghuvir Kul]]|| [[Nana Patekar]], [[Anupam Kher]]|| |- | 1987 || ''[[Hifazat (film, 1987)|Hifazat]]'' || Janki ||[[Prayag Raj]]|| [[Ashok Kumar]], [[Nutan]], [[Shakti Kapoor]],[[Anil Kapoor]]|| |- | 1987 || ''[[Uttar Dakshin]]'' ||Chanda ||[[Prabhat Khanna]]|| [[Rajnikanth]], [[Jackie Shroff]] || |- | 1988 || ''[[Khatron Ke Khiladi (film)|Khatron Ke Khiladi]]'' || Kavita ||[[Rama Rao Tatineni]]|| [[Dharmendra]], [[Sanjay Dutt]]|| |- | 1988 || ''[[Dayavan]]'' || Neela Velhu ||[[Feroz Khan (acteur)|Feroz Khan]]|| [[Vinod Khanna]], [[Feroz Khan (acteur)|Feroz Khan]], [[Amrish Puri]]|| |- | 1988 || ''[[Tezaab]]'' || Mohini || [[N. Chandra]] || [[Anil Kapoor]] || |- | 1989 || ''[[Vardi (film)|Vardi]]'' || Jaya || [[Umesh Mehra]] || [[Dharmendra]], [[Sunny Deol]], [[Jackie Shroff]]|| |- | 1989 || ''[[Ram Lakhan]]'' || Radha ||[[Subhash Ghai]] || [[Anil Kapoor]], [[Jackie Shroff]], [[Dimple Kapadia]], [[Raakhee]], [[Paresh Rawal]]|| |- | 1989 || ''[[Prem Pratigyaa]]'' || Laxmi || [[Bapu (réalisateur)|Bapu]]|| [[Mithun Chakraborty]] || |- | 1989 || ''[[Ilaaka]]'' || Vidya ||[[Aziz Sejawal]] || [[Dharmendra]], [[Mithun Chakraborty]] || |- | 1989 || ''[[Mujrim]]'' || Sonia || [[Umesh Mehra]] || [[Mithun Chakraborty]], [[Nutan]], [[Amrish Puri]]|| |- | 1989 || ''[[Tridev]]'' || Divya Mathur ||[[Rajiv Rai]] || [[Naseeruddin Shah]], [[Sunny Deol]], [[Jackie Shroff]]|| |- | 1989 || ''[[Kanoon Apna Apna]]'' || Bharathi ||[[Gopal B.]]|| [[Dilip Kumar]], [[Sanjay Dutt]]|| |- | 1989 || ''[[Parinda]]'' || Paro ||[[Vidhu Vinod Chopra]] || [[Anil Kapoor]], [[Jackie Shroff]], [[Nana Patekar]]|| |- | 1989 || ''[[Paap Ka Ant]]'' || || [[Vijay Reddy]] || [[Govinda (acteur)|Govinda]]|| |- | 1990 || ''[[Maha-Sangram]]'' ||Jhumri ||[[Mukul Anand]]|| [[Govinda (acteur)|Govinda]], [[Vinod Khanna]]|| |- | 1990 || ''[[Kishen Kanhaiya]]'' || Anju || [[Rakesh Roshan]]|| [[Anil Kapoor]]|| |- | 1990 || ''[[Izzatdaar]]'' || Mohini ||[[K.Bapayya]] et [[J. Hemambar]]|| [[Dilip Kumar]], [[Dharmendra]]|| |- | 1990 || ''[[Dil]]'' || Madhu Mehra ||[[Indra Kumar]] || [[Aamir Khan]]|| |- | 1990 || ''[[Deewana Mujh Sa Nahin]]'' || Anita ||[[Nageshwara Rao Y.]]|| [[Aamir Khan]]|| |- | 1990 || ''[[Jeevan Ek Sangharsh]]'' || Madhu Sen || [[Rahul Rawail]] || [[Anil Kapoor]], [[Raakhee]]|| |- | 1990 || ''[[Sailaab (film, 1990)|Sailaab]]'' || Dr. Sushma Malhotra||[[Balraj Deepak Vij]]|| [[Aditya Pancholi]]|| |- | 1990 || ''[[Jamai Raja]]'' || Rekha ||[[Kodanda Rami Reddy A.]]|| [[Hema Malini]], [[Anil Kapoor]], [[Anupam Kher]]|| |- | 1990 || ''[[Thanedaar]]'' || Chanda ||[[Raj N. Sippy]] || [[Sanjay Dutt]], [[Jeetendra]], [[Jaya Prada]]|| |- | 1991 || ''[[Pyar Ka Devta]]'' || Devi || [[K. Bapayya]]|| [[Mithun Chakraborty]]|| |- | 1991 || ''[[Khilaaf]]'' || Sweta || [[Rajeev Nagpal]] || [[Chunkey Pandey]]|| |- | 1991 || ''[[100 Days (film, 1991)|100 Days]] '' || Devi ||[[Parto Ghosh]] || [[Jackie Shroff]] || |- | 1991 || ''[[Pratikar]]'' || Madhu || [[Rama Rao Tatineni]]|| [[Anil Kapoor]]|| |- | 1991 || ''[[Saajan]]'' || Pooja || [[Lawrence D'Souza]]|| [[Salman Khan]], [[Sanjay Dutt]] || |- | 1991 || ''[[Prahaar: The Final Attack|Prahaar]]'' || Shirley || ||[[Nana Patekar]], [[Dimple Kapadia]]|| |- | 1992 || ''[[Beta (film, 1992)|Beta]]'' || Saraswati || [[Indra Kumar]]|| [[Anil Kapoor]]|| |- | 1992 ||''[[Zindagi Ek Jua]]'' || Juhi ||[[Prakash Mehra]]|| [[Anil Kapoor]], [[Shakti Kapoor]], [[Anupam Kher]]|| |- | 1992 ||''[[Prem Deewane]]'' || Shivangi Mehra || [[Sachin Pilgaonkar|Sachin]]|| [[Jackie Shroff]], [[Pooja Bhatt]], [[Vivek Mushran]]|| |- | 1992 ||''[[Khel]]'' || Seema/Dr.Jadi Buti ||[[Rakesh Roshan]] || [[Anil Kapoor]], [[Mala Sinha]], [[Vijayendra Ghatge]]|| |- | 1992 || ''[[Sangeet]]'' || Nirmala Devi & Sangeeta || [[K. Vishwanath]] || [[Jackie Shroff]] || |- | 1993 || ''[[Dharavi (film)|Dharavi]]'' || Dreamgirl ||[[Sudhir Mishra]] || [[Shabana Azmi]], [[Om Puri]], [[Anil Kapoor]]|| |- | 1993 || ''[[Sahibaan]]'' || Sahibaan || [[Ramesh Talwar]]|| [[Sanjay Dutt]], [[Rishi Kapoor]]|| |- | 1993 || ''[[Khal Nayak]]'' || Ganga (Gangotri Devi) || [[Subhash Ghai]] || [[Sanjay Dutt]], [[Jackie Shroff]] || |- | 1993 || ''[[Phool]]'' || Guddi|| [[Srinivasa Rao Singeetham]]|| [[Sunil Dutt]], [[Rajendra Kumar]]|| |- | 1993 || ''[[Dil Tera Aashiq]]'' || Sonia Khanna/Savitri Devi ||[[Lawrence D'Souza]]|| [[Salman Khan]]|| |- | 1993 || ''[[Aasoo Bane Angaarey]]'' || Usha||[[Mehul Kumar]]|| [[Bindu]], [[Prem Chopra]], [[Jeetendra]]|| |- | 1994 || ''[[Anjaam]]'' || Shivani Chopra || [[Rahul Rawail]]|| [[Shahrukh Khan]] || |- | 1994 ||''[[Hum Aapke Hain Koun..!]]'' || Nisha Choudhury ||[[Sooraj R. Barjatya]] || [[Salman Khan]]|| |- | 1995 || ''[[Raja (film, 1995)|Raja]]'' || Madhu Garewal || [[Indra Kumar]]|| [[Sanjay Kapoor]], [[Paresh Rawal]] || |- | 1995 ||''[[Yaraana]]'' || Lalita/Shikha || [[David Dhawan]]|| [[Rishi Kapoor]], [[Raj Babbar]]|| |- | 1995 ||''[[Paappi Devataa]]'' || Reshma ||[[Harmesh Malhotra]]|| [[Jeetendra]], [[Dharmendra]], [[Jaya Prada]], [[Amrish Puri]]|| |- | 1995 || ''[[Zameen]]'' || || [[Ramesh Sippy]]|| || di şanoyan de dernediket |- | 1996 || ''[[Prem Granth]]'' || Kajri ||[[Rajiv Kapoor]]|| [[Shammi Kapoor]], [[Rishi Kapoor]], [[Anupam Kher]], [[Om Puri]]|| |- | 1996 ||''[[Raj Kumar]]'' || Rajkumari Vishaka ||[[Pankaj Parashar]]|| [[Anil Kapoor]]|| |- | 1997 || ''[[Koyla]]'' || Gauri || [[Rakesh Roshan]]|| [[Shahrukh Khan]], [[Amrish Puri]]|| |- | 1997 || ''[[Mahaanta]]'' || Jenny Pinto || [[Afzal Khan]]|| [[Sanjay Dutt]]|| |- | 1997 || ''[[Mrityudand]]'' || Ketki ||[[Prakash Jha]] || [[Shabana Azmi]], [[Ayub Khan]], [[Om Puri]]|| |- | 1997 || ''[[Mohabbat (film, 1997)|Mohabbat]]'' || Shweta Sharma ||[[Reema Rakeshnath]]|| [[Akshaye Khanna]], [[Sanjay Kapoor]]|| |- | 1997 || ''[[Dil To Pagal Hai]]'' || Pooja || [[Yash Chopra]] || [[Shahrukh Khan]], [[Karisma Kapoor]] || |- | 1998 || ''[[Bade Miyan Chhote Miyan]]'' || Elle-même || [[David Dhawan]] || [[Amitabh Bachchan]], [[Govinda (acteur)|Govinda]], [[Raveena Tandon]]|| Kameo |- | 1998 ||''[[Wajood]]'' || Apoorva Choudhury || [[N. Chandra]]|| [[Nana Patekar]]|| |- | 1999 || ''[[Aarzoo]]'' || Pooja ||[[Lawrence D'Souza]]|| [[Akshay Kumar]], [[Saif Ali Khan]], [[Paresh Rawal]], [[Amrish Puri]]|| |- | 2000 || ''[[Pukar (film, 2000)|Pukar]]'' || Anjali ||[[Rajkumar Santoshi]]||[[Anil Kapoor]]|| |- | 2000 || ''[[Gaja Gamini]]'' || Gaja Gamini/Sangita/Shakuntala/Monika/Mona Lisa||[[M.F. Husain]]|| [[Shahrukh Khan]], [[Naseeruddin Shah]], [[Shabana Azmi]], [[Farida Jalal]] || |- | 2001 || ''[[Yeh Raaste Hain Pyaar Ke]]'' || Neha || [[Deepak Shivdasani]]|| [[Ajay Devgan]], [[Preity Zinta]] || |- | 2001 || ''[[Lajja]]'' || Janki || [[Rajkumar Santoshi]]|| [[Manisha Koirala]], [[Anil Kapoor]], [[Jackie Shroff]], [[Samir Soni]]|| |- | 2002 || ''[[Hum Tumhare Hain Sanam]]'' || Radha || [[K.S. Adiyaman]]|| [[Shahrukh Khan]], [[Salman Khan]] || |- | 2002 || ''[[Devdas (film, 2002)|Devdas]]'' || Chandramukhi || [[Sanjay Leela Bhansali]]|| [[Shahrukh Khan]], [[Aishwarya Rai]], [[Jackie Shroff]]|| |- | 2007 || ''[[Aaja Nachle]]'' || Diya || [[Anil Mehta]]|| [[Konkona Sen Sharma]], [[Akshaye Khanna]], [[Kunal Kapoor]], [[Irfan Khan]], [[Ranvir Shorey]]|| |- |2013 || ''[[Bombay Talkies]]''||Elle-même|| || || Pêşandanên klîpê yên taybet "Apna Bombay Talkies" |- |2013 || ''[[Yeh Jawaani Hai Deewani]]'' || Mohini || [[Ayan Mukerji]] || ||Rola klîpê ya taybet "Ghagra" |- |2014 || ''[[Dedh Ishqiya]]'' || Shahi Begum ||[[Abhishek Chaubey]]|| [[Naseeruddin Shah]], [[Arshad Warsi]], [[Huma Qureshi]]|| Suite du fîlm ''[[Ishqiya]]'' |- |2014 || ''[[Gulab Gang|Gulaab Gang]]'' || Rajjo ||[[Anubhav Sinha]] || [[Juhi Chawla]], [[Mahi Gill]], [[Tannishtha Chatterjee]] || |- |2019 |[[Kalank]] |Bahaar Begum |Abhishek Varman |Alia Bhatt, Varun Dhawan, Sanjay Dutt, Sonakshi Sinha, Aditya Roy Kapoor | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|id=0002043}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 9wv2fbdzt8v70o34c3c5zo3p3elt3dx 0 101029 2008228 1937873 2026-05-09T15:59:05Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2008228 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Priyanka Chopra Jonas''', ({{Jidayikbûn|18|7|1982|j=1}}; [[Jamshedpur]], [[Bihar]], [[Hindistan]]) lîstikvan, stranbêj û derhênera sînemaya hindî ye. Di sala 2000an de di Pêşberiya Rindê Cîhanê ya sala 2000an ''Miss World 2000'' de bû jina rind a yekem a Cîhanê. Chopara, yek ji hunermendên herî payebilind û navdar ên Hindistanê ye. Tevî Xelata Fîlman a Neteweyî û 5 Xelatên Fîlman û gelek xelatên din wergirtiye. Di sala 2016an de hikûmeta [[Hindistan]]ê wê bi xelata Padma Şrî da xelatkirin. [[Kovara Time]] navê wê xist nava lîsteya 100 kesên herî bi bandor di cîhanê. [[Kovara Forbes]] wê di nav 100 Jinên Herî Hêzdar ên Cîhanê de bi nav kir. == Jînenîgarî == Priyanka Chopra, bi malbata xwe re bi têkiliyeke xurt girêdayî ye. Priyanka, tevî birayê xwe yê biçûk Sîddharth û li heman qatê bi malbata xwe re di avahiyeke de dijîya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zeenews.india.com/home/priyanka-chopras-house-robbed_530569.html |sernav=Priyanka Chopra`s house robbed! |tarîx=2009-05-10 |malper=Zee News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-04-03 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-birthday-special-priyanka-chopra/20120718.htm |sernav=Birthday Special: 30 Facts About Priyanka Chopra |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ew bi taybetî nêzîkî bavê xwe bû. Bavê wê di Hezîrana 2013an de mir. Jiber heskirina bavê xwe di sala 2012an de wê bi destnivîsa deqek li ser milê xwe "keça lîl a bavê xwe" nivîsî ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/your-call-with-priyanka-chopra-full-transcript-268081 |sernav=Your Call with Priyanka Chopra: Full Transcript {{!}} NDTV Movies.com |tarîx=2014-05-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2014-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140522031443/http://movies.ndtv.com/bollywood/your-call-with-priyanka-chopra-full-transcript-268081 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/daddy039s-lil-girl-priyanka-chopra-gets-first-tattoo-on-wrist-photos-370428 |sernav='Daddy's Lil Girl' Priyanka Chopra Gets First Tattoo on Wrist [PHOTOS] |paşnav=Reporter |pêşnav=IBTimes Staff |tarîx=2012-08-05 |malper=www.ibtimes.co.in |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ji ber ku ji zemîneke fîlman dernakeve, xwe wek jineke xweçêkirî bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tribuneindia.com/2010/20100411/spectrum/main10.htm |sernav=The Sunday Tribune - Spectrum |tarîx=2013-05-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2013-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130510194538/http://www.tribuneindia.com/2010/20100411/spectrum/main10.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Diya wê ku li Bareillyê pisporê jinan e, dema ku dest bi kariyera fîlman kir, dev ji pratîka xwe ya piştgiriya Çopara berda.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-priyanka-chopra-talks-about-her-relationship-with-younger-brother-1575492 |sernav=Priyanka Chopra talks about her relationship with younger brother |paşnav=Mahadevan |pêşnav=Sneha |tarîx=2011-08-13 |malper=DNA India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Çopara wek her hîndoyek her sibe li ziyaretgehek piçûk a murtiyên cihêreng ên xwedawendên Hindu yên li mala xwe, ku ew bi xwe re jî digire, pujayan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vogue.com/article/priyanka-chopra-73-questions-sings-taylor-swift |sernav=73 Questions With Priyanka Chopra, From Her Other Dream Job to Purse Must-Haves {{!}} Vogue |paşnav=Felton |pêşnav=Sean |malper=www.vogue.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Her çend ew bi helwesta xweya medyavan tê nas kirin jî, Chopra naxwaze ku di derbarê jiyana xweya kesane de bi eşkereyî parve bike.<ref name=":0"/> Berê bi lîstikvanên Akshay Kumar, Shahid Kapoor, û Harman Baweja re bi têkiliyên romantîk hatibû rojevê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elitedaily.com/p/everyone-priyanka-chopra-nick-jonas-have-ever-dated-because-were-all-curious-9725622 |sernav=Here’s Everyone Priyanka Chopra & Nick Jonas Have Ever Dated, And Wow, My Mind Is Blown |paşnav=Sanusi |pêşnav=Tayi |malper=Elite Daily |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://heavy.com/entertainment/2018/07/priyanka-chopra-ex-boyfriend/ |sernav=Priyanka Chopra Ex-Boyfriend & Dating History: 5 Fast Facts You Need to Know |paşnav=Castro |pêşnav=Danilo |tarîx=2018-07-27 |malper=Heavy.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://m.desimartini.com/news/amp/martini-shots/relationships/priyanka-chopra-ex-boyfriends-affairs-allegedly-dated-7-ex-boyfriends-article75884.htm |sernav=Priyanka Chopra Ex Boyfriends \u002D 7 Men That Priyanka Chopra ‘Allegedly’ Dated \u002D DesiMartini |malper=m.desimartini.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=2021-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210626225630/https://m.desimartini.com/news/amp/martini-shots/relationships/priyanka-chopra-ex-boyfriends-affairs-allegedly-dated-7-ex-boyfriends-article75884.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2018an de têkiliyek wê bi muzîkvan û lîstikvan Nick Jonas re dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.glamour.com/story/priyanka-chopra-nick-jonas-relationship-timeline |sernav=Priyanka Chopra Says She Still Likes Nick Jonas After Quarantining for 'So Much Time' |paşnav=Rosa |pêşnav=Christopher |malper=Glamour |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ew ji bo lîstina yek ji jinên pêşeng di fîlima Bharat de îmze kiribû, lê rojek berî kişandina dîmenê xwe hilbijart. Nikhil Namit, hilberînerê fîlmê, got ku wê dev ji kar berda ji ber ku bi Jonas re têkilî danî û wê bi "hinek neprofesyonel" tawanbar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mid-day.com/articles/irked-by-priyanka-chopras-exit-from-bharat-salman-khan-goes-into-overdrive-to-find-leading-lady/19648154 |sernav=Irked by Priyanka Chopra's exit from Bharat, Salman Khan goes into overdrive to find leading lady - Entertainment |tarîx=2018-07-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2018-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180728131606/https://www.mid-day.com/articles/irked-by-priyanka-chopras-exit-from-bharat-salman-khan-goes-into-overdrive-to-find-leading-lady/19648154 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Chopara û Jonas di Tebaxa 2018an de di dema merasîmek Punjabi Roka de bi nîşan bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/live-updates-priyanka-chopra-nick-jonas-engagement-ceremony-begins/story-WEEDdh6qefnfvTFT7DaQmL.html |sernav=Priyanka Chopra, Nick Jonas engaged, see pics: Highlights |tarîx=2018-08-18 |malper=Hindustan Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di kanûnan 2018an hevjîn li Qada Umaid Bhawan, Jodhpur bi merasîmek kevneşopî ya Hîndû û Xiristiyanî zewicîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/nick-jonas-priyanka-chopra-married/ |sernav=Priyanka Chopra and Nick Jonas Wedding: They're Married! {{!}} PEOPLE.com |tarîx=2018-12-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2018-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181201152744/https://people.com/tv/nick-jonas-priyanka-chopra-married/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Sal ! style="background:#B0C4DE;" | Fîlm ! style="background:#B0C4DE;" | Rol ! style="background:#B0C4DE;" | Derhêner ! style="background:#B0C4DE;" | Hevkar ! style="background:#B0C4DE;" | Nîşe |- | 2002 | ''[[Thamizhan]]'' | Priya | [[Majeeth]] | [[Vijay (acteur)|Vijay]] | |- |rowspan="2"|2003 | ''[[The Hero: Love Story of a Spy]]'' | Shaheen Zakaria | | [[Anil Sharma]] | [[Sunny Deol]] | |- | ''[[Andaz (film, 2003)|Andaaz]]'' | Jiya |[[Raj Kanwar]] |[[Akshay Kumar]], [[Lara Dutta]] | Xelata Filmfare bo Hêviya Jinê ya Herî Baş |- |rowspan="5"|2004 | ''[[Plan (film, 2004)|Plan]]'' | Rani | [[Hriday Shetty]] |[[Sanjay Dutt]], [[Dino Morea]] | |- | ''[[Kismat]]'' | Sapna |[[Guddu Dhanoa]] | [[Bobby Deol]] | |- | ''[[Asambhav]]'' | Alisha | [[Rajiv Rai]] | [[Arjun Rampal]] | |- | ''[[Mujhse Shaadi Karogi]]'' | Rani Singh | [[David Dhawan]] | [[Salman Khan]], [[Akshay Kumar]] | |- | ''[[Aitraaz]]'' | Mrs. Sonia Roy | [[Abbas-Mustan]] | [[Akshay Kumar]] | Xelatên Filmfare bo Rola Herî Negatîf |- |rowspan="6"|2005 | ''[[Blackmail]]'' | Mrs. Rathod | [[Anil Devgan]] | [[Ajay Devgan]], [[Suniel Shetty]] | |- | ''[[Karam (film)|Karam]]'' | Shalini | [[Sanjay F Gupta]] | [[John Abraham]] | |- | ''[[Waqt: The Race Against Time]]'' | Pooja Padukonia | [[Vipul Amrutlal Shah]] | [[Amitabh Bachchan]], [[Akshay Kumar]] | |- | ''[[Yakeen]]'' | Simar | [[Girish Dhamija]] | [[Arjun Rampal]] | |- | ''[[Barsaat]]'' | Kajal | [[Suneel Darshaan]] | [[Bobby Deol]] | |- | ''[[Bluffmaster]]'' | Simmi Ahuja | [[Rohan Sippy]] | [[Abhishek Bachchan]], [[Ritesh Deshmukh]] | |- |rowspan="6"|2006 | ''[[Taxi Number 9211]]'' | | [[Milan Luthria]] | |Beşdariya îstîsnayî |- | ''[[36 China Town]]'' | Seema | [[Abbas-Mustan]] | | Beşdariya îstîsnayî |- | ''[[Alag]]'' | | [[Ashu Trikha]], [[Jim Mulligan]] | | Beşdariya awarte û navdar Sabse Alag |- | ''[[Krrish]]'' | Priya | [[Rakesh Roshan]] | [[Hrithik Roshan]] | |- | ''[[Aap Ki Khatir]]'' | Anu | [[Dharmesh Darshan]] | [[Akshaye Khanna]], [[Amisha Patel]] | |- | ''[[Don - The Chase Begins Again]]'' | Roma | [[Farhan Akhtar]] | [[Shah Rukh Khan]] | |- |rowspan="3"|2007 | ''[[Salaam-e-Ishq: A Tribute to Love]]'' | Kamini | [[Nikhil Advani]] | [[Salman Khan]], [[Anil Kapoor]] | |- | ''[[Big Brother (film, 2007)|Big Brother]]'' | Aarthi Sharma | [[Guddu Dhanoa]] | [[Sunny Deol]] | |- | ''[[Om Shanti Om]]'' | | [[Farah Khan]] | | Beşdarbûneke berbiçav li Deewangi |- |rowspan="7"|2008 | ''[[My Name is Anthony Gonsalves]]'' | | [[E. Niwas]] | | Beşdariya îstîsnayî |- | ''[[Love Story 2050]]'' | Sana/Zeisha | [[Harry Baweja]] | [[Harman Baweja]], [[Boman Irani]] | Rola dubare |- | ''[[God Tussi Great Ho]]'' | Alia Kapoor | [[Rumi Jaffrey]] | [[Salman Khan]], [[Amitabh Bachchan]] | |- | ''[[Chamku]]'' | Shubhi | [[Kabeer Kaushik]] | [[Bobby Deol]], [[Irrfan Khan]] | |- | ''[[Drona]]'' | Sonia | [[Goldie Behl]] | [[Abhishek Bachchan]] | |- | ''[[Fashion (film, 2008)|Fashion]]'' | Meghna Mathur | [[Madhur Bhandarkar]] | [[Kangna Ranaut]] | Di Xelatên Fîlimfare û xelatên fîlman ên neteweyî de xelat a lîstikvanê herî baş wergirt. |- | ''[[Dostana]]'' | Neha Melwani | [[Tarun Mansukhani]] | [[Abhishek Bachchan]], [[John Abraham]] | |- |rowspan="3"|2009 | ''[[Billu]]'' | | [[Priyadarshan]] | | Hejmara hêmanê |- | ''[[Kaminey]]'' | Sweety | [[Vishal Bhardwaj]] | [[Shahid Kapoor]] | |- | ''[[What's Your Raashee?]]'' | Anjali/Vishakha/Kajal/Hansa/ Malika/Pooja/Rajni/Nandini/Bhavna /Jhankhana/Sanjna/Chandrika | [[Ashutosh Gowarikar]] | [[Harman Baweja]] | Prîyanka Çopara 12 rolan dilîze |- |rowspan="2"|2010 | ''[[Pyaar Impossible]]'' | Alisha Merchant | [[Jugal Hansraj]] | [[Uday Chopra]], [[Dino Morea]] | |- | ''[[Anjaana Anjaani]]'' | Kiara | [[Siddharth Anand]] | [[Ranbir Kapoor]], [[Zayed Khan]] | |- |rowspan="3"|2011 | ''[[7 Khoon Maaf]]'' | Susanna | [[Vishal Bhardwaj]] | [[Neil Nitin Mukesh]], [[John Abraham]], [[Irrfan Khan]], [[Aleksandr Dyachenko (acteur)|Aleksandr Dyachenko]], [[Annu Kapoor]], [[Naseeruddin Shah]], [[Vivaan Shah]], [[Usha Uthup]] | |- | ''[[Don 2]]'' | Roma | [[Farhan Akhtar]] | [[Shahrukh Khan]], [[Om Puri]] | Suite de Don: Chase dîsa dest pê dike |- | ''[[Ra.One]]'' | Desi Girl | [[Anubhav Sinha]] | | Beşdariya îstîsnayî |- |rowspan="3"|2012 | ''[[Agneepath (film, 2012)|Agneepath]]'' | Kaali Gawde | [[Karan Malhotra]] | [[Hrithik Roshan]] | |- | ''[[Teri Meri Kahaani]]'' | Radha | [[Kunal Kohli]] | [[Shahid Kapoor]] | |- | ''[[Barfi!]]'' | Jhilmil Chatterjee | [[Anurag Basu]] | [[Ranbir Kapoor]],[[Ileana D'Cruz]] | |- |rowspan="6"|2013 | ''[[Deewana Main Deewana]]'' | Priya | [[K. C. Bokadia]] | [[Govinda (acteur)|Govinda]] | Tûrnûvaya fîlimê ya sala 2008ê bi paşnaviyek cûda naçe |- |''[[Shootout at Wadala]]'' | | [[Sanjay Gupta (réalisateur)|Sanjay Gupta]] | | Hejmara babetê dans Bablî Bedmaaş Haî |- |''[[Bombay Talkies]]'' | | | |Klîba serlêdanê Apna Bombay Talkies |- |''[[Planes (film)|Planes]]'' | Ishani (voix) | [[Klay Hall]] | | Filmê anîmêt |- | ''[[Krrish 3]]'' | Priya | [[Rakesh Roshan]] | [[Hrithik Roshan]] | |- |''[[Zanjeer (film, 2013)|Zanjeer]]'' | Mala | [[Apoorva Lakhia]] | [[Ram Charan]] | |- | rowspan="2"|2014 |''[[Gunday]]'' |Nandita | [[Ali Abbas Zafar]] | [[Ranveer Singh]], [[Arjun Kapoor]] | |- |''[[Mary Kom (film)|Mary Kom]]'' | [[Mary Kom]] |Omung Kumar |Darshan Kumaar, Sunil Thapa | |- | rowspan="2" |2015 |''[[Dil Dhadakne Do]]'' |Ayesha |[[Zoya Akhtar]] |[[Farhan Akhtar]], [[Ranveer Singh]], [[Anushka Sharma]] | |- | ''[[Bajirao Mastani]]'' |Kashi Bai |[[Sanjay Leela Bansali]] | [[Ranveer Singh]] | |- | rowspan="2" |2016 |''[[Jai Gangaajal]]'' |Abha Mathur |[[Prakash Jha]] | |- |''[[Le Livre de la jungle (film, 2016)|Le Livre de la jungle]]'' | Kaa <small>(voix)</small> |[[Jon Favreau]] | |Versîyona zimanê hindî |- |2017 |''[[Baywatch : Alerte à Malibu]]'' (''Baywatch'') |Victoria Leeds |[[Seth Gordon]] |[[Dwayne Johnson]], [[Zac Efron]], [[Alexandra Daddario]], [[Kelly Rohrbach]] |Fîlmê amerîkî |- |[[2018 au cinéma|2018]] | ''[[A Kid Like Jake]]'' |Amal | [[Silas Howard]] | [[Claire Danes]], [[Jim Parsons]] et [[Octavia Spencer]] |Fîlmê amerîkî |- | rowspan="2" |[[2019 au cinéma|2019]] | ''[[Isn't It Romantic (film)|Isn't It Romantic]]'' |Isabella | Todd Strauss-Schulson | [[Rebel Wilson]], [[Liam Hemsworth]], [[Adam DeVine]] et [[Tom Ellis]] |Fîlmê amerîkî |- |{{Lien|langue=en|trad=The Sky Is Pink|fr=}} |Aditi Chaudhary |[[Shonali Bose]] |[[Farhan Akhtar]], Zaira Wasim, Rohit Suresh Saraf |Fîlimê biyografîk ê Hîndû li ser bingeha jiyana Aisha Chaudhary |- | rowspan="2" |[[2020 au cinéma|2020]] |''[[C'est nous les héros]]'' (''We Can Be Heroes'') |Miss Granada |[[Robert Rodriguez]] |[[Pedro Pascal]], [[Boyd Holbrook]], [[Christian Slater]], [[Christopher McDonald]] |Fîlmê amerîkî |- |[[Le Tigre blanc (film, 2021)|Le Tigre blanc (The White Tiger)]] | |[[Ramin Bahrani]] | |Fîlmê hindî |- |2022 |''[[Matrix 4]]'' | |[[Lana Wachowski]] |Jonathan Groff, Keanu Reeves, Carrie-Anne Moss, Jada Pinkett Smith, Neil Patrick Harris |Fîlmê amerîkî |} == Dîskografî == === Wekê hûnermend a sereke === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Nav ! rowspan="2" |Sal ! colspan="3" |Pozîsyonên grafîka tomarê ! rowspan="2" |Sertîfîka ! rowspan="2" |Albûm |- !CAN !Klûba Dansê ya DYA !Eleqeya Dansê ya DYA |- !" Li Bajarê Min " ( will.i.am nîşan dide ) |2012 | - | - | - | * IMI : 3 × Platîn | rowspan="3" |N / A |- !" Exotic " (feat Pitbull ) |2013 |74 |12 |16 | |- !" Ez nikarim bikim ku ji min hez bikî " |2014 | - | - |28 | |} ; == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] 3at9jbiuamb0th4e1s2i6s0yz96zlzp 2008268 2008228 2026-05-09T17:33:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008268 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Priyanka Chopra Jonas''', ({{Jidayikbûn|18|7|1982|j=1}}; [[Jamshedpur]], [[Bihar]], [[Hindistan]]) lîstikvan, stranbêj û derhênera sînemaya hindî ye. Di sala 2000an de di Pêşberiya Rindê Cîhanê ya sala 2000an ''Miss World 2000'' de bû jina rind a yekem a Cîhanê. Chopara, yek ji hunermendên herî payebilind û navdar ên Hindistanê ye. Tevî Xelata Fîlman a Neteweyî û 5 Xelatên Fîlman û gelek xelatên din wergirtiye. Di sala 2016an de hikûmeta [[Hindistan]]ê wê bi xelata Padma Şrî da xelatkirin. [[Kovara Time]] navê wê xist nava lîsteya 100 kesên herî bi bandor di cîhanê. [[Kovara Forbes]] wê di nav 100 Jinên Herî Hêzdar ên Cîhanê de bi nav kir. == Jînenîgarî == Priyanka Chopra, bi malbata xwe re bi têkiliyeke xurt girêdayî ye. Priyanka, tevî birayê xwe yê biçûk Sîddharth û li heman qatê bi malbata xwe re di avahiyeke de dijîya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zeenews.india.com/home/priyanka-chopras-house-robbed_530569.html |sernav=Priyanka Chopra`s house robbed! |tarîx=2009-05-10 |malper=Zee News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-04-03 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-birthday-special-priyanka-chopra/20120718.htm |sernav=Birthday Special: 30 Facts About Priyanka Chopra |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ew bi taybetî nêzîkî bavê xwe bû. Bavê wê di Hezîrana 2013an de mir. Jiber heskirina bavê xwe di sala 2012an de wê bi destnivîsa deqek li ser milê xwe "keça lîl a bavê xwe" nivîsî ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/your-call-with-priyanka-chopra-full-transcript-268081 |sernav=Your Call with Priyanka Chopra: Full Transcript {{!}} NDTV Movies.com |tarîx=2014-05-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2014-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140522031443/http://movies.ndtv.com/bollywood/your-call-with-priyanka-chopra-full-transcript-268081 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/daddy039s-lil-girl-priyanka-chopra-gets-first-tattoo-on-wrist-photos-370428 |sernav='Daddy's Lil Girl' Priyanka Chopra Gets First Tattoo on Wrist [PHOTOS] |paşnav=Reporter |pêşnav=IBTimes Staff |tarîx=2012-08-05 |malper=www.ibtimes.co.in |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ji ber ku ji zemîneke fîlman dernakeve, xwe wek jineke xweçêkirî bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tribuneindia.com/2010/20100411/spectrum/main10.htm |sernav=The Sunday Tribune - Spectrum |tarîx=2013-05-10 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2013-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130510194538/http://www.tribuneindia.com/2010/20100411/spectrum/main10.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Diya wê ku li Bareillyê pisporê jinan e, dema ku dest bi kariyera fîlman kir, dev ji pratîka xwe ya piştgiriya Çopara berda.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-priyanka-chopra-talks-about-her-relationship-with-younger-brother-1575492 |sernav=Priyanka Chopra talks about her relationship with younger brother |paşnav=Mahadevan |pêşnav=Sneha |tarîx=2011-08-13 |malper=DNA India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Çopara wek her hîndoyek her sibe li ziyaretgehek piçûk a murtiyên cihêreng ên xwedawendên Hindu yên li mala xwe, ku ew bi xwe re jî digire, pujayan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vogue.com/article/priyanka-chopra-73-questions-sings-taylor-swift |sernav=73 Questions With Priyanka Chopra, From Her Other Dream Job to Purse Must-Haves {{!}} Vogue |paşnav=Felton |pêşnav=Sean |malper=www.vogue.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Her çend ew bi helwesta xweya medyavan tê nas kirin jî, Chopra naxwaze ku di derbarê jiyana xweya kesane de bi eşkereyî parve bike.<ref name=":0"/> Berê bi lîstikvanên Akshay Kumar, Shahid Kapoor, û Harman Baweja re bi têkiliyên romantîk hatibû rojevê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elitedaily.com/p/everyone-priyanka-chopra-nick-jonas-have-ever-dated-because-were-all-curious-9725622 |sernav=Here’s Everyone Priyanka Chopra & Nick Jonas Have Ever Dated, And Wow, My Mind Is Blown |paşnav=Sanusi |pêşnav=Tayi |malper=Elite Daily |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://heavy.com/entertainment/2018/07/priyanka-chopra-ex-boyfriend/ |sernav=Priyanka Chopra Ex-Boyfriend & Dating History: 5 Fast Facts You Need to Know |paşnav=Castro |pêşnav=Danilo |tarîx=2018-07-27 |malper=Heavy.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://m.desimartini.com/news/amp/martini-shots/relationships/priyanka-chopra-ex-boyfriends-affairs-allegedly-dated-7-ex-boyfriends-article75884.htm |sernav=Priyanka Chopra Ex Boyfriends \u002D 7 Men That Priyanka Chopra ‘Allegedly’ Dated \u002D DesiMartini |malper=m.desimartini.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |roja-arşîvê=2021-06-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210626225630/https://m.desimartini.com/news/amp/martini-shots/relationships/priyanka-chopra-ex-boyfriends-affairs-allegedly-dated-7-ex-boyfriends-article75884.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2018an de têkiliyek wê bi muzîkvan û lîstikvan Nick Jonas re dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.glamour.com/story/priyanka-chopra-nick-jonas-relationship-timeline |sernav=Priyanka Chopra Says She Still Likes Nick Jonas After Quarantining for 'So Much Time' |paşnav=Rosa |pêşnav=Christopher |malper=Glamour |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ew ji bo lîstina yek ji jinên pêşeng di fîlima Bharat de îmze kiribû, lê rojek berî kişandina dîmenê xwe hilbijart. Nikhil Namit, hilberînerê fîlmê, got ku wê dev ji kar berda ji ber ku bi Jonas re têkilî danî û wê bi "hinek neprofesyonel" tawanbar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mid-day.com/articles/irked-by-priyanka-chopras-exit-from-bharat-salman-khan-goes-into-overdrive-to-find-leading-lady/19648154 |sernav=Irked by Priyanka Chopra's exit from Bharat, Salman Khan goes into overdrive to find leading lady - Entertainment |tarîx=2018-07-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2018-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180728131606/https://www.mid-day.com/articles/irked-by-priyanka-chopras-exit-from-bharat-salman-khan-goes-into-overdrive-to-find-leading-lady/19648154 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Chopara û Jonas di Tebaxa 2018an de di dema merasîmek Punjabi Roka de bi nîşan bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/live-updates-priyanka-chopra-nick-jonas-engagement-ceremony-begins/story-WEEDdh6qefnfvTFT7DaQmL.html |sernav=Priyanka Chopra, Nick Jonas engaged, see pics: Highlights |tarîx=2018-08-18 |malper=Hindustan Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di kanûnan 2018an hevjîn li Qada Umaid Bhawan, Jodhpur bi merasîmek kevneşopî ya Hîndû û Xiristiyanî zewicîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/nick-jonas-priyanka-chopra-married/ |sernav=Priyanka Chopra and Nick Jonas Wedding: They're Married! {{!}} PEOPLE.com |tarîx=2018-12-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2018-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181201152744/https://people.com/tv/nick-jonas-priyanka-chopra-married/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Sal ! style="background:#B0C4DE;" | Fîlm ! style="background:#B0C4DE;" | Rol ! style="background:#B0C4DE;" | Derhêner ! style="background:#B0C4DE;" | Hevkar ! style="background:#B0C4DE;" | Nîşe |- | 2002 | ''[[Thamizhan]]'' | Priya | [[Majeeth]] | [[Vijay (acteur)|Vijay]] | |- |rowspan="2"|2003 | ''[[The Hero: Love Story of a Spy]]'' | Shaheen Zakaria | | [[Anil Sharma]] | [[Sunny Deol]] | |- | ''[[Andaz (film, 2003)|Andaaz]]'' | Jiya |[[Raj Kanwar]] |[[Akshay Kumar]], [[Lara Dutta]] | Xelata Filmfare bo Hêviya Jinê ya Herî Baş |- |rowspan="5"|2004 | ''[[Plan (film, 2004)|Plan]]'' | Rani | [[Hriday Shetty]] |[[Sanjay Dutt]], [[Dino Morea]] | |- | ''[[Kismat]]'' | Sapna |[[Guddu Dhanoa]] | [[Bobby Deol]] | |- | ''[[Asambhav]]'' | Alisha | [[Rajiv Rai]] | [[Arjun Rampal]] | |- | ''[[Mujhse Shaadi Karogi]]'' | Rani Singh | [[David Dhawan]] | [[Salman Khan]], [[Akshay Kumar]] | |- | ''[[Aitraaz]]'' | Mrs. Sonia Roy | [[Abbas-Mustan]] | [[Akshay Kumar]] | Xelatên Filmfare bo Rola Herî Negatîf |- |rowspan="6"|2005 | ''[[Blackmail]]'' | Mrs. Rathod | [[Anil Devgan]] | [[Ajay Devgan]], [[Suniel Shetty]] | |- | ''[[Karam (film)|Karam]]'' | Shalini | [[Sanjay F Gupta]] | [[John Abraham]] | |- | ''[[Waqt: The Race Against Time]]'' | Pooja Padukonia | [[Vipul Amrutlal Shah]] | [[Amitabh Bachchan]], [[Akshay Kumar]] | |- | ''[[Yakeen]]'' | Simar | [[Girish Dhamija]] | [[Arjun Rampal]] | |- | ''[[Barsaat]]'' | Kajal | [[Suneel Darshaan]] | [[Bobby Deol]] | |- | ''[[Bluffmaster]]'' | Simmi Ahuja | [[Rohan Sippy]] | [[Abhishek Bachchan]], [[Ritesh Deshmukh]] | |- |rowspan="6"|2006 | ''[[Taxi Number 9211]]'' | | [[Milan Luthria]] | |Beşdariya îstîsnayî |- | ''[[36 China Town]]'' | Seema | [[Abbas-Mustan]] | | Beşdariya îstîsnayî |- | ''[[Alag]]'' | | [[Ashu Trikha]], [[Jim Mulligan]] | | Beşdariya awarte û navdar Sabse Alag |- | ''[[Krrish]]'' | Priya | [[Rakesh Roshan]] | [[Hrithik Roshan]] | |- | ''[[Aap Ki Khatir]]'' | Anu | [[Dharmesh Darshan]] | [[Akshaye Khanna]], [[Amisha Patel]] | |- | ''[[Don - The Chase Begins Again]]'' | Roma | [[Farhan Akhtar]] | [[Shah Rukh Khan]] | |- |rowspan="3"|2007 | ''[[Salaam-e-Ishq: A Tribute to Love]]'' | Kamini | [[Nikhil Advani]] | [[Salman Khan]], [[Anil Kapoor]] | |- | ''[[Big Brother (film, 2007)|Big Brother]]'' | Aarthi Sharma | [[Guddu Dhanoa]] | [[Sunny Deol]] | |- | ''[[Om Shanti Om]]'' | | [[Farah Khan]] | | Beşdarbûneke berbiçav li Deewangi |- |rowspan="7"|2008 | ''[[My Name is Anthony Gonsalves]]'' | | [[E. Niwas]] | | Beşdariya îstîsnayî |- | ''[[Love Story 2050]]'' | Sana/Zeisha | [[Harry Baweja]] | [[Harman Baweja]], [[Boman Irani]] | Rola dubare |- | ''[[God Tussi Great Ho]]'' | Alia Kapoor | [[Rumi Jaffrey]] | [[Salman Khan]], [[Amitabh Bachchan]] | |- | ''[[Chamku]]'' | Shubhi | [[Kabeer Kaushik]] | [[Bobby Deol]], [[Irrfan Khan]] | |- | ''[[Drona]]'' | Sonia | [[Goldie Behl]] | [[Abhishek Bachchan]] | |- | ''[[Fashion (film, 2008)|Fashion]]'' | Meghna Mathur | [[Madhur Bhandarkar]] | [[Kangna Ranaut]] | Di Xelatên Fîlimfare û xelatên fîlman ên neteweyî de xelat a lîstikvanê herî baş wergirt. |- | ''[[Dostana]]'' | Neha Melwani | [[Tarun Mansukhani]] | [[Abhishek Bachchan]], [[John Abraham]] | |- |rowspan="3"|2009 | ''[[Billu]]'' | | [[Priyadarshan]] | | Hejmara hêmanê |- | ''[[Kaminey]]'' | Sweety | [[Vishal Bhardwaj]] | [[Shahid Kapoor]] | |- | ''[[What's Your Raashee?]]'' | Anjali/Vishakha/Kajal/Hansa/ Malika/Pooja/Rajni/Nandini/Bhavna /Jhankhana/Sanjna/Chandrika | [[Ashutosh Gowarikar]] | [[Harman Baweja]] | Prîyanka Çopara 12 rolan dilîze |- |rowspan="2"|2010 | ''[[Pyaar Impossible]]'' | Alisha Merchant | [[Jugal Hansraj]] | [[Uday Chopra]], [[Dino Morea]] | |- | ''[[Anjaana Anjaani]]'' | Kiara | [[Siddharth Anand]] | [[Ranbir Kapoor]], [[Zayed Khan]] | |- |rowspan="3"|2011 | ''[[7 Khoon Maaf]]'' | Susanna | [[Vishal Bhardwaj]] | [[Neil Nitin Mukesh]], [[John Abraham]], [[Irrfan Khan]], [[Aleksandr Dyachenko (acteur)|Aleksandr Dyachenko]], [[Annu Kapoor]], [[Naseeruddin Shah]], [[Vivaan Shah]], [[Usha Uthup]] | |- | ''[[Don 2]]'' | Roma | [[Farhan Akhtar]] | [[Shahrukh Khan]], [[Om Puri]] | Suite de Don: Chase dîsa dest pê dike |- | ''[[Ra.One]]'' | Desi Girl | [[Anubhav Sinha]] | | Beşdariya îstîsnayî |- |rowspan="3"|2012 | ''[[Agneepath (film, 2012)|Agneepath]]'' | Kaali Gawde | [[Karan Malhotra]] | [[Hrithik Roshan]] | |- | ''[[Teri Meri Kahaani]]'' | Radha | [[Kunal Kohli]] | [[Shahid Kapoor]] | |- | ''[[Barfi!]]'' | Jhilmil Chatterjee | [[Anurag Basu]] | [[Ranbir Kapoor]],[[Ileana D'Cruz]] | |- |rowspan="6"|2013 | ''[[Deewana Main Deewana]]'' | Priya | [[K. C. Bokadia]] | [[Govinda (acteur)|Govinda]] | Tûrnûvaya fîlimê ya sala 2008ê bi paşnaviyek cûda naçe |- |''[[Shootout at Wadala]]'' | | [[Sanjay Gupta (réalisateur)|Sanjay Gupta]] | | Hejmara babetê dans Bablî Bedmaaş Haî |- |''[[Bombay Talkies]]'' | | | |Klîba serlêdanê Apna Bombay Talkies |- |''[[Planes (film)|Planes]]'' | Ishani (voix) | [[Klay Hall]] | | Filmê anîmêt |- | ''[[Krrish 3]]'' | Priya | [[Rakesh Roshan]] | [[Hrithik Roshan]] | |- |''[[Zanjeer (film, 2013)|Zanjeer]]'' | Mala | [[Apoorva Lakhia]] | [[Ram Charan]] | |- | rowspan="2"|2014 |''[[Gunday]]'' |Nandita | [[Ali Abbas Zafar]] | [[Ranveer Singh]], [[Arjun Kapoor]] | |- |''[[Mary Kom (film)|Mary Kom]]'' | [[Mary Kom]] |Omung Kumar |Darshan Kumaar, Sunil Thapa | |- | rowspan="2" |2015 |''[[Dil Dhadakne Do]]'' |Ayesha |[[Zoya Akhtar]] |[[Farhan Akhtar]], [[Ranveer Singh]], [[Anushka Sharma]] | |- | ''[[Bajirao Mastani]]'' |Kashi Bai |[[Sanjay Leela Bansali]] | [[Ranveer Singh]] | |- | rowspan="2" |2016 |''[[Jai Gangaajal]]'' |Abha Mathur |[[Prakash Jha]] | |- |''[[Le Livre de la jungle (film, 2016)|Le Livre de la jungle]]'' | Kaa <small>(voix)</small> |[[Jon Favreau]] | |Versîyona zimanê hindî |- |2017 |''[[Baywatch : Alerte à Malibu]]'' (''Baywatch'') |Victoria Leeds |[[Seth Gordon]] |[[Dwayne Johnson]], [[Zac Efron]], [[Alexandra Daddario]], [[Kelly Rohrbach]] |Fîlmê amerîkî |- |[[2018 au cinéma|2018]] | ''[[A Kid Like Jake]]'' |Amal | [[Silas Howard]] | [[Claire Danes]], [[Jim Parsons]] et [[Octavia Spencer]] |Fîlmê amerîkî |- | rowspan="2" |[[2019 au cinéma|2019]] | ''[[Isn't It Romantic (film)|Isn't It Romantic]]'' |Isabella | Todd Strauss-Schulson | [[Rebel Wilson]], [[Liam Hemsworth]], [[Adam DeVine]] et [[Tom Ellis]] |Fîlmê amerîkî |- |{{Lien|langue=en|trad=The Sky Is Pink|fr=}} |Aditi Chaudhary |[[Shonali Bose]] |[[Farhan Akhtar]], Zaira Wasim, Rohit Suresh Saraf |Fîlimê biyografîk ê Hîndû li ser bingeha jiyana Aisha Chaudhary |- | rowspan="2" |[[2020 au cinéma|2020]] |''[[C'est nous les héros]]'' (''We Can Be Heroes'') |Miss Granada |[[Robert Rodriguez]] |[[Pedro Pascal]], [[Boyd Holbrook]], [[Christian Slater]], [[Christopher McDonald]] |Fîlmê amerîkî |- |[[Le Tigre blanc (film, 2021)|Le Tigre blanc (The White Tiger)]] | |[[Ramin Bahrani]] | |Fîlmê hindî |- |2022 |''[[Matrix 4]]'' | |[[Lana Wachowski]] |Jonathan Groff, Keanu Reeves, Carrie-Anne Moss, Jada Pinkett Smith, Neil Patrick Harris |Fîlmê amerîkî |} == Dîskografî == === Wekê hûnermend a sereke === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Nav ! rowspan="2" |Sal ! colspan="3" |Pozîsyonên grafîka tomarê ! rowspan="2" |Sertîfîka ! rowspan="2" |Albûm |- !CAN !Klûba Dansê ya DYA !Eleqeya Dansê ya DYA |- !" Li Bajarê Min " ( will.i.am nîşan dide ) |2012 | - | - | - | * IMI : 3 × Platîn | rowspan="3" |N / A |- !" Exotic " (feat Pitbull ) |2013 |74 |12 |16 | |- !" Ez nikarim bikim ku ji min hez bikî " |2014 | - | - |28 | |} ; == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] hcbdxrmn2lfwp0wu6iosojiwxdhmxvl 0 101061 2008227 1853244 2026-05-09T15:55:07Z Avestaboy 34898 2008227 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Kajal Aggarwal at 62nd Filmfare awards south.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|19|6|1985|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs, model, stranbêj | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2004–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = Gautam Kitchlu (zw. 2020) | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Kacel Agarwal''', ({{Jidayikbûn|19|6|1985|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvan û modelek fîlmê Hindî ye. Wê kariyera xwe di fîlmên [[Telugî]], [[Tamîlî]], û [[Hindî]] bidestxistiye û ji bo çar namzetiyên Xelatên Fîlmfare Awards South hatiye hilbijartin. == Jînenîgarî == Agarwal, li [[Mumbaî]] hatiye dinyayê û li wir mezin bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/i-dont-cross-the-border-with-my-co-stars-kajal-aggarwal/articleshow/18349237.cms |sernav=I don’t cross the border with my co-stars: Kajal Aggarwal - Times of India |malper=The Times of India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bavê wê Sûman Agarwal, di karê tekstîlê de karsaz e û dayika wê Vinay Agarwal konfekter e û di heman demêde rêvebirê karsaziya Kacel e. Xwîşkek wê ya biçûk bi navê [[Nîşa Agarwal]], ku lîstikvana sînemaya Telugu, Tamîlî û Malayalamiye, heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-nisha-agarwal-on-emaindi-ee-vela/20101111.htm |sernav=Kajal Agarwal's sister takes the plunge |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Kacel, perwerdeha xwe li Dibistana Bilind a Saînt Anne xwendiye û li koleja Jai Hind xwendina xwe ya pêş-zanîngehê qedandiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-kajal-agarwal-interview-on-singham/20110713.htm |sernav=Meet Ajay Devgn's love in Singham |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Perwerdeya xwe ya di medya komî de, bi pisporiya bazarkirin û reklamkirinê, li Koleja Kishinchand Chellaramê wergirtiye.<ref name=":0"/> Di salên xwe yên pêşerojê de xeyalên MBA'yê dike, armanc wê eve ku di demeke nêz de diploma xwe bi pêleyek bilind bidest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.morningcable.com/happy-new-year-2012/hot-buzz/15470-kajal-says-%E2%80%98life-has-planned-films-for-her%E2%80%99.html |sernav=Kajal says, ‘Life has planned films for her’. |tarîx=2013-11-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2013-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131113121521/http://www.morningcable.com/happy-new-year-2012/hot-buzz/15470-kajal-says-%E2%80%98life-has-planned-films-for-her%E2%80%99.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê Çiriya 2020an de, Aggarwal zewaca xwe ya bê bi karsaz Gautam Kitchlu re ragihand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/mskajalaggarwal/status/1313357505724997633 |sernav=https://twitter.com/mskajalaggarwal/status/1313357505724997633 |malper=Twitter |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di 30ê Çiriya 2020an de, hevjîn li bajarê Mumbaî ya Hindistanê bi merasîmek taybetî, piçûk zewicîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/fashion/kajal-aggarwal-wedding-photos-6910431/ |sernav=Kajal Aggarwal looks stunning as a bride; see pics |tarîx=2020-10-30 |malper=The Indian Express |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" !Sal !Fîlm !Rol ! Ziman ! class="unsortable" |Nîşe |- |2004 | scope="row" |''Kyun! Ho Gaya Na...'' |Soeur de Diya |[[Hindî]] | |- |2007 |''Lakshmi Kalyanam'' |Lakshmi | rowspan="3" |[[Talugî]] | |- |2007 |''Chandamama'' |Mahalakshmi | |- |2008 |''Pourudu'' |Samyukhta | |- |2008 |''Pazhani'' |Deepti |[[Tamîlî]] | |- |2008 |''Aatadista'' |Sunanda |[[Talugî]] | |- |2008 |''Saroja'' |Pooja | rowspan="3" |[[Tamîlî]] |Komeo |- |2008 |''Bommalattam'' |Anita | |- |2009 |''Modhi Vilayadu'' |L. R. Easwari | |- |2009 |''Magadheera'' |Mithravindha Devi / Indira | rowspan="5" |[[Talugî]] | |- |2009 |''Ganesh Just Ganesh'' |Divya | |- |2009 |''Arya 2'' |Geetha | |- |2010 |''Om Shanti'' |Meghana | |- |2010 |''Darling'' |Nandini | |- |2010 |''Naan Mahaan Alla'' |Priya Sudharsan |[[Tamîlî]] | |- |2010 |''Brindavanam'' |Bhumi | rowspan="3" |[[Télougou|Talugî]] |Xelata CineMAA ji bo lîstikvanê herî baş - Talugî |- |2011 |''Mr. Perfect'' |Priya | |- |2011 |''Veera'' |Chitti | |- |2011 |''[[Singham]]'' |Kaavya Bhosle |[[Hindî]] | |- |2011 |''Dhada'' |Rhea | rowspan="2" |[[Talugî]] | |- |2012 |''Businessman'' |Chitra | |- |2012 |''[[Maattrraan]]'' |Anjali | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2012 |''[[Thuppakki]]'' |Nisha |Vijay Award pour l'héroïne préférée SIIMA Award de la meilleure actrice (critiques) - Tamoul Cosmopolitan People Choice Award de la meilleure actrice |- |2012 |''Sarocharu'' |Sandhya | rowspan="2" |[[Talugî]] | |- |2013 |''Naayak'' |Madhu | |- |2013 |''Special 26'' |Priya Chauhan |[[Hindî]] | |- |2013 |''Baadshah'' |Janaki |[[Talugî]] | |- |2013 |''All in All Azhagu Raja'' |Chitra Devi Priya | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2014 |''Jilla'' |Shanthi | |- |2014 |''Yevadu'' |Deepthi | rowspan="3" |[[Talugî]] |Komeo |- |2014 |''Govindudu Andarivadele'' |Satya | |- | scope="row" |2015 |''Temper'' |Shanvi | |- |2015 |''Maari'' |Sridevi | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2015 |''Paayum Puli'' |Sowmya | |- |2015 |''Size Zero'' | rowspan="2" |Elle-même |[[Telugî]] | rowspan="2" |Pêşandanên mêvanan |- |2015 |''Inji Iduppazhagi'' |[[Tamîlî]] |- | scope="row" |2016 |''Sardaar Gabbar Singh'' |Arshi | rowspan="2" |[[Talugî]] | |- |2016 |''Brahmotsavam'' |Kasi | |- |2016 |''Do Lafzon Ki Kahani'' |Jenny |[[Hindî]] | |- |2016 |''Janatha Garage'' |Elle-même |[[Télougou]] |Di strana " Pakka Local " de rola taybet |- |2016 |''Kavalai Vendam'' |Divya |[[Tamîlî]] | |- | scope="row" |2017 |''Khaidi No. 150'' |Lakshmi | rowspan="2" |[[Talugî]] | |- |2017 |''Nene Raju Nene Mantri'' |Radha | |- |2017 |''Vivegam'' |Yazhini | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2017 |''[[Mersal]]'' |Anupallavi | |- |2018 |''Awe'' |Kali | rowspan="5" |[[Talugî]] | |- |2018 |''MLA'' |Indu | |- |2018 |''Kavacham'' |Samyukta | |- |2019 |''Sita'' |V. Sita Mahalakshmi | |- |2019 |''Ranarangam'' |Geetha | |- |2019 |''Comali'' |Rithika Mohan | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2021 |''Live Telecast'' |Jennifer Matthew |Rêza webê |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|2570245}} * {{Instagram|kajalaggarwalofficial}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 0h6zkica2m2xtuveytjribcl3omwoiy 2008269 2008227 2026-05-09T17:33:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008269 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Kajal Aggarwal at 62nd Filmfare awards south.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|19|6|1985|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs, model, stranbêj | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2004–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = Gautam Kitchlu (zw. 2020) | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Kacel Agarwal''', ({{Jidayikbûn|19|6|1985|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvan û modelek fîlmê Hindî ye. Wê kariyera xwe di fîlmên [[Telugî]], [[Tamîlî]], û [[Hindî]] bidestxistiye û ji bo çar namzetiyên Xelatên Fîlmfare Awards South hatiye hilbijartin. == Jînenîgarî == Agarwal, li [[Mumbaî]] hatiye dinyayê û li wir mezin bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/i-dont-cross-the-border-with-my-co-stars-kajal-aggarwal/articleshow/18349237.cms |sernav=I don’t cross the border with my co-stars: Kajal Aggarwal - Times of India |malper=The Times of India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bavê wê Sûman Agarwal, di karê tekstîlê de karsaz e û dayika wê Vinay Agarwal konfekter e û di heman demêde rêvebirê karsaziya Kacel e. Xwîşkek wê ya biçûk bi navê [[Nîşa Agarwal]], ku lîstikvana sînemaya Telugu, Tamîlî û Malayalamiye, heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-south-nisha-agarwal-on-emaindi-ee-vela/20101111.htm |sernav=Kajal Agarwal's sister takes the plunge |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Kacel, perwerdeha xwe li Dibistana Bilind a Saînt Anne xwendiye û li koleja Jai Hind xwendina xwe ya pêş-zanîngehê qedandiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-kajal-agarwal-interview-on-singham/20110713.htm |sernav=Meet Ajay Devgn's love in Singham |malper=Rediff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Perwerdeya xwe ya di medya komî de, bi pisporiya bazarkirin û reklamkirinê, li Koleja Kishinchand Chellaramê wergirtiye.<ref name=":0"/> Di salên xwe yên pêşerojê de xeyalên MBA'yê dike, armanc wê eve ku di demeke nêz de diploma xwe bi pêleyek bilind bidest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.morningcable.com/happy-new-year-2012/hot-buzz/15470-kajal-says-%E2%80%98life-has-planned-films-for-her%E2%80%99.html |sernav=Kajal says, ‘Life has planned films for her’. |tarîx=2013-11-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2013-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131113121521/http://www.morningcable.com/happy-new-year-2012/hot-buzz/15470-kajal-says-%E2%80%98life-has-planned-films-for-her%E2%80%99.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 6ê Çiriya 2020an de, Aggarwal zewaca xwe ya bê bi karsaz Gautam Kitchlu re ragihand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/mskajalaggarwal/status/1313357505724997633 |sernav=https://twitter.com/mskajalaggarwal/status/1313357505724997633 |malper=Twitter |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di 30ê Çiriya 2020an de, hevjîn li bajarê Mumbaî ya Hindistanê bi merasîmek taybetî, piçûk zewicîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/fashion/kajal-aggarwal-wedding-photos-6910431/ |sernav=Kajal Aggarwal looks stunning as a bride; see pics |tarîx=2020-10-30 |malper=The Indian Express |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" !Sal !Fîlm !Rol ! Ziman ! class="unsortable" |Nîşe |- |2004 | scope="row" |''Kyun! Ho Gaya Na...'' |Soeur de Diya |[[Hindî]] | |- |2007 |''Lakshmi Kalyanam'' |Lakshmi | rowspan="3" |[[Talugî]] | |- |2007 |''Chandamama'' |Mahalakshmi | |- |2008 |''Pourudu'' |Samyukhta | |- |2008 |''Pazhani'' |Deepti |[[Tamîlî]] | |- |2008 |''Aatadista'' |Sunanda |[[Talugî]] | |- |2008 |''Saroja'' |Pooja | rowspan="3" |[[Tamîlî]] |Komeo |- |2008 |''Bommalattam'' |Anita | |- |2009 |''Modhi Vilayadu'' |L. R. Easwari | |- |2009 |''Magadheera'' |Mithravindha Devi / Indira | rowspan="5" |[[Talugî]] | |- |2009 |''Ganesh Just Ganesh'' |Divya | |- |2009 |''Arya 2'' |Geetha | |- |2010 |''Om Shanti'' |Meghana | |- |2010 |''Darling'' |Nandini | |- |2010 |''Naan Mahaan Alla'' |Priya Sudharsan |[[Tamîlî]] | |- |2010 |''Brindavanam'' |Bhumi | rowspan="3" |[[Télougou|Talugî]] |Xelata CineMAA ji bo lîstikvanê herî baş - Talugî |- |2011 |''Mr. Perfect'' |Priya | |- |2011 |''Veera'' |Chitti | |- |2011 |''[[Singham]]'' |Kaavya Bhosle |[[Hindî]] | |- |2011 |''Dhada'' |Rhea | rowspan="2" |[[Talugî]] | |- |2012 |''Businessman'' |Chitra | |- |2012 |''[[Maattrraan]]'' |Anjali | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2012 |''[[Thuppakki]]'' |Nisha |Vijay Award pour l'héroïne préférée SIIMA Award de la meilleure actrice (critiques) - Tamoul Cosmopolitan People Choice Award de la meilleure actrice |- |2012 |''Sarocharu'' |Sandhya | rowspan="2" |[[Talugî]] | |- |2013 |''Naayak'' |Madhu | |- |2013 |''Special 26'' |Priya Chauhan |[[Hindî]] | |- |2013 |''Baadshah'' |Janaki |[[Talugî]] | |- |2013 |''All in All Azhagu Raja'' |Chitra Devi Priya | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2014 |''Jilla'' |Shanthi | |- |2014 |''Yevadu'' |Deepthi | rowspan="3" |[[Talugî]] |Komeo |- |2014 |''Govindudu Andarivadele'' |Satya | |- | scope="row" |2015 |''Temper'' |Shanvi | |- |2015 |''Maari'' |Sridevi | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2015 |''Paayum Puli'' |Sowmya | |- |2015 |''Size Zero'' | rowspan="2" |Elle-même |[[Telugî]] | rowspan="2" |Pêşandanên mêvanan |- |2015 |''Inji Iduppazhagi'' |[[Tamîlî]] |- | scope="row" |2016 |''Sardaar Gabbar Singh'' |Arshi | rowspan="2" |[[Talugî]] | |- |2016 |''Brahmotsavam'' |Kasi | |- |2016 |''Do Lafzon Ki Kahani'' |Jenny |[[Hindî]] | |- |2016 |''Janatha Garage'' |Elle-même |[[Télougou]] |Di strana " Pakka Local " de rola taybet |- |2016 |''Kavalai Vendam'' |Divya |[[Tamîlî]] | |- | scope="row" |2017 |''Khaidi No. 150'' |Lakshmi | rowspan="2" |[[Talugî]] | |- |2017 |''Nene Raju Nene Mantri'' |Radha | |- |2017 |''Vivegam'' |Yazhini | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2017 |''[[Mersal]]'' |Anupallavi | |- |2018 |''Awe'' |Kali | rowspan="5" |[[Talugî]] | |- |2018 |''MLA'' |Indu | |- |2018 |''Kavacham'' |Samyukta | |- |2019 |''Sita'' |V. Sita Mahalakshmi | |- |2019 |''Ranarangam'' |Geetha | |- |2019 |''Comali'' |Rithika Mohan | rowspan="2" |[[Tamîlî]] | |- |2021 |''Live Telecast'' |Jennifer Matthew |Rêza webê |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|2570245}} * {{Instagram|kajalaggarwalofficial}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 0awbw88c1u4q992u9m6jd75fmaeb38m 0 101083 2008233 1837392 2026-05-09T16:04:26Z Avestaboy 34898 2008233 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Pooja Hegde | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Pooja Hegde in 2020.jpg | sernavê_wêne = Pooja Hegde | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|13|10|1990|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = [[Koleja M.M.K]] | netewe = [[Hindî]] | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs, dansvan | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2012–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Pooja Hegde''', ({{Jidayikbûn|13|10|1990|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvana sînemayê ya [[hindî]] ye ku bi piranî di fîlmên [[telugû]] û [[hindî]] de rol wergirtiye. Di pêşbirka [[Miss Universe 2010an]] de weke duyem pileya pêşbirkê hate hilbijartin. Wê di fîlma [[tamîlî]] ''[[Mysskin's Mugamoodi]]'' ya sala 2012an de cara yekem rola xwe ya yekem lîstiye. == Jînenîgarî == Pooja Hegde, li [[Mumbaî|Mûmbaî]] ya [[Maharaştra|Mahareştrayê]] ji dayik bû û mezin bû. Dê û bavê wê Manjunath Hegde û Latha Hegde jî, ji Mûmbaî ne. Pooja, bi eslê xwe ji Mangalor, Karnataka ye. Bi zêdehî, di filmê kanadî, îngîlîzî, hindî, telugû û tamîlî de bi nav û deng e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.coolage.in/2012/09/19/working-with-bal-asha-was-amazing-pooja-hegde/ |sernav='Working with Bal Asha was amazing' - Pooja Hegde - CoolAge |tarîx=2012-09-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-04-07 |tarîxa-arşîvê=2012-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120922042647/http://www.coolage.in/2012/09/19/working-with-bal-asha-was-amazing-pooja-hegde/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Wê aniye ziman ku ew çûye Koleja M M. K. ku bi rêk û pêk hewl daye bikeve pêşbaziyên navbera kolektîfan, beşdarî dans û pêşandanên modeyê bibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/picture-of-confidence/article3793545.ece |sernav=Picture of confidence |paşnav=Manigandan |pêşnav=K. R. |tarîx=2012-08-19 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê=2021-04-07 }}</ref> == Xelatên wê == {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Xelatên wê |- align="center" |- ! Sal ! Fîlm ! Xelat ! Kategorî ! Encam ! Jêder |- | [[2nd South Indian International Movie Awards|2013]] | ''[[Mugamoodi]]'' | Xelatên Fîlmên Navneteweyî yên Hindistana Başûr | Lîstikvana baştrîn a Jin Debutant - Tamil | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/dhanush-shruti-haasan-win-top-laurels-at-siima-awards-113091400402_1.html |sernav=Dhanush, Shruti Haasan win top laurels at SIIMA awards |malper=Business Standard |tarîx=14 îlon 2013 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> |- |[[4th South Indian International Movie Awards|2015]] | rowspan="2"| ''[[Oka Laila Kosam]]'' | Xelatên Fîlmên Navneteweyî yên Hindistana Başûr | Lîstikvana jin a herî baş Debutant – Telugu | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiaglitz.com/siima-2015-telugu-nominations-telugu-news-135448 |sernav=SIIMA 2015 nominations list |malper=IndiaGlitz |tarîx=16 hezîran 2015 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> |- |[[62nd Filmfare Awards South|2015]] |Xelatên Fîlimfare Başûr | Lîstikvana herî baş - Telugî | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailyindia.org/62nd-filmfare-awards-south-2015-nominations-tamil-telugu-malayalam-kannada/ |sernav=62nd Filmfare Awards South 2015 Nominations |xebat=Daily India |tarîx=4 hezîran 2015 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150626123232/http://www.dailyindia.org/62nd-filmfare-awards-south-2015-nominations-tamil-telugu-malayalam-kannada/ |tarîxa-arşîvê=26 hezîran 2015 }}</ref> |- | 2016 | ''[[Mohenjo Daro (film)|Mohenjo Daro]]'' | Xelatên Stardust | Pêşbirka Herî Baş - Jin | Wergirt | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/nominations-stardust-awards-2016/ |sernav=Nominations for Stardust Awards 2016 |malper=Bollywood Hungama |tarîx=19 kanûna pêşîn 2016 |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2019 }}</ref> |- | 2017 | ''[[Duvvada Jagannadham]]'' |Xelatên Zêrîn ên Zee | Serpêhatiya Salê (Jin) | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/zee-telugu-golden-awards-2017-winners-list-photos-755196 |sernav=Zee Telugu Golden Awards 2017 winners list and photos |malper=International Business Times |tarîx=1 kanûna paşîn 2018 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> |- |[[66th Filmfare Awards South|2019]] | ''[[Aravinda Sametha Veera Raghava]]'' | Xelatên Fîlimfare Başûr | Lîstikvana herî baş - Telugu | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-37931.html |sernav=Nominations for the 66th Filmfare Awards (South) 2019 |malper=[[Filmfare]] |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/winners-of-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-38163.html |sernav=Winners of the 66th Filmfare Awards (South) 2019 |malper=[[Filmfare]] |tarîxa-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> |- | 2020 | ''[[Maharshi (2019 film)|Maharshi]]'' | Xelatên Zee Cine Telugu | Lîstikvana Bijare | Wergirt | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/zee-cine-awards-telugu-2020-samantha-akkineni-chiranjeevi-and-nani-win-top-laurels/story-IIb1IjGUKhrdscXkxVOI2I.html |sernav=Zee Cine awards Telugu 2020: Samantha Akkineni, Chiranjeevi and Nani win top laurels |malper=Hindustan Times |tarîx=12 kanûna paşîn 2020 |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2020 }}</ref> |- |} == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" ! scope="col"| Sal ! scope="col"| Fîlm ! scope="col"| Rol ! scope="col"| Ziman ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe |- | 2012 |''[[Mugamoodi]]'' | Shakthi | Tamîlî |Rola Tamîlî |- | rowspan="2"| 2014 |''[[Oka Laila Kosam]]'' | Nandana | rowspan="2"| Telugî |Rola Telugî |- |''[[Mukunda]]'' | Gopika | |- | 2016 | ''[[Mohenjo Daro (film)|Mohenjo Daro]]'' | Chaani | Hindî |Rola Hindî |- | 2017 |''[[Duvvada Jagannadham]]'' | Pooja | rowspan="6"| Telugî | |- | rowspan="3"| 2018 |''[[Rangasthalam]]'' | Herself | Di strana " Jigelu Rani " de rola taybet |- | ''[[Saakshyam]]'' | Soundarya Lahari | |- |''[[Aravinda Sametha Veera Raghava]]'' | Aravinda | |- | rowspan="3"| 2019 | ''[[Maharshi (2019 film)|Maharshi]]'' | Pooja | |- |''[[Gaddalakonda Ganesh]]'' | Sridevi | |- | ''[[Housefull 4]]'' | Rajkumari Mala / Pooja | Hindî | |- | 2020 |''[[Ala Vaikunthapurramuloo]]'' | Amulya | rowspan="2" |Telugî | |- | rowspan="4" |2021 | style="background:#ffc;" |''[[Most Eligible Bachelor (2020 film)|Most Eligible Bachelor]]'' | Vibha | Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#ffc;" |''[[Radhe Shyam]]'' | Prerana |Telugî<br>Hindî | Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#ffc;" |''[[Cirkus (film)|Cirkus]]'' | TBA | Hindî | Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#ffc;" | ''[[Acharya (film)|Acharya]]'' |TBA |Telugî |Di asta kişandinê de ye |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Pooja Hegde}} * {{IMDb name|5249562}} * {{Facebook|PoojaHegde}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] sfmxvbt29g2mlmvatefv6cp3kjpow7u 2008265 2008233 2026-05-09T17:32:59Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2008265 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Pooja Hegde | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Pooja Hegde in 2020.jpg | sernavê_wêne = Pooja Hegde | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|13|10|1990|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = [[Koleja M.M.K]] | netewe = [[Hindî]] | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs, dansvan | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 2012–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Pooja Hegde''', ({{Jidayikbûn|13|10|1990|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvana sînemayê ya [[hindî]] ye ku bi piranî di fîlmên [[telugû]] û [[hindî]] de rol wergirtiye. Di pêşbirka [[Miss Universe 2010an]] de weke duyem pileya pêşbirkê hate hilbijartin. Wê di fîlma [[tamîlî]] ''[[Mysskin's Mugamoodi]]'' ya sala 2012an de cara yekem rola xwe ya yekem lîstiye. == Jînenîgarî == Pooja Hegde, li [[Mumbaî|Mûmbaî]] ya [[Maharaştra|Mahareştrayê]] ji dayik bû û mezin bû. Dê û bavê wê Manjunath Hegde û Latha Hegde jî, ji Mûmbaî ne. Pooja, bi eslê xwe ji Mangalor, Karnataka ye. Bi zêdehî, di filmê kanadî, îngîlîzî, hindî, telugû û tamîlî de bi nav û deng e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.coolage.in/2012/09/19/working-with-bal-asha-was-amazing-pooja-hegde/ |sernav='Working with Bal Asha was amazing' - Pooja Hegde - CoolAge |tarîx=2012-09-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2021-04-07 |tarîxa-arşîvê=2012-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120922042647/http://www.coolage.in/2012/09/19/working-with-bal-asha-was-amazing-pooja-hegde/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Wê aniye ziman ku ew çûye Koleja M M. K. ku bi rêk û pêk hewl daye bikeve pêşbaziyên navbera kolektîfan, beşdarî dans û pêşandanên modeyê bibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/picture-of-confidence/article3793545.ece |sernav=Picture of confidence |paşnav=Manigandan |pêşnav=K. R. |tarîx=2012-08-19 |malper=The Hindu |ziman=en-IN |tarîxa-gihiştinê=2021-04-07 }}</ref> == Xelatên wê == {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Xelatên wê |- align="center" |- ! Sal ! Fîlm ! Xelat ! Kategorî ! Encam ! Jêder |- | [[2nd South Indian International Movie Awards|2013]] | ''[[Mugamoodi]]'' | Xelatên Fîlmên Navneteweyî yên Hindistana Başûr | Lîstikvana baştrîn a Jin Debutant - Tamil | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/dhanush-shruti-haasan-win-top-laurels-at-siima-awards-113091400402_1.html |sernav=Dhanush, Shruti Haasan win top laurels at SIIMA awards |malper=Business Standard |tarîx=14 îlon 2013 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> |- |[[4th South Indian International Movie Awards|2015]] | rowspan="2"| ''[[Oka Laila Kosam]]'' | Xelatên Fîlmên Navneteweyî yên Hindistana Başûr | Lîstikvana jin a herî baş Debutant – Telugu | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiaglitz.com/siima-2015-telugu-nominations-telugu-news-135448 |sernav=SIIMA 2015 nominations list |malper=IndiaGlitz |tarîx=16 hezîran 2015 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> |- |[[62nd Filmfare Awards South|2015]] |Xelatên Fîlimfare Başûr | Lîstikvana herî baş - Telugî | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailyindia.org/62nd-filmfare-awards-south-2015-nominations-tamil-telugu-malayalam-kannada/ |sernav=62nd Filmfare Awards South 2015 Nominations |xebat=Daily India |tarîx=4 hezîran 2015 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150626123232/http://www.dailyindia.org/62nd-filmfare-awards-south-2015-nominations-tamil-telugu-malayalam-kannada/ |tarîxa-arşîvê=26 hezîran 2015 }}</ref> |- | 2016 | ''[[Mohenjo Daro (film)|Mohenjo Daro]]'' | Xelatên Stardust | Pêşbirka Herî Baş - Jin | Wergirt | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/nominations-stardust-awards-2016/ |sernav=Nominations for Stardust Awards 2016 |malper=Bollywood Hungama |tarîx=19 kanûna pêşîn 2016 |tarîxa-gihiştinê=29 kanûna paşîn 2019 }}</ref> |- | 2017 | ''[[Duvvada Jagannadham]]'' |Xelatên Zêrîn ên Zee | Serpêhatiya Salê (Jin) | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ibtimes.co.in/zee-telugu-golden-awards-2017-winners-list-photos-755196 |sernav=Zee Telugu Golden Awards 2017 winners list and photos |malper=International Business Times |tarîx=1 kanûna paşîn 2018 |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> |- |[[66th Filmfare Awards South|2019]] | ''[[Aravinda Sametha Veera Raghava]]'' | Xelatên Fîlimfare Başûr | Lîstikvana herî baş - Telugu | Bidestnexist | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-37931.html |sernav=Nominations for the 66th Filmfare Awards (South) 2019 |malper=[[Filmfare]] |tarîxa-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/winners-of-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-38163.html |sernav=Winners of the 66th Filmfare Awards (South) 2019 |malper=[[Filmfare]] |tarîxa-gihiştinê=22 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> |- | 2020 | ''[[Maharshi (2019 film)|Maharshi]]'' | Xelatên Zee Cine Telugu | Lîstikvana Bijare | Wergirt | <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/zee-cine-awards-telugu-2020-samantha-akkineni-chiranjeevi-and-nani-win-top-laurels/story-IIb1IjGUKhrdscXkxVOI2I.html |sernav=Zee Cine awards Telugu 2020: Samantha Akkineni, Chiranjeevi and Nani win top laurels |malper=Hindustan Times |tarîx=12 kanûna paşîn 2020 |tarîxa-gihiştinê=14 kanûna paşîn 2020 }}</ref> |- |} == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" |- align="center" bgcolor="#cccccc" ! colspan="6" style="background: LightSteelBlue;" | Fîlmên wê |- align="center" ! scope="col"| Sal ! scope="col"| Fîlm ! scope="col"| Rol ! scope="col"| Ziman ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe |- | 2012 |''[[Mugamoodi]]'' | Shakthi | Tamîlî |Rola Tamîlî |- | rowspan="2"| 2014 |''[[Oka Laila Kosam]]'' | Nandana | rowspan="2"| Telugî |Rola Telugî |- |''[[Mukunda]]'' | Gopika | |- | 2016 | ''[[Mohenjo Daro (film)|Mohenjo Daro]]'' | Chaani | Hindî |Rola Hindî |- | 2017 |''[[Duvvada Jagannadham]]'' | Pooja | rowspan="6"| Telugî | |- | rowspan="3"| 2018 |''[[Rangasthalam]]'' | Herself | Di strana " Jigelu Rani " de rola taybet |- | ''[[Saakshyam]]'' | Soundarya Lahari | |- |''[[Aravinda Sametha Veera Raghava]]'' | Aravinda | |- | rowspan="3"| 2019 | ''[[Maharshi (2019 film)|Maharshi]]'' | Pooja | |- |''[[Gaddalakonda Ganesh]]'' | Sridevi | |- | ''[[Housefull 4]]'' | Rajkumari Mala / Pooja | Hindî | |- | 2020 |''[[Ala Vaikunthapurramuloo]]'' | Amulya | rowspan="2" |Telugî | |- | rowspan="4" |2021 | style="background:#ffc;" |''[[Most Eligible Bachelor (2020 film)|Most Eligible Bachelor]]'' | Vibha | Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#ffc;" |''[[Radhe Shyam]]'' | Prerana |Telugî<br>Hindî | Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#ffc;" |''[[Cirkus (film)|Cirkus]]'' | TBA | Hindî | Di asta kişandinê de ye |- | style="background:#ffc;" | ''[[Acharya (film)|Acharya]]'' |TBA |Telugî |Di asta kişandinê de ye |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Pooja Hegde}} * {{IMDb name|5249562}} * {{Facebook|PoojaHegde}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] gkwd6xio6b9jku48fsjshd264obbb6q 0 101149 2008229 1786643 2026-05-09T16:00:19Z Avestaboy 34898 2008229 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | wêne = Ileana D'Cruz graces the launch of the new Audi A5 (06).jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|11|1986|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Hindî]] | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | perwerde = [[Zanîngeha Mumbaiyê]] | pîşe = Aktrîs, model | salên_çalak = 2006–niha | tê_nasîn = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = [http://www.ileanaonline.com/ ileanaonline.com] | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = sînema }} '''Ileana D'Cruz''', ({{Jidayikbûn|1|11|1986|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvan û modela [[Hindistan|hindî]] ye ku bi piranî di fîlmên [[telugû]] û [[hindî]] de cih digire. D'Cruz li [[Mumbaî]] ji dayik bû û piraniya zarokatiya xwe li [[Goa]]yê derbas kir. Ileana, di sala 2006an de bi fîlmê bi [[zimanê telugû]] ''[[Devadasu]]'' lîst û bi vî fîlmî, di sala 2006an de xelata [[Filmfare Awards South]] ji bo lîstikvana herî baş a jin wergirtiye. == Jînenîgarî == D'Cruz, di 1ê mijdara 1986an de li bajarê Mahîm a Mûmbaiyê wekê endamê malbateke goayî ya katolîk de ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/amp/movies/photo/happy-birthday-ileana-dcruz-boyfriend-andrew-kneebone-photos-1079928-2017-11-01 |sernav=Ileana D'Cruz turns 30: Let the birthday girl and her beau Andrew Kneebone give you relationship goals |malper=India Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/No-one-can-contain-me-Ileana-DCruz/articleshow/23101020.cms?referral=PM |sernav=No one can contain me: Ileana D'Cruz - The Times of India |tarîx=2014-06-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2014-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140621081636/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/No-one-can-contain-me-Ileana-DCruz/articleshow/23101020.cms?referral=PM |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Malbata wê di deh salî ya wê de li Parra Goayê bi cih bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://beta.vivagoaonline.com/bollywood-calling-ileana-dcruz/ |sernav=Bollywood Calling Ileana D’Cruz! {{!}} Viva Goa Online |tarîx=2013-12-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2013-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131217090244/http://beta.vivagoaonline.com/bollywood-calling-ileana-dcruz/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Zimanê wê ya dayikê Konkanî ye.<ref name="specials.rediff.com">{{Jêder-malper |url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23slide2.htm |sernav=rediff.com: The hottest heroine of Telugu cinema |malper=specials.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Rêveberê otêla ku dayika wê tê de dixebitî, pêşniyar kir ku kenekî wê yê bi şirînek û zindî heye û divê ew dest bi modeltiyê bike û bi Marc Robinson re hevdîtinekî pêk bîne. Di destpêkê de ew karê modeltiyê nexwaze jî portfêla wê ya destpêkê di çileya 2003an de hat afirandin, wê vî yekê wekê "karesat" bi nav kir. D'Cruz, bi kişandina wêneyan û pêşandanên rampê hate naskirin û [[portfêl]]a wê ya duyem di sala 2004an de hate sazkirin. Wê di sê reklamên (danasîn) Lovely û Electrolux, Emami Talc û Fair & Lovely de lîst. Di danasîna paşîn, bi taybetî ku Rakeş Roşan derhêneriya wê kir bû de eşkere kir ku vê reklamê gelek pêşniyarên ji bo lîstikvaniya fîlman jê re aniye.<ref name="specials.rediff.com"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://lh5.googleusercontent.com/-GTlhb06cLqs/UGCHAESALAI/AAAAAAAAH7k/hhZgsgG-DdY/I/PIX-%2520Know%2520more%2520about%2520Barfi%2521%2527s%2520GORGEOUS%2520Ileana%2521%2520-%2520Rediff.com%2520Movies2.png |sernav=WebCite query result |malper=www.webcitation.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190709074024/https://lh5.googleusercontent.com/-GTlhb06cLqs/UGCHAESALAI/AAAAAAAAH7k/hhZgsgG-DdY/I/PIX-%2520Know%2520more%2520about%2520Barfi%2521%2527s%2520GORGEOUS%2520Ileana%2521%2520-%2520Rediff.com%2520Movies2.png |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew bi Andrew Kneebone wênekêşê awistralî re di nava têkiliyê de bû. Hatibû gotin ku her du jî berê zewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bollywoodshaadis.com/articles/ileana-dcruz-finally-admits-andrew-kneebone-is-her-life-partner-9399 |sernav=Ileana D'Cruz Reveals Why She Chose A 'Foreigner Man', Andrew Kneebone As Her 'Life Partner' |tarîx=2018-08-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2018-08-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180815232818/https://www.bollywoodshaadis.com/articles/ileana-dcruz-finally-admits-andrew-kneebone-is-her-life-partner-9399 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 28ê tebaxa 2019an de çapemeniya hindî nûçeyên ku ew jin ji hev cuda bûne, belav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mathrubhumi.com/movies-music/trivia/ileana-d-cruz-boyfriend-andrew-kneebone-unfollow-each-other-deletes-pics-from-social-media-1.4073219 |sernav=കാമുകനൊപ്പമുള്ള ചിത്രങ്ങള്‍ നീക്കം ചെയ്തു; ഇല്യാനയും ആന്‍ഡ്രുവും വേര്‍പിരിയുന്നു |malper=Mathrubhumi |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190827152228/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/trivia/ileana-d-cruz-boyfriend-andrew-kneebone-unfollow-each-other-deletes-pics-from-social-media-1.4073219 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! scope="col" | Ziman ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe |- | rowspan="5" |2006 ! scope="row"| ''[[Devadasu (2006 film)|Devadasu]]'' | Bhanu |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Pokiri]]'' | Shruti |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Kedi (2006 film)|Kedi]]'' | Aarthi | Tamîlî | |- ! scope="row"| ''[[Khatarnak]]'' | Nakshatra |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Rakhi (2006 film)|Rakhi]]'' | Tripura |Telugî | |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row"| ''[[Munna (2007 film)|Munna]]'' | Nidhi |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Aata (2007 film)|Aata]]'' | Sathya |Telugî | |- | rowspan="2" |2008 ! scope="row"| ''[[Jalsa]]'' | Bhagyamathi/Bhagi |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Bhale Dongalu]]'' | Jyothi |Telugî | |- | rowspan="3" |2009 ! scope="row"| ''[[Kick (2009 film)|Kick]]'' | Naina |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Rechipo]]'' | Krishna Veni |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Saleem (film)|Saleem]]'' | Satyavathi |Telugî | |- | 2010 ! scope="row"| ''[[Huduga Hudugi]]'' | Herself |Kannadî | Komeo |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row"| ''[[Shakti (2011 film)|Shakti]]'' | Aishwarya |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Nenu Naa Rakshasi]]'' | Meenakshi/Shravya |Telugî | |- | rowspan="4" |2012 ! scope="row"| ''[[Nanban (2012 film)|Nanban]]'' | Ria Santhanam | Tamîlî | |- ! scope="row"| ''[[Julayi]]'' | Madhu |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Devudu Chesina Manushulu (2012 film)|Devudu Chesina Manushulu]]'' | Ileana |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Barfi!]]'' | Shruti Ghosh Sengupta |Hindî | |- | 2013 ! scope="row"| ''[[Phata Poster Nikhla Hero]]'' | Kajal |Hindî | |- | rowspan="2" |2014 ! scope="row"| ''[[Main Tera Hero]]'' | Sunaina |Hindî | |- ! scope="row"| ''[[Happy Ending (film)|Happy Ending]]'' | Aanchal Reddy |Hindî | |- | 2016 ! scope="row"|''[[Rustom (film)|Rustom]]'' | Cynthia Pavri |Hindî | |- | rowspan="2" | 2017 ! scope="row"| ''[[Mubarakan]]'' | Sweety / Supreet Gill |Hindî | |- ! scope="row"| ''[[Baadshaho]]'' | Rani Gitanjali Devi |Hindî | |- | rowspan="2" | 2018 ! scope="row"| ''[[Raid (2018 film)|Raid]]'' | Malini Patnaik |Hindî | |- ! scope="row"| ''[[Amar Akbar Anthony (2018 film)|Amar Akbar Anthony]]'' | Aishwarya/Pooja/Teresa | Telugî | |- | 2019 ! scope="row"|''[[Pagalpanti (2019 film)|Pagalpanti]]'' | Sanjana | Hindî | |- | rowspan="2"| 2021 ! scope="row"|''[[The Big Bull]]'' | Meera Rao<br>Based on [[Sucheta Dalal]] | Hindî | |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''[[Unfair & Lovely]]'' | TBA | Hindî | Temam bû |} === Muzîk === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" id="filmography" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" class="unsortable" | Nav ! scope="col" class="unsortable" | Sal ! scope="col" class="unsortable" | Rol ! scope="col" class="unsortable" | Lîstikvan ! scope="col" class="unsortable" | Albûm |- ! scope="row" | "Pehli Dafa" | 2017 | Nediyare | [[Atif Aslam]] | Single |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Ileana D'Cruz}} * {{IMDb name|2299825}} * {{Instagram|ileana_official}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] 81ughlb5o8ikesfjz133pm25gxdinak 2008230 2008229 2026-05-09T16:00:21Z KiranBOT 89094 şopandina AMP ji URLan hate rakirin ([[:m:User:KiranBOT/AMP|hûrgulî]]) ([[User talk:Usernamekiran|çewtiyek rapor bike]]) v2.2.9s 2008230 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | wêne = Ileana D'Cruz graces the launch of the new Audi A5 (06).jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|11|1986|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Hindî]] | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | perwerde = [[Zanîngeha Mumbaiyê]] | pîşe = Aktrîs, model | salên_çalak = 2006–niha | tê_nasîn = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = [http://www.ileanaonline.com/ ileanaonline.com] | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = sînema }} '''Ileana D'Cruz''', ({{Jidayikbûn|1|11|1986|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvan û modela [[Hindistan|hindî]] ye ku bi piranî di fîlmên [[telugû]] û [[hindî]] de cih digire. D'Cruz li [[Mumbaî]] ji dayik bû û piraniya zarokatiya xwe li [[Goa]]yê derbas kir. Ileana, di sala 2006an de bi fîlmê bi [[zimanê telugû]] ''[[Devadasu]]'' lîst û bi vî fîlmî, di sala 2006an de xelata [[Filmfare Awards South]] ji bo lîstikvana herî baş a jin wergirtiye. == Jînenîgarî == D'Cruz, di 1ê mijdara 1986an de li bajarê Mahîm a Mûmbaiyê wekê endamê malbateke goayî ya katolîk de ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/movies/photo/happy-birthday-ileana-dcruz-boyfriend-andrew-kneebone-photos-1079928-2017-11-01 |sernav=Ileana D'Cruz turns 30: Let the birthday girl and her beau Andrew Kneebone give you relationship goals |malper=India Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/No-one-can-contain-me-Ileana-DCruz/articleshow/23101020.cms?referral=PM |sernav=No one can contain me: Ileana D'Cruz - The Times of India |tarîx=2014-06-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2014-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140621081636/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/No-one-can-contain-me-Ileana-DCruz/articleshow/23101020.cms?referral=PM |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Malbata wê di deh salî ya wê de li Parra Goayê bi cih bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://beta.vivagoaonline.com/bollywood-calling-ileana-dcruz/ |sernav=Bollywood Calling Ileana D’Cruz! {{!}} Viva Goa Online |tarîx=2013-12-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2013-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131217090244/http://beta.vivagoaonline.com/bollywood-calling-ileana-dcruz/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Zimanê wê ya dayikê Konkanî ye.<ref name="specials.rediff.com">{{Jêder-malper |url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23slide2.htm |sernav=rediff.com: The hottest heroine of Telugu cinema |malper=specials.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Rêveberê otêla ku dayika wê tê de dixebitî, pêşniyar kir ku kenekî wê yê bi şirînek û zindî heye û divê ew dest bi modeltiyê bike û bi Marc Robinson re hevdîtinekî pêk bîne. Di destpêkê de ew karê modeltiyê nexwaze jî portfêla wê ya destpêkê di çileya 2003an de hat afirandin, wê vî yekê wekê "karesat" bi nav kir. D'Cruz, bi kişandina wêneyan û pêşandanên rampê hate naskirin û [[portfêl]]a wê ya duyem di sala 2004an de hate sazkirin. Wê di sê reklamên (danasîn) Lovely û Electrolux, Emami Talc û Fair & Lovely de lîst. Di danasîna paşîn, bi taybetî ku Rakeş Roşan derhêneriya wê kir bû de eşkere kir ku vê reklamê gelek pêşniyarên ji bo lîstikvaniya fîlman jê re aniye.<ref name="specials.rediff.com"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://lh5.googleusercontent.com/-GTlhb06cLqs/UGCHAESALAI/AAAAAAAAH7k/hhZgsgG-DdY/I/PIX-%2520Know%2520more%2520about%2520Barfi%2521%2527s%2520GORGEOUS%2520Ileana%2521%2520-%2520Rediff.com%2520Movies2.png |sernav=WebCite query result |malper=www.webcitation.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190709074024/https://lh5.googleusercontent.com/-GTlhb06cLqs/UGCHAESALAI/AAAAAAAAH7k/hhZgsgG-DdY/I/PIX-%2520Know%2520more%2520about%2520Barfi%2521%2527s%2520GORGEOUS%2520Ileana%2521%2520-%2520Rediff.com%2520Movies2.png |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew bi Andrew Kneebone wênekêşê awistralî re di nava têkiliyê de bû. Hatibû gotin ku her du jî berê zewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bollywoodshaadis.com/articles/ileana-dcruz-finally-admits-andrew-kneebone-is-her-life-partner-9399 |sernav=Ileana D'Cruz Reveals Why She Chose A 'Foreigner Man', Andrew Kneebone As Her 'Life Partner' |tarîx=2018-08-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2018-08-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180815232818/https://www.bollywoodshaadis.com/articles/ileana-dcruz-finally-admits-andrew-kneebone-is-her-life-partner-9399 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 28ê tebaxa 2019an de çapemeniya hindî nûçeyên ku ew jin ji hev cuda bûne, belav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mathrubhumi.com/movies-music/trivia/ileana-d-cruz-boyfriend-andrew-kneebone-unfollow-each-other-deletes-pics-from-social-media-1.4073219 |sernav=കാമുകനൊപ്പമുള്ള ചിത്രങ്ങള്‍ നീക്കം ചെയ്തു; ഇല്യാനയും ആന്‍ഡ്രുവും വേര്‍പിരിയുന്നു |malper=Mathrubhumi |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190827152228/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/trivia/ileana-d-cruz-boyfriend-andrew-kneebone-unfollow-each-other-deletes-pics-from-social-media-1.4073219 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! scope="col" | Ziman ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe |- | rowspan="5" |2006 ! scope="row"| ''[[Devadasu (2006 film)|Devadasu]]'' | Bhanu |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Pokiri]]'' | Shruti |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Kedi (2006 film)|Kedi]]'' | Aarthi | Tamîlî | |- ! scope="row"| ''[[Khatarnak]]'' | Nakshatra |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Rakhi (2006 film)|Rakhi]]'' | Tripura |Telugî | |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row"| ''[[Munna (2007 film)|Munna]]'' | Nidhi |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Aata (2007 film)|Aata]]'' | Sathya |Telugî | |- | rowspan="2" |2008 ! scope="row"| ''[[Jalsa]]'' | Bhagyamathi/Bhagi |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Bhale Dongalu]]'' | Jyothi |Telugî | |- | rowspan="3" |2009 ! scope="row"| ''[[Kick (2009 film)|Kick]]'' | Naina |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Rechipo]]'' | Krishna Veni |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Saleem (film)|Saleem]]'' | Satyavathi |Telugî | |- | 2010 ! scope="row"| ''[[Huduga Hudugi]]'' | Herself |Kannadî | Komeo |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row"| ''[[Shakti (2011 film)|Shakti]]'' | Aishwarya |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Nenu Naa Rakshasi]]'' | Meenakshi/Shravya |Telugî | |- | rowspan="4" |2012 ! scope="row"| ''[[Nanban (2012 film)|Nanban]]'' | Ria Santhanam | Tamîlî | |- ! scope="row"| ''[[Julayi]]'' | Madhu |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Devudu Chesina Manushulu (2012 film)|Devudu Chesina Manushulu]]'' | Ileana |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Barfi!]]'' | Shruti Ghosh Sengupta |Hindî | |- | 2013 ! scope="row"| ''[[Phata Poster Nikhla Hero]]'' | Kajal |Hindî | |- | rowspan="2" |2014 ! scope="row"| ''[[Main Tera Hero]]'' | Sunaina |Hindî | |- ! scope="row"| ''[[Happy Ending (film)|Happy Ending]]'' | Aanchal Reddy |Hindî | |- | 2016 ! scope="row"|''[[Rustom (film)|Rustom]]'' | Cynthia Pavri |Hindî | |- | rowspan="2" | 2017 ! scope="row"| ''[[Mubarakan]]'' | Sweety / Supreet Gill |Hindî | |- ! scope="row"| ''[[Baadshaho]]'' | Rani Gitanjali Devi |Hindî | |- | rowspan="2" | 2018 ! scope="row"| ''[[Raid (2018 film)|Raid]]'' | Malini Patnaik |Hindî | |- ! scope="row"| ''[[Amar Akbar Anthony (2018 film)|Amar Akbar Anthony]]'' | Aishwarya/Pooja/Teresa | Telugî | |- | 2019 ! scope="row"|''[[Pagalpanti (2019 film)|Pagalpanti]]'' | Sanjana | Hindî | |- | rowspan="2"| 2021 ! scope="row"|''[[The Big Bull]]'' | Meera Rao<br>Based on [[Sucheta Dalal]] | Hindî | |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''[[Unfair & Lovely]]'' | TBA | Hindî | Temam bû |} === Muzîk === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" id="filmography" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" class="unsortable" | Nav ! scope="col" class="unsortable" | Sal ! scope="col" class="unsortable" | Rol ! scope="col" class="unsortable" | Lîstikvan ! scope="col" class="unsortable" | Albûm |- ! scope="row" | "Pehli Dafa" | 2017 | Nediyare | [[Atif Aslam]] | Single |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Ileana D'Cruz}} * {{IMDb name|2299825}} * {{Instagram|ileana_official}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] 1mdhr8028xeucgmvg6btpy7ievl45ib 2008252 2008230 2026-05-09T16:55:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008252 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | wêne = Ileana D'Cruz graces the launch of the new Audi A5 (06).jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|11|1986|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = [[Hindî]] | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | perwerde = [[Zanîngeha Mumbaiyê]] | pîşe = Aktrîs, model | salên_çalak = 2006–niha | tê_nasîn = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = [http://www.ileanaonline.com/ ileanaonline.com] | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = sînema }} '''Ileana D'Cruz''', ({{Jidayikbûn|1|11|1986|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvan û modela [[Hindistan|hindî]] ye ku bi piranî di fîlmên [[telugû]] û [[hindî]] de cih digire. D'Cruz li [[Mumbaî]] ji dayik bû û piraniya zarokatiya xwe li [[Goa]]yê derbas kir. Ileana, di sala 2006an de bi fîlmê bi [[zimanê telugû]] ''[[Devadasu]]'' lîst û bi vî fîlmî, di sala 2006an de xelata [[Filmfare Awards South]] ji bo lîstikvana herî baş a jin wergirtiye. == Jînenîgarî == D'Cruz, di 1ê mijdara 1986an de li bajarê Mahîm a Mûmbaiyê wekê endamê malbateke goayî ya katolîk de ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/movies/photo/happy-birthday-ileana-dcruz-boyfriend-andrew-kneebone-photos-1079928-2017-11-01 |sernav=Ileana D'Cruz turns 30: Let the birthday girl and her beau Andrew Kneebone give you relationship goals |malper=India Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/No-one-can-contain-me-Ileana-DCruz/articleshow/23101020.cms?referral=PM |sernav=No one can contain me: Ileana D'Cruz - The Times of India |tarîx=2014-06-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2014-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140621081636/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/No-one-can-contain-me-Ileana-DCruz/articleshow/23101020.cms?referral=PM |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Malbata wê di deh salî ya wê de li Parra Goayê bi cih bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://beta.vivagoaonline.com/bollywood-calling-ileana-dcruz/ |sernav=Bollywood Calling Ileana D’Cruz! {{!}} Viva Goa Online |tarîx=2013-12-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2013-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131217090244/http://beta.vivagoaonline.com/bollywood-calling-ileana-dcruz/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Zimanê wê ya dayikê Konkanî ye.<ref name="specials.rediff.com">{{Jêder-malper |url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23slide2.htm |sernav=rediff.com: The hottest heroine of Telugu cinema |malper=specials.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Rêveberê otêla ku dayika wê tê de dixebitî, pêşniyar kir ku kenekî wê yê bi şirînek û zindî heye û divê ew dest bi modeltiyê bike û bi Marc Robinson re hevdîtinekî pêk bîne. Di destpêkê de ew karê modeltiyê nexwaze jî portfêla wê ya destpêkê di çileya 2003an de hat afirandin, wê vî yekê wekê "karesat" bi nav kir. D'Cruz, bi kişandina wêneyan û pêşandanên rampê hate naskirin û [[portfêl]]a wê ya duyem di sala 2004an de hate sazkirin. Wê di sê reklamên (danasîn) Lovely û Electrolux, Emami Talc û Fair & Lovely de lîst. Di danasîna paşîn, bi taybetî ku Rakeş Roşan derhêneriya wê kir bû de eşkere kir ku vê reklamê gelek pêşniyarên ji bo lîstikvaniya fîlman jê re aniye.<ref name="specials.rediff.com"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://lh5.googleusercontent.com/-GTlhb06cLqs/UGCHAESALAI/AAAAAAAAH7k/hhZgsgG-DdY/I/PIX-%2520Know%2520more%2520about%2520Barfi%2521%2527s%2520GORGEOUS%2520Ileana%2521%2520-%2520Rediff.com%2520Movies2.png |sernav=WebCite query result |malper=www.webcitation.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-07-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190709074024/https://lh5.googleusercontent.com/-GTlhb06cLqs/UGCHAESALAI/AAAAAAAAH7k/hhZgsgG-DdY/I/PIX-%2520Know%2520more%2520about%2520Barfi%2521%2527s%2520GORGEOUS%2520Ileana%2521%2520-%2520Rediff.com%2520Movies2.png |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew bi Andrew Kneebone wênekêşê awistralî re di nava têkiliyê de bû. Hatibû gotin ku her du jî berê zewicî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bollywoodshaadis.com/articles/ileana-dcruz-finally-admits-andrew-kneebone-is-her-life-partner-9399 |sernav=Ileana D'Cruz Reveals Why She Chose A 'Foreigner Man', Andrew Kneebone As Her 'Life Partner' |tarîx=2018-08-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2018-08-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180815232818/https://www.bollywoodshaadis.com/articles/ileana-dcruz-finally-admits-andrew-kneebone-is-her-life-partner-9399 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 28ê tebaxa 2019an de çapemeniya hindî nûçeyên ku ew jin ji hev cuda bûne, belav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mathrubhumi.com/movies-music/trivia/ileana-d-cruz-boyfriend-andrew-kneebone-unfollow-each-other-deletes-pics-from-social-media-1.4073219 |sernav=കാമുകനൊപ്പമുള്ള ചിത്രങ്ങള്‍ നീക്കം ചെയ്തു; ഇല്യാനയും ആന്‍ഡ്രുവും വേര്‍പിരിയുന്നു |malper=Mathrubhumi |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2019-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190827152228/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/trivia/ileana-d-cruz-boyfriend-andrew-kneebone-unfollow-each-other-deletes-pics-from-social-media-1.4073219 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Fîlm ! scope="col" | Rol ! scope="col" | Ziman ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe |- | rowspan="5" |2006 ! scope="row"| ''[[Devadasu (2006 film)|Devadasu]]'' | Bhanu |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Pokiri]]'' | Shruti |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Kedi (2006 film)|Kedi]]'' | Aarthi | Tamîlî | |- ! scope="row"| ''[[Khatarnak]]'' | Nakshatra |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Rakhi (2006 film)|Rakhi]]'' | Tripura |Telugî | |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row"| ''[[Munna (2007 film)|Munna]]'' | Nidhi |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Aata (2007 film)|Aata]]'' | Sathya |Telugî | |- | rowspan="2" |2008 ! scope="row"| ''[[Jalsa]]'' | Bhagyamathi/Bhagi |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Bhale Dongalu]]'' | Jyothi |Telugî | |- | rowspan="3" |2009 ! scope="row"| ''[[Kick (2009 film)|Kick]]'' | Naina |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Rechipo]]'' | Krishna Veni |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Saleem (film)|Saleem]]'' | Satyavathi |Telugî | |- | 2010 ! scope="row"| ''[[Huduga Hudugi]]'' | Herself |Kannadî | Komeo |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row"| ''[[Shakti (2011 film)|Shakti]]'' | Aishwarya |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Nenu Naa Rakshasi]]'' | Meenakshi/Shravya |Telugî | |- | rowspan="4" |2012 ! scope="row"| ''[[Nanban (2012 film)|Nanban]]'' | Ria Santhanam | Tamîlî | |- ! scope="row"| ''[[Julayi]]'' | Madhu |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Devudu Chesina Manushulu (2012 film)|Devudu Chesina Manushulu]]'' | Ileana |Telugî | |- ! scope="row"| ''[[Barfi!]]'' | Shruti Ghosh Sengupta |Hindî | |- | 2013 ! scope="row"| ''[[Phata Poster Nikhla Hero]]'' | Kajal |Hindî | |- | rowspan="2" |2014 ! scope="row"| ''[[Main Tera Hero]]'' | Sunaina |Hindî | |- ! scope="row"| ''[[Happy Ending (film)|Happy Ending]]'' | Aanchal Reddy |Hindî | |- | 2016 ! scope="row"|''[[Rustom (film)|Rustom]]'' | Cynthia Pavri |Hindî | |- | rowspan="2" | 2017 ! scope="row"| ''[[Mubarakan]]'' | Sweety / Supreet Gill |Hindî | |- ! scope="row"| ''[[Baadshaho]]'' | Rani Gitanjali Devi |Hindî | |- | rowspan="2" | 2018 ! scope="row"| ''[[Raid (2018 film)|Raid]]'' | Malini Patnaik |Hindî | |- ! scope="row"| ''[[Amar Akbar Anthony (2018 film)|Amar Akbar Anthony]]'' | Aishwarya/Pooja/Teresa | Telugî | |- | 2019 ! scope="row"|''[[Pagalpanti (2019 film)|Pagalpanti]]'' | Sanjana | Hindî | |- | rowspan="2"| 2021 ! scope="row"|''[[The Big Bull]]'' | Meera Rao<br>Based on [[Sucheta Dalal]] | Hindî | |- ! scope="row" style="background:#FFFFCC;" |''[[Unfair & Lovely]]'' | TBA | Hindî | Temam bû |} === Muzîk === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" id="filmography" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! scope="col" class="unsortable" | Nav ! scope="col" class="unsortable" | Sal ! scope="col" class="unsortable" | Rol ! scope="col" class="unsortable" | Lîstikvan ! scope="col" class="unsortable" | Albûm |- ! scope="row" | "Pehli Dafa" | 2017 | Nediyare | [[Atif Aslam]] | Single |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Ileana D'Cruz}} * {{IMDb name|2299825}} * {{Instagram|ileana_official}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên hindistanî]] [[Kategorî:Modelên portûgalî yên jin]] 69tzsysouygjcayp2bbt7haip9yyuvu 0 101171 2008247 1844511 2026-05-09T16:31:37Z Avestaboy 34898 2008247 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = Tabassum Fatma Hashimi | zimanê_navê_rastî = | wêne = Tabu 2012.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|4|11|1971|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hyderabad]], [[Telangana]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = [[Zanîngeha Saint Xavier]] | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 1980–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Tabassum Fatma Hashimi''', ({{Jidayikbûn|4|11|1971|j=1}}; [[Hyderabad]], [[Telangana]], [[Hindistan]]) bi navê şanoyê '''Tabu''' tê naskirin, lîstikvaneke hindî ye ku bi fîlmên hindî re di fîlmên telugû û tamîlî de lîstiye. Tabu, gelek caran di warê karakteran de, ji romanê edebî, hem di sînemaya sereke û serbixwe de û hem jî di hin berhemên amerîkî de, gelek caran wek jina tengas û rolên jina ku jiyana wê tevlihev e, lîstiye. Wê du Xelatên Fîlman ên Neteweyî bo Lîstikvana Jin a herî Baş û şeş Xelatên Filmfare bi dest xistiye ku di nav de xelatên rekorê yên çar xelatên rexnegiran jibo lîstikvana baştirîn sitandiye. Hikûmeta Hindistanê di sala 2011an de bi xelata Padma Shri ya ku xelata çarem a bilindtirîn şerefa sivîl a welêt e, da wê. == Jînenîgarî == Tebessum Fatma Hashimi, ji dêûbavê Jamal Ali Hashimi û Rizwana li malbateke misilmanên heyderabadî ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=8y8vN9A14nkC&pg=PT658&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Encyclopaedia of Hindi Cinema |paşnav=Britannica |pêşnav=Encyclopedia |tarîx=2003 |weşanger=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-066-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vervemagazine.in/people/nothing-serious-about-tabu |sernav=Nothing Serious About Tabu {{!}} Verve Magazine |tarîx=2007-07-25 |malper=www.vervemagazine.in |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Dê û bavê wê piştî demeke kurt ji hev qetiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/2007/20070429/edit.htm |sernav=The Tribune, Chandigarh, India - Opinions |malper=www.tribuneindia.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Diya wê mamosteya dibistanê bû û bapîrên wê yên dayikî profesorên teqawît bû ku dibistan bi rê ve dibir. Bapîrê wê Mohammed Ahsan profesorê matematîkê bû, dapîra wê jî profesorê edebiyata inglîzî bû. Wê perwerdeya xwe ya destpêka zanîngehê li Dibistana Bilind a Saint Ann a Koloniya Vijayanagar a Hyderabadê wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/tabu-lesser-known-facts/photostory/45021204.cms |sernav=Tabu: Lesser known facts |malper=The Times of India |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di sala 1983an de li Mumbaiyê yê du sal li Zanîngeha Saint Xavier de xwend.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/when-dosa-was-a-luxury-/articleshow/44588861.cms |sernav=When dosa was a luxury... - Times of India |paşnav=Apr 26 |pêşnav=Nina Martyris {{!}} TNN {{!}} |paşnav2=2003 |malper=The Times of India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |paşnav3=Ist |pêşnav3=21:20 }}</ref> Ew qîzmeta Shabana Azmi, Tanvi Azmi û Baba Azmi û xwişka biçûk a lîstikvan Ferah Naaz e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/03/09/stories/2006030900400100.htm |sernav=The Hindu : Metro Plus Hyderabad : As she likes it! |tarîx=2007-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2007-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071017210947/http://hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/03/09/stories/2006030900400100.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Fîlm !Rol !Ziman !Nîşe !Ref |- |1982 !''Bazar'' |Nenas |Hindî | | |- |1985 !''Hum Naujawan'' |Priya |Hindî | | |- |1991 !''Coolie No. 1'' |Ranjani |Telugû | | |- |1992 !''Mashooq'' |Nenas |Hindî | | |- | rowspan="2" |1994 !''Pehla Pehla Pyar'' |Sapna |Hindî | | |- !''Vijaypath'' |Mohini |Hindî |Xelata Filmfare ya Xelata Destpêka Jina Baştirîn | |- | rowspan="4" |1995 !''Prem'' |Lachi / Sonya Jetley |Hindî | | |- !''Saajan Ki Baahon Mein'' |Kavita |Hindî | | |- !''Sisindri'' |Xwe |Telugû |Rola taybet | |- !''Haqeeqat'' |Sudha |Hindî | | |- | rowspan="8" |1996 !''Himmat'' |Anju |Hindî | | |- !''Kadhal Desam'' |Divya |Tamîlî | | |- !''Tu Chor Main Sipahi'' |Kajal |Hindî | | |- !''Jeet'' |Tulsi |Hindî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş | |- !''Kaalapani'' |Parvathi |Malayalamî | | |- !''Maachis'' |Veerandra (Veeran) |Hindî |Xelata Niştimanî ya Fîlimê ya Xelata Lîstikvana Herî Serketî - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş | |- !''Saajan Chale Sasural'' |Divya Khurana |Hindî | | |- !''Ninne Pelladata'' |Mahalakshmi (Pandu) |Telugû |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Telugu | |- | rowspan="5" |1997 !''Darmiyaan: Li Navbera'' |Chitra |Hindî | | |- !''Virasat'' |Gehna |Hindî |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Xelata Lîstikvana Herî Baş-Namzetê Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare | |- !''Hidûd'' |Yamora Kaur Chandpuri |Hindî | | |- !''Iruvar'' |Senthamarai |Tamîlî | | |- !''Chachi 420'' |Janki Paswan |Hindî | | |- | rowspan="4" |1998 !''Aavida Maa Aavide'' |Archana |Telugû | | |- !''2001: Do Hazaar Ek'' |Billu |Hindî | | |- !''Thaayin Manikodi'' |Anjali |Tamîlî | | |- !''Hanuman'' |Anja |Inglîzî |Fîlimê fransî-hindî | |- | rowspan="5" |1999 !''Hu Tu Tu'' |Panna |Hindî |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Xelata Lîstikvana Herî Baş-Namzetê Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare | |- !''Biwi No.1'' |Têhezkir |Hindî | | |- !''Kohram'' |Mufetîş Kiran Patkar |Hindî | | |- !''Hum Saath-Saath Hain'' |Sadhana |Hindî | | |- !''Thakshak'' |Suman Dev |Hindî | | |- | rowspan="9" |2000 !''Hera Pheri'' |Anuradha Shivshankar Panikar |Hindî | | |- !''Kandukondain Kandukondain'' |Sowmya |Tamîlî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Tamîl | |- !''Tarkieb'' |Roshni Choubey |Hindî | | |- !''Dil Pe Mat Le Yaar'' |Kamya Lal |Hindî | | |- !''Shikari'' |Suman |Hindî | | |- !''Astitva'' |Aditi Pandit |Hindî û maratî |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Xelata Lîstikvana Herî Baş-Namzetê Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare | |- !''Ghaath'' |Kavita Choudhary |Hindî | | |- !''Snegithiye'' |ACP Gayatri |Tamîlî | | |- !''Çîroka Cover'' |Jasmine Khan |Malayalamî | | |- | rowspan="3" |2001 !''Dil Ne Phir Yaad Kiya'' |Roshni Batra |Hindî | | |- !''Chandni Bar'' |Mumtaz |Hindî |Xelata Fîlimê ya Neteweyî ya Xelata Lîstikvana Çaktirîn - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş | |- !''Aamdani Atthani Kharcha Rupaiyaa'' |Meena |Hindî | | |- | rowspan="5" |2002 !''Maa Tujhhe Salaam'' |Captain Sonia Khanna |Hindî | | |- !''Filhaal ...'' |Rewa Singh |Hindî | | |- !''Chennakesava Reddy'' |Devi |Telugû | | |- !''Zindagi Khoobsoorat Hai'' |Shalu |Hindî | | |- !''Saathiya'' |Savithri Rao |Hindî |Rola taybet | |- | rowspan="5" |2003 !''Abar Aranye'' |Amrita |Bengalî | | |- !''Xanjar: Kêr'' |Shilpa |Hindî | | |- !''Hawa'' |Sanjana |Hindî | | |- !''Jaal: Xefik'' |Neha Pandit |Hindî | | |- !''Maqbool'' |Nimmi |Hindî | | |- | rowspan="2" |2004 !''Main Hoon Na'' |Aparna |Hindî |Kameya neverastkirî | |- !''Meenaxi: Çîrokek Sê Bajaran'' |Meenaxi / Maria Zarkova |Hindî | | |- | rowspan="3" |2005 !''Bhagmati'' |Bhagmati |Hindî | | |- !''Andarivaadu'' |Shanthi |Telugû | | |- !''Silsiilay'' |Rehana |Hindî | | |- | rowspan="3" |2006 !''Hûrmik'' |Gita |Telugû | | |- !''Fanaa'' |Malini Tyagi |Hindî | | |- !''Navê Nav'' |Ashima |Îngilîzî |Fîlimê hindî-amerîkî | |- | rowspan="4" |2007 !''Sarhad Paar'' |Pammi |Hindî | | |- !''Rakk Philippattu'' |ACP Gayatri Varma |Malayalamî | | |- !''Cheeni Kum'' |Nina Verma |Hindî |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş | |- !''Om Shanti Om'' |Xwe |Hindî |Cameo di strana "Deewangi Deewangi" de | |- | rowspan="2" |2008 !''Idi Sangathi'' |Swarajyalakshmi |Telugû | | |- !''Pandurangadu'' |Amrutha |Teluguyî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Piştevaniya Herî Baş - Telugu | |- | rowspan="2" |2010 !''Toh Baat Pakki!'' |Rajeshwari Saxena |Hindî | | |- !''Khuda Kasam'' |Neetu Singh |Hindî | | |- |2011 !''Urumi'' |Xwe |Malayalamî |Rola taybet | |- |2012 !''Jiyan a pî'' |Gita Patel |Inglîzî |Fîlimê amerîkî | |- | rowspan="2" |2013 !''Dawid'' |Frenny |Hindî | | |- !''Dawid'' |Frenny |Tamîlî | | |- | rowspan="2" |2014 !''Jai Ho'' |Geeta Agnihotri |Hindî | | |- !''Haider'' |Ghazala Meer |Hindî |Di heman demê de ji bo strana "Roshe Valle" Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş a Herî Baş jî stranbêj lêdike | |- | rowspan="2" |2015 !''Drishyam'' |IG Meera Deshmukh |Hindî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş | |- !''Talvar'' |Reema Kumar |Hindî |Lîstikvana mêvan | |- |2016 !''Fitoor'' |Begum Hazreti Jaan |Hindî | | |- |2017 !''Golmaal Dîsa'' |Anna Matthew |Hindî | | |- | rowspan="3" |2018 !''Wenda'' |Aparna Dubey |Hindî |Di heman demê de stranbêja strana "Soja Re" jî vebêje | |- !''Sanju'' |Xwe |Hindî |Dîmena kameo | |- !''Andhadhun'' |Simi |Hindî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Çandî ya Herî Nomandî - Xelata Rexnevanên Filmfare ya Lîstikvana Çaktirîn | |- | rowspan="2" |2019 !''De De Pyaar De'' |Manjana "Manju" Rao |Hindî | | |- !''Bharat'' |Gudiya (Meher) |Hindî |Rola taybet | |- | rowspan="2" |2020 !''Ala Vaikunthapurramuloo'' |Yasoda "Yasu" |Telugû | | |- !''Jawaani Jaaneman'' |Ananya |Hindî | | |- |2021 |''Bhool Bhulaiyaa 2'' |TBA |Hindî |Di asta kişandinê de ye | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Tabu}} * {{IMDb name|0007102|name=Tabu}} * {{Instagram|https://instagram.com/tabutiful?igshid=wfr2sd8aq9bn}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] d98wlbego1tvxsy6cpxf67n74pcjntb 2008254 2008247 2026-05-09T17:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008254 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = Tabassum Fatma Hashimi | zimanê_navê_rastî = | wêne = Tabu 2012.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|4|11|1971|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hyderabad]], [[Telangana]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = [[Zanîngeha Saint Xavier]] | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 1980–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Tabassum Fatma Hashimi''', ({{Jidayikbûn|4|11|1971|j=1}}; [[Hyderabad]], [[Telangana]], [[Hindistan]]) bi navê şanoyê '''Tabu''' tê naskirin, lîstikvaneke hindî ye ku bi fîlmên hindî re di fîlmên telugû û tamîlî de lîstiye. Tabu, gelek caran di warê karakteran de, ji romanê edebî, hem di sînemaya sereke û serbixwe de û hem jî di hin berhemên amerîkî de, gelek caran wek jina tengas û rolên jina ku jiyana wê tevlihev e, lîstiye. Wê du Xelatên Fîlman ên Neteweyî bo Lîstikvana Jin a herî Baş û şeş Xelatên Filmfare bi dest xistiye ku di nav de xelatên rekorê yên çar xelatên rexnegiran jibo lîstikvana baştirîn sitandiye. Hikûmeta Hindistanê di sala 2011an de bi xelata Padma Shri ya ku xelata çarem a bilindtirîn şerefa sivîl a welêt e, da wê. == Jînenîgarî == Tebessum Fatma Hashimi, ji dêûbavê Jamal Ali Hashimi û Rizwana li malbateke misilmanên heyderabadî ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=8y8vN9A14nkC&pg=PT658&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=Encyclopaedia of Hindi Cinema |paşnav=Britannica |pêşnav=Encyclopedia |tarîx=2003 |weşanger=Popular Prakashan |isbn=978-81-7991-066-5 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vervemagazine.in/people/nothing-serious-about-tabu |sernav=Nothing Serious About Tabu {{!}} Verve Magazine |tarîx=2007-07-25 |malper=www.vervemagazine.in |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Dê û bavê wê piştî demeke kurt ji hev qetiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/2007/20070429/edit.htm |sernav=The Tribune, Chandigarh, India - Opinions |malper=www.tribuneindia.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Diya wê mamosteya dibistanê bû û bapîrên wê yên dayikî profesorên teqawît bû ku dibistan bi rê ve dibir. Bapîrê wê Mohammed Ahsan profesorê matematîkê bû, dapîra wê jî profesorê edebiyata inglîzî bû. Wê perwerdeya xwe ya destpêka zanîngehê li Dibistana Bilind a Saint Ann a Koloniya Vijayanagar a Hyderabadê wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/tabu-lesser-known-facts/photostory/45021204.cms |sernav=Tabu: Lesser known facts |malper=The Times of India |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di sala 1983an de li Mumbaiyê yê du sal li Zanîngeha Saint Xavier de xwend.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/when-dosa-was-a-luxury-/articleshow/44588861.cms |sernav=When dosa was a luxury... - Times of India |paşnav=Apr 26 |pêşnav=Nina Martyris {{!}} TNN {{!}} |paşnav2=2003 |malper=The Times of India |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= |paşnav3=Ist |pêşnav3=21:20 }}</ref> Ew qîzmeta Shabana Azmi, Tanvi Azmi û Baba Azmi û xwişka biçûk a lîstikvan Ferah Naaz e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/03/09/stories/2006030900400100.htm |sernav=The Hindu : Metro Plus Hyderabad : As she likes it! |tarîx=2007-10-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2007-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071017210947/http://hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/03/09/stories/2006030900400100.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Fîlm !Rol !Ziman !Nîşe !Ref |- |1982 !''Bazar'' |Nenas |Hindî | | |- |1985 !''Hum Naujawan'' |Priya |Hindî | | |- |1991 !''Coolie No. 1'' |Ranjani |Telugû | | |- |1992 !''Mashooq'' |Nenas |Hindî | | |- | rowspan="2" |1994 !''Pehla Pehla Pyar'' |Sapna |Hindî | | |- !''Vijaypath'' |Mohini |Hindî |Xelata Filmfare ya Xelata Destpêka Jina Baştirîn | |- | rowspan="4" |1995 !''Prem'' |Lachi / Sonya Jetley |Hindî | | |- !''Saajan Ki Baahon Mein'' |Kavita |Hindî | | |- !''Sisindri'' |Xwe |Telugû |Rola taybet | |- !''Haqeeqat'' |Sudha |Hindî | | |- | rowspan="8" |1996 !''Himmat'' |Anju |Hindî | | |- !''Kadhal Desam'' |Divya |Tamîlî | | |- !''Tu Chor Main Sipahi'' |Kajal |Hindî | | |- !''Jeet'' |Tulsi |Hindî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş | |- !''Kaalapani'' |Parvathi |Malayalamî | | |- !''Maachis'' |Veerandra (Veeran) |Hindî |Xelata Niştimanî ya Fîlimê ya Xelata Lîstikvana Herî Serketî - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş | |- !''Saajan Chale Sasural'' |Divya Khurana |Hindî | | |- !''Ninne Pelladata'' |Mahalakshmi (Pandu) |Telugû |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Telugu | |- | rowspan="5" |1997 !''Darmiyaan: Li Navbera'' |Chitra |Hindî | | |- !''Virasat'' |Gehna |Hindî |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Xelata Lîstikvana Herî Baş-Namzetê Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare | |- !''Hidûd'' |Yamora Kaur Chandpuri |Hindî | | |- !''Iruvar'' |Senthamarai |Tamîlî | | |- !''Chachi 420'' |Janki Paswan |Hindî | | |- | rowspan="4" |1998 !''Aavida Maa Aavide'' |Archana |Telugû | | |- !''2001: Do Hazaar Ek'' |Billu |Hindî | | |- !''Thaayin Manikodi'' |Anjali |Tamîlî | | |- !''Hanuman'' |Anja |Inglîzî |Fîlimê fransî-hindî | |- | rowspan="5" |1999 !''Hu Tu Tu'' |Panna |Hindî |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Xelata Lîstikvana Herî Baş-Namzetê Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare | |- !''Biwi No.1'' |Têhezkir |Hindî | | |- !''Kohram'' |Mufetîş Kiran Patkar |Hindî | | |- !''Hum Saath-Saath Hain'' |Sadhana |Hindî | | |- !''Thakshak'' |Suman Dev |Hindî | | |- | rowspan="9" |2000 !''Hera Pheri'' |Anuradha Shivshankar Panikar |Hindî | | |- !''Kandukondain Kandukondain'' |Sowmya |Tamîlî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş - Tamîl | |- !''Tarkieb'' |Roshni Choubey |Hindî | | |- !''Dil Pe Mat Le Yaar'' |Kamya Lal |Hindî | | |- !''Shikari'' |Suman |Hindî | | |- !''Astitva'' |Aditi Pandit |Hindî û maratî |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Xelata Lîstikvana Herî Baş-Namzetê Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare | |- !''Ghaath'' |Kavita Choudhary |Hindî | | |- !''Snegithiye'' |ACP Gayatri |Tamîlî | | |- !''Çîroka Cover'' |Jasmine Khan |Malayalamî | | |- | rowspan="3" |2001 !''Dil Ne Phir Yaad Kiya'' |Roshni Batra |Hindî | | |- !''Chandni Bar'' |Mumtaz |Hindî |Xelata Fîlimê ya Neteweyî ya Xelata Lîstikvana Çaktirîn - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş | |- !''Aamdani Atthani Kharcha Rupaiyaa'' |Meena |Hindî | | |- | rowspan="5" |2002 !''Maa Tujhhe Salaam'' |Captain Sonia Khanna |Hindî | | |- !''Filhaal ...'' |Rewa Singh |Hindî | | |- !''Chennakesava Reddy'' |Devi |Telugû | | |- !''Zindagi Khoobsoorat Hai'' |Shalu |Hindî | | |- !''Saathiya'' |Savithri Rao |Hindî |Rola taybet | |- | rowspan="5" |2003 !''Abar Aranye'' |Amrita |Bengalî | | |- !''Xanjar: Kêr'' |Shilpa |Hindî | | |- !''Hawa'' |Sanjana |Hindî | | |- !''Jaal: Xefik'' |Neha Pandit |Hindî | | |- !''Maqbool'' |Nimmi |Hindî | | |- | rowspan="2" |2004 !''Main Hoon Na'' |Aparna |Hindî |Kameya neverastkirî | |- !''Meenaxi: Çîrokek Sê Bajaran'' |Meenaxi / Maria Zarkova |Hindî | | |- | rowspan="3" |2005 !''Bhagmati'' |Bhagmati |Hindî | | |- !''Andarivaadu'' |Shanthi |Telugû | | |- !''Silsiilay'' |Rehana |Hindî | | |- | rowspan="3" |2006 !''Hûrmik'' |Gita |Telugû | | |- !''Fanaa'' |Malini Tyagi |Hindî | | |- !''Navê Nav'' |Ashima |Îngilîzî |Fîlimê hindî-amerîkî | |- | rowspan="4" |2007 !''Sarhad Paar'' |Pammi |Hindî | | |- !''Rakk Philippattu'' |ACP Gayatri Varma |Malayalamî | | |- !''Cheeni Kum'' |Nina Verma |Hindî |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş | |- !''Om Shanti Om'' |Xwe |Hindî |Cameo di strana "Deewangi Deewangi" de | |- | rowspan="2" |2008 !''Idi Sangathi'' |Swarajyalakshmi |Telugû | | |- !''Pandurangadu'' |Amrutha |Teluguyî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Piştevaniya Herî Baş - Telugu | |- | rowspan="2" |2010 !''Toh Baat Pakki!'' |Rajeshwari Saxena |Hindî | | |- !''Khuda Kasam'' |Neetu Singh |Hindî | | |- |2011 !''Urumi'' |Xwe |Malayalamî |Rola taybet | |- |2012 !''Jiyan a pî'' |Gita Patel |Inglîzî |Fîlimê amerîkî | |- | rowspan="2" |2013 !''Dawid'' |Frenny |Hindî | | |- !''Dawid'' |Frenny |Tamîlî | | |- | rowspan="2" |2014 !''Jai Ho'' |Geeta Agnihotri |Hindî | | |- !''Haider'' |Ghazala Meer |Hindî |Di heman demê de ji bo strana "Roshe Valle" Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş a Herî Baş jî stranbêj lêdike | |- | rowspan="2" |2015 !''Drishyam'' |IG Meera Deshmukh |Hindî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş | |- !''Talvar'' |Reema Kumar |Hindî |Lîstikvana mêvan | |- |2016 !''Fitoor'' |Begum Hazreti Jaan |Hindî | | |- |2017 !''Golmaal Dîsa'' |Anna Matthew |Hindî | | |- | rowspan="3" |2018 !''Wenda'' |Aparna Dubey |Hindî |Di heman demê de stranbêja strana "Soja Re" jî vebêje | |- !''Sanju'' |Xwe |Hindî |Dîmena kameo | |- !''Andhadhun'' |Simi |Hindî |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Çandî ya Herî Nomandî - Xelata Rexnevanên Filmfare ya Lîstikvana Çaktirîn | |- | rowspan="2" |2019 !''De De Pyaar De'' |Manjana "Manju" Rao |Hindî | | |- !''Bharat'' |Gudiya (Meher) |Hindî |Rola taybet | |- | rowspan="2" |2020 !''Ala Vaikunthapurramuloo'' |Yasoda "Yasu" |Telugû | | |- !''Jawaani Jaaneman'' |Ananya |Hindî | | |- |2021 |''Bhool Bhulaiyaa 2'' |TBA |Hindî |Di asta kişandinê de ye | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Tabu}} * {{IMDb name|0007102|name=Tabu}} * {{Instagram|https://instagram.com/tabutiful?igshid=wfr2sd8aq9bn}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] b42u946od2p1qjsjktqrsi5qdifyye2 0 101238 2008236 1823289 2026-05-09T16:07:51Z Avestaboy 34898 2008236 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Karisma Kapoor | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Karisma.Kapoor.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|6|1974|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = [[Hindî]] | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 1991–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = Sanjay Kapur (2003–2016) | partner = | zarok = 2 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Karisma Kapoor''', ({{Jidayikbûn|25|6|1974|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvaneke fîlmê ya hindî ye û yek ji aktrîsên fîlmên hindî ya herî populer a navbera salên 1990 û 2000an e. Karisma Kapoor, xelatgirê Xelata Fîlimê ya Neteweyî û çar Xelatên Filmfarêye. == Jînenîgarî == Karisma Kapoor, keça dêûbavê lîstikvan [[Randhir Kapoor]] û [[Babita Kapoor]] e û di 25ê hezîrana 1974an de li Mumbaiyê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.rediff.com/movies/2002/oct/30sotw.htm |sernav=rediff.com Movies: Star of The Week-Kareena Kapoor |malper=m.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Kapoor, bi taybetî ji lîstikvaniya lîstikvanên wekî Sridevi û [[Madurî Dikşit]] bi bandor bû û ji zaroktiya xwe ve li pey lîstikvaniyê bû. Bi ciwantiya xwe re, Kapoor bi rêkûpêk beşdarî merasîmên xelatdayînê bû û dêûbavên wê jî tev li setên fîliman bûn. Lêbelê, tevî paşmaliya malbatê, bavê wê jinên ku di fîlman de dixebitin nepejirand û ji ber ku wî bawer dikir ku ew bi erkên dayikê yên kevneşopî û berpirsiyariya jinên malbatê re dikeve nakokî. Ev bû sedem ku di navbera dêûbavên wê de pevçûn çêbibe û ew di 1988an de ji hev cûda bûn. Ew û xwişka wê Kareena ji aliyê dayika xwe ve wan ve hatin mezin kirin. Karisma Kapoor, ji sala 1992an heta sala 1995an ku jihev qetiyan, bi hevjînê xwe yê Jigar Ajay Devgn re di nav têkiliyê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bhaskar.com/national/ |sernav=Hindi News, हिंदी समाचार, India News in Hindi, हिन्दी में समाचार, Desh |malper=Dainik Bhaskar |ziman=hi |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di sala 2002an de bi Abhishek Bachchan re bi nîşan bûn ​​lê piştî çend mehan nîşana wan hat bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/karisma-kapoor-low-points-of-her-life/karisma-kapoor-5-low-points-of-karisma-kapoors-life/photostory/35337418.cms |sernav=Karisma Kapoor: Low points of her life |malper=The Times of India |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Fîlm !Rol !Nîşe |- !1991 |''Prem Qaidi'' |Neelima | |- ! rowspan="6" |1992 |''Polîs'' |Bijali | |- |''Jaagruti'' |Shalu | |- |''Nishchaiy'' |Payal | |- |''Sapne Sajan Ke'' |Jyoti | |- |''Deedar'' |Sapna Saxena | |- |''Jigar'' |Suman | |- ! rowspan="5" |1993 |''Anari'' |Rajnandini | |- |''Muqabla'' |Karisma | |- |''Sangraam'' |Madhu | |- |''Shaktiman'' |Priya | |- |''Dhanwaan'' |Anjali Chopra | |- ! rowspan="11" |1994 |''Prem Shakti'' |Gurî / Karisma | |- |''Kaameshwari'' |Kameshwari / Pooja | |- |''Raja Babu'' |Madhoo | |- |''Dulaara'' |Priya | |- |''Xuddar'' |Pooja | |- |''Andaz'' |Jaya | |- |''Andaz Apna Apna'' |Karishma / Raveena | |- |''Yeh Dillagi'' |Anjali |Dîmena kameo |- |''Aatish'' |Pooja | |- |''Suhaag'' |Pooja | |- |''Gopi Kishan'' |Barkha | |- ! rowspan="3" |1995 |''Cewab'' |Suman | |- |''Maidan-E-Jung'' |Tulsi | |- |''Coolie No. 1'' |Malti | |- ! rowspan="10" |1996 |''Papi Gudia'' |Karisma | |- |''Megha'' |Megha | |- |''Saajan Chale Sasural'' |Pooja | |- |''Krishna'' |Rashmi | |- |''Jeet'' |Kajal Sharma | |- |''Bal Bramhachari'' |Asha | |- |''Sapoot'' |Pooja | |- |''Raja Hindustani'' |Aarti Sehgal |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Rakshak'' |Suman Sinha | |- |''Ajay'' |Manorama | |- ! rowspan="5" |1997 |''Judwaa'' |Mala Sharma | |- |''Qehremanê Hejmar 1'' |Meena Nath | |- |''Lahu Ke Do Rang'' |Heena | |- |''Mrityudaata'' |Reenu | |- |''Dil To Pagal Hai'' |Nisha Sandhu |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Piştevaniya Herî Baş Xelata Fîlima Neteweyî ya Lîstikvana Herî Baş |- ! rowspan="5" |1999 |''Silsila Hai Pyar Ka'' |Vanshikha Mathur | |- |''Biwi No.1'' |Pooja Mehra |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Haseena Maan Jaayegi'' |Ritu Verma | |- |''Hum Saath-Saath Hain'' |Sapna Dharamraj Bajpai | |- |''Jaanwar'' |Sapna | |- ! rowspan="5" |2000 |''Dulhan Hum Le Jayenge'' |Sapna | |- |''Chal Mere Bhai'' |Sapna | |- |''Hum To Mohabbat Karega'' |Geeta Kapoor | |- |''Fiza'' |Fiza Ikramullah |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Shikari'' |Rajeshwari Rawal | |- ! rowspan="3" |2001 |''Zubeidaa'' |Zubeidaa |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Xelata Lîstikvana Herî Nû-Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare |- |''Aashiq'' |Pooja | |- |''Ek Rishtaa: Girêdana Evînê'' |Nisha Thapar | |- ! rowspan="3" |2002 |''Haan Maine Bhi Pyaar Kiya'' |Pooja Kashyap | |- |''Shakti: Hêz'' |Nandini |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Rishtey'' |Komal | |- !2003 |''Baaz: Çûkek di xetereyê de'' |Neha Chopra | |- !2006 |''Mere Jeevan Saathi'' |Natasha | |- !2007 |''Om Shanti Om'' |Xwe |Di strana "Deewangi Deewangi" de rola taybet |- !2011 |''Bedenparêz'' |Chhaya |Tenê deng |- !2012 |''Ishhq xeternak'' |Sanjana / Geeta / Salma / Paro | |- !2013 |''Talkies Bombay'' |Xwe |Di strana " Apna Bombay Talkies " de rola taybet |- !2018 |''Sifir'' |Xwe |Dîmena kameo |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|id=0006433}} * {{Instagram|therealkarismakapoor}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2naaqqct3of8nj38cze3hqcykdu9o40 2008237 2008236 2026-05-09T16:08:05Z Avestaboy 34898 2008237 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Karisma Kapoor | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Karisma.Kapoor.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|6|1974|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = [[Hindî]] | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 1991–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = Sanjay Kapur (2003–2016) | partner = | zarok = 2 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Karisma Kapoor''', ({{Jidayikbûn|25|6|1974|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvaneke fîlmê ya hindî ye û yek ji aktrîsên fîlmên hindî ya herî populer a navbera salên 1990 û 2000an e. Karisma Kapoor, xelatgirê Xelata Fîlimê ya Neteweyî û çar Xelatên Filmfarêye. == Jînenîgarî == Karisma Kapoor, keça dêûbavê lîstikvan [[Randhir Kapoor]] û [[Babita Kapoor]] e û di 25ê hezîrana 1974an de li Mumbaiyê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.rediff.com/movies/2002/oct/30sotw.htm |sernav=rediff.com Movies: Star of The Week-Kareena Kapoor |malper=m.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Kapoor, bi taybetî ji lîstikvaniya lîstikvanên wekî Sridevi û [[Madurî Dikşit]] bi bandor bû û ji zaroktiya xwe ve li pey lîstikvaniyê bû. Bi ciwantiya xwe re, Kapoor bi rêkûpêk beşdarî merasîmên xelatdayînê bû û dêûbavên wê jî tev li setên fîliman bûn. Lêbelê, tevî paşmaliya malbatê, bavê wê jinên ku di fîlman de dixebitin nepejirand û ji ber ku wî bawer dikir ku ew bi erkên dayikê yên kevneşopî û berpirsiyariya jinên malbatê re dikeve nakokî. Ev bû sedem ku di navbera dêûbavên wê de pevçûn çêbibe û ew di 1988an de ji hev cûda bûn. Ew û xwişka wê Kareena ji aliyê dayika xwe ve wan ve hatin mezin kirin. Karisma Kapoor, ji sala 1992an heta sala 1995an ku jihev qetiyan, bi hevjînê xwe yê Jigar Ajay Devgn re di nav têkiliyê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bhaskar.com/national/ |sernav=Hindi News, हिंदी समाचार, India News in Hindi, हिन्दी में समाचार, Desh |malper=Dainik Bhaskar |ziman=hi |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di sala 2002an de bi Abhishek Bachchan re bi nîşan bûn ​​lê piştî çend mehan nîşana wan hat bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/karisma-kapoor-low-points-of-her-life/karisma-kapoor-5-low-points-of-karisma-kapoors-life/photostory/35337418.cms |sernav=Karisma Kapoor: Low points of her life |malper=The Times of India |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Fîlm !Rol !Nîşe |- !1991 |''Prem Qaidi'' |Neelima | |- ! rowspan="6" |1992 |''Polîs'' |Bijali | |- |''Jaagruti'' |Shalu | |- |''Nishchaiy'' |Payal | |- |''Sapne Sajan Ke'' |Jyoti | |- |''Deedar'' |Sapna Saxena | |- |''Jigar'' |Suman | |- ! rowspan="5" |1993 |''Anari'' |Rajnandini | |- |''Muqabla'' |Karisma | |- |''Sangraam'' |Madhu | |- |''Shaktiman'' |Priya | |- |''Dhanwaan'' |Anjali Chopra | |- ! rowspan="11" |1994 |''Prem Shakti'' |Gurî / Karisma | |- |''Kaameshwari'' |Kameshwari / Pooja | |- |''Raja Babu'' |Madhoo | |- |''Dulaara'' |Priya | |- |''Xuddar'' |Pooja | |- |''Andaz'' |Jaya | |- |''Andaz Apna Apna'' |Karishma / Raveena | |- |''Yeh Dillagi'' |Anjali |Dîmena kameo |- |''Aatish'' |Pooja | |- |''Suhaag'' |Pooja | |- |''Gopi Kishan'' |Barkha | |- ! rowspan="3" |1995 |''Cewab'' |Suman | |- |''Maidan-E-Jung'' |Tulsi | |- |''Coolie No. 1'' |Malti | |- ! rowspan="10" |1996 |''Papi Gudia'' |Karisma | |- |''Megha'' |Megha | |- |''Saajan Chale Sasural'' |Pooja | |- |''Krishna'' |Rashmi | |- |''Jeet'' |Kajal Sharma | |- |''Bal Bramhachari'' |Asha | |- |''Sapoot'' |Pooja | |- |''Raja Hindustani'' |Aarti Sehgal |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Rakshak'' |Suman Sinha | |- |''Ajay'' |Manorama | |- ! rowspan="5" |1997 |''Judwaa'' |Mala Sharma | |- |''Qehremanê Hejmar 1'' |Meena Nath | |- |''Lahu Ke Do Rang'' |Heena | |- |''Mrityudaata'' |Reenu | |- |''Dil To Pagal Hai'' |Nisha Sandhu |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Piştevaniya Herî Baş Xelata Fîlima Neteweyî ya Lîstikvana Herî Baş |- ! rowspan="5" |1999 |''Silsila Hai Pyar Ka'' |Vanshikha Mathur | |- |''Biwi No.1'' |Pooja Mehra |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Haseena Maan Jaayegi'' |Ritu Verma | |- |''Hum Saath-Saath Hain'' |Sapna Dharamraj Bajpai | |- |''Jaanwar'' |Sapna | |- ! rowspan="5" |2000 |''Dulhan Hum Le Jayenge'' |Sapna | |- |''Chal Mere Bhai'' |Sapna | |- |''Hum To Mohabbat Karega'' |Geeta Kapoor | |- |''Fiza'' |Fiza Ikramullah |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Shikari'' |Rajeshwari Rawal | |- ! rowspan="3" |2001 |''Zubeidaa'' |Zubeidaa |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Xelata Lîstikvana Herî Nû-Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare |- |''Aashiq'' |Pooja | |- |''Ek Rishtaa: Girêdana Evînê'' |Nisha Thapar | |- ! rowspan="3" |2002 |''Haan Maine Bhi Pyaar Kiya'' |Pooja Kashyap | |- |''Shakti: Hêz'' |Nandini |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Rishtey'' |Komal | |- !2003 |''Baaz: Çûkek di xetereyê de'' |Neha Chopra | |- !2006 |''Mere Jeevan Saathi'' |Natasha | |- !2007 |''Om Shanti Om'' |Xwe |Di strana "Deewangi Deewangi" de rola taybet |- !2011 |''Bedenparêz'' |Chhaya |Tenê deng |- !2012 |''Ishhq xeternak'' |Sanjana / Geeta / Salma / Paro | |- !2013 |''Talkies Bombay'' |Xwe |Di strana " Apna Bombay Talkies " de rola taybet |- !2018 |''Sifir'' |Xwe |Dîmena kameo |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|id=0006433}} * {{Instagram|therealkarismakapoor}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] gh57d33kmmp9i1w14qgps5tmfo5kb3p 2008262 2008237 2026-05-09T17:32:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008262 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = Karisma Kapoor | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Karisma.Kapoor.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|25|6|1974|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = [[Hindî]] | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | pîşe = Aktrîs | tê_nasîn = | televîzyon = | salên_çalak = 1991–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = Sanjay Kapur (2003–2016) | partner = | zarok = 2 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Karisma Kapoor''', ({{Jidayikbûn|25|6|1974|j=1}}; [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) lîstikvaneke fîlmê ya hindî ye û yek ji aktrîsên fîlmên hindî ya herî populer a navbera salên 1990 û 2000an e. Karisma Kapoor, xelatgirê Xelata Fîlimê ya Neteweyî û çar Xelatên Filmfarêye. == Jînenîgarî == Karisma Kapoor, keça dêûbavê lîstikvan [[Randhir Kapoor]] û [[Babita Kapoor]] e û di 25ê hezîrana 1974an de li Mumbaiyê ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.rediff.com/movies/2002/oct/30sotw.htm |sernav=rediff.com Movies: Star of The Week-Kareena Kapoor |malper=m.rediff.com |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Kapoor, bi taybetî ji lîstikvaniya lîstikvanên wekî Sridevi û [[Madurî Dikşit]] bi bandor bû û ji zaroktiya xwe ve li pey lîstikvaniyê bû. Bi ciwantiya xwe re, Kapoor bi rêkûpêk beşdarî merasîmên xelatdayînê bû û dêûbavên wê jî tev li setên fîliman bûn. Lêbelê, tevî paşmaliya malbatê, bavê wê jinên ku di fîlman de dixebitin nepejirand û ji ber ku wî bawer dikir ku ew bi erkên dayikê yên kevneşopî û berpirsiyariya jinên malbatê re dikeve nakokî. Ev bû sedem ku di navbera dêûbavên wê de pevçûn çêbibe û ew di 1988an de ji hev cûda bûn. Ew û xwişka wê Kareena ji aliyê dayika xwe ve wan ve hatin mezin kirin. Karisma Kapoor, ji sala 1992an heta sala 1995an ku jihev qetiyan, bi hevjînê xwe yê Jigar Ajay Devgn re di nav têkiliyê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bhaskar.com/national/ |sernav=Hindi News, हिंदी समाचार, India News in Hindi, हिन्दी में समाचार, Desh |malper=Dainik Bhaskar |ziman=hi |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di sala 2002an de bi Abhishek Bachchan re bi nîşan bûn ​​lê piştî çend mehan nîşana wan hat bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/karisma-kapoor-low-points-of-her-life/karisma-kapoor-5-low-points-of-karisma-kapoors-life/photostory/35337418.cms |sernav=Karisma Kapoor: Low points of her life |malper=The Times of India |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Fîlmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Fîlm !Rol !Nîşe |- !1991 |''Prem Qaidi'' |Neelima | |- ! rowspan="6" |1992 |''Polîs'' |Bijali | |- |''Jaagruti'' |Shalu | |- |''Nishchaiy'' |Payal | |- |''Sapne Sajan Ke'' |Jyoti | |- |''Deedar'' |Sapna Saxena | |- |''Jigar'' |Suman | |- ! rowspan="5" |1993 |''Anari'' |Rajnandini | |- |''Muqabla'' |Karisma | |- |''Sangraam'' |Madhu | |- |''Shaktiman'' |Priya | |- |''Dhanwaan'' |Anjali Chopra | |- ! rowspan="11" |1994 |''Prem Shakti'' |Gurî / Karisma | |- |''Kaameshwari'' |Kameshwari / Pooja | |- |''Raja Babu'' |Madhoo | |- |''Dulaara'' |Priya | |- |''Xuddar'' |Pooja | |- |''Andaz'' |Jaya | |- |''Andaz Apna Apna'' |Karishma / Raveena | |- |''Yeh Dillagi'' |Anjali |Dîmena kameo |- |''Aatish'' |Pooja | |- |''Suhaag'' |Pooja | |- |''Gopi Kishan'' |Barkha | |- ! rowspan="3" |1995 |''Cewab'' |Suman | |- |''Maidan-E-Jung'' |Tulsi | |- |''Coolie No. 1'' |Malti | |- ! rowspan="10" |1996 |''Papi Gudia'' |Karisma | |- |''Megha'' |Megha | |- |''Saajan Chale Sasural'' |Pooja | |- |''Krishna'' |Rashmi | |- |''Jeet'' |Kajal Sharma | |- |''Bal Bramhachari'' |Asha | |- |''Sapoot'' |Pooja | |- |''Raja Hindustani'' |Aarti Sehgal |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Rakshak'' |Suman Sinha | |- |''Ajay'' |Manorama | |- ! rowspan="5" |1997 |''Judwaa'' |Mala Sharma | |- |''Qehremanê Hejmar 1'' |Meena Nath | |- |''Lahu Ke Do Rang'' |Heena | |- |''Mrityudaata'' |Reenu | |- |''Dil To Pagal Hai'' |Nisha Sandhu |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Piştevaniya Herî Baş Xelata Fîlima Neteweyî ya Lîstikvana Herî Baş |- ! rowspan="5" |1999 |''Silsila Hai Pyar Ka'' |Vanshikha Mathur | |- |''Biwi No.1'' |Pooja Mehra |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Haseena Maan Jaayegi'' |Ritu Verma | |- |''Hum Saath-Saath Hain'' |Sapna Dharamraj Bajpai | |- |''Jaanwar'' |Sapna | |- ! rowspan="5" |2000 |''Dulhan Hum Le Jayenge'' |Sapna | |- |''Chal Mere Bhai'' |Sapna | |- |''Hum To Mohabbat Karega'' |Geeta Kapoor | |- |''Fiza'' |Fiza Ikramullah |Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Shikari'' |Rajeshwari Rawal | |- ! rowspan="3" |2001 |''Zubeidaa'' |Zubeidaa |Xelata Rexnevanên Filmfare ya Xelata Lîstikvana Herî Nû-Xelata Xelata Xelata Baştirîn a Filmfare |- |''Aashiq'' |Pooja | |- |''Ek Rishtaa: Girêdana Evînê'' |Nisha Thapar | |- ! rowspan="3" |2002 |''Haan Maine Bhi Pyaar Kiya'' |Pooja Kashyap | |- |''Shakti: Hêz'' |Nandini |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Herî Baş |- |''Rishtey'' |Komal | |- !2003 |''Baaz: Çûkek di xetereyê de'' |Neha Chopra | |- !2006 |''Mere Jeevan Saathi'' |Natasha | |- !2007 |''Om Shanti Om'' |Xwe |Di strana "Deewangi Deewangi" de rola taybet |- !2011 |''Bedenparêz'' |Chhaya |Tenê deng |- !2012 |''Ishhq xeternak'' |Sanjana / Geeta / Salma / Paro | |- !2013 |''Talkies Bombay'' |Xwe |Di strana " Apna Bombay Talkies " de rola taybet |- !2018 |''Sifir'' |Xwe |Dîmena kameo |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * {{IMDb name|id=0006433}} * {{Instagram|therealkarismakapoor}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] rz5o3xh1hosb70lb5idq66o70li4pms 0 101335 2008243 1853243 2026-05-09T16:24:31Z Avestaboy 34898 2008243 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = | wêne = Amrita Rao Indian Female Actor.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|7|6|1981|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | perwerde = | pîşe = Aktrîs, model | salên_çalak = 2002–niha | tê_nasîn = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = RJ Anmol (zw. 2016) | partner = | zarok = 1 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = sînema }} '''Amrita Rao''', ({{Jidayikbûn|7|6|1981|j=1}} li [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) fotomodel û lîstikvana fîlmên hindî ye ku di destpêkê de di fîlmên bi zimanê hindî de lîstiye. Amrîta Rao, li [[Mumbaî]] ji dayik bû zarokatî û ciwantiya xwe li wir derbas kir. Rao di fîlmê ''[[Ab Ke Baras]]'' di sala 2002an de rola xwe ya pêşîn lîstiye. Fîlm, sala 2003an de ji bo [[Xelata Filmfare Best Female Debut Award]] hat hilbijartin. Yek ji rolên xwe yên herî populer di fîlmê romansî, ''[[Vivah]]'' di sala 2006an de wergirtiye. == Jînenîgarî == Amrita Rao, 7ê hezîrana 1981ê de li [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] ji dayik bûye. Malbata xwe wekî "malbatek pir kevneşopî ya hindî" bi nav dike û xwe jî wekî kesekî pir azadîxwaz şirove dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=KK6kuAAACAAJ&redir_esc=y |sernav=The Celebrity 411: Spotlight on Amrita Rao, Including Her Personal Life, Famous Blockbusters Such as Mein Hoon Na, Vivah, Heyy Babyy, Her |paşnav=Wilkins |pêşnav=Sandra |tarîx=2012-02 |weşanger=Webster's Digital Services |isbn=978-1-276-23340-8 |ziman=en }}</ref> Wê piştî hevaltiya 7 salan di 15ê gulana 2016an de li Mumbaiyê bi hevalê xwe Anmol re zewicî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/amrita-rao-gets-married-to-rj-anmol-2801940/ |sernav=Amrita Rao ties the knot with long-time boyfriend RJ Anmol |tarîx=2016-05-30 |malper=The Indian Express |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Rao jî bi eslê xwe ji malbatekî [[konkanî]]axiv tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/did-you-know-deepika-padukone-and-amrita-rao-are-related-to-each-other-1510875-2019-04-26 |sernav=Did you know Deepika Padukone and Amrita Rao are related to each other? |paşnav=DelhiApril 26 |pêşnav=India Today Web Desk New |paşnav2=April 26 |pêşnav2=2019UPDATED: |malper=India Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-05-09 |paşnav3=Ist |pêşnav3= }}</ref> == Fîlmografî == === Rêzefîlm === {| class="wikitable" !Rêz !Sernav !Rol !Kanal !Sal !Nîşe |- |1 |''Bûka Perfect'' |Xwe (Dadger) |Star Plus |2009 |Reality Show |- |2 |''Meri Awaaz Hi Pehchaan Hai'' |Kalyani |& TV |2016 ! |} === Fîlm === {| class="wikitable" !Sal !Sernav !Rol !Nîşe |- |2002 !''Ab Ke Baras'' |Anjali Thapar / Nandini |Debut Movie digel Aarya Babbar |- |2002 !''Efsaneya Bhagat Singh'' |Mannewali |Rola taybet |- |2003 !''Ishq Vishk'' |Payal Mehra | |- |2004 !''Masti'' |Aanchal Mehta | |- |2004 !''Main Hoon Na'' |Sanjana (Sanju) Bakshi |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş |- |2004 !''Deewaar'' |Radhika | |- |2005 !''Vaah! Jiyan Ho Toh Aisi!'' |Priya | |- |2005 !''Shikhar'' |Madhavi | |- |2006 !''Pyare Mohan'' |Piya | |- |2006 !''Vivah'' |Poonam | |- |2007 !''Heyy Babyy'' | - |Di strana "Heyy Babyy" de rola taybetî |- |2007 !''Athidhi'' |Amrita |Fîlimê telûqî |- |2008 !''Navê min Anthony Gonsalves e'' |Riya | |- |2008 !''Shaurya'' |Neerja Rathod | |- |2008 !''Hûn bi xêr hatin Sajjanpur'' |Kamala | |- |2009 !''Serkeftin'' |Nandini | |- |2009 !''Kurt Kut: Con Con Serî ye'' |Mansi | |- |2009 !''Hevrê Jiyan'' |Anjali |Rola taybetî |- |2010 !''Jaane Kahan Se Aayi Hai'' |Xwişka Tara |Rola taybetî |- |2011 !''Ji U ... Mr. Kalakaar!'' |Ritu | |- |2013 !''Jolly LLB'' |Sandhya | |- |2013 !''Singh Saabê Mezin'' |Shikha Chaturvedi | |- |2013 !''Satyagraha'' |Sumitra | |- |2019 !''Thackeray'' |Meena Tai Thackeray | |- |TBA !''Efsaneya Kunal'' |Kanchanmala |Pêş-hilberîn |- |2019 !''Satsang'' |TBA |Pêş-hilberîn |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Amrita Rao}} * {{URL|https://amritarao.website/}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 1qr6gasc3g6ligwxaa4d2nzf632jzfz 2008258 2008243 2026-05-09T17:32:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008258 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = | wêne = Amrita Rao Indian Female Actor.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|7|6|1981|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = {{Ala|Hindistan}} | perwerde = | pîşe = Aktrîs, model | salên_çalak = 2002–niha | tê_nasîn = | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | televîzyon = | hevjîn = RJ Anmol (zw. 2016) | partner = | zarok = 1 | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | çînaser = sînema }} '''Amrita Rao''', ({{Jidayikbûn|7|6|1981|j=1}} li [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]]) fotomodel û lîstikvana fîlmên hindî ye ku di destpêkê de di fîlmên bi zimanê hindî de lîstiye. Amrîta Rao, li [[Mumbaî]] ji dayik bû zarokatî û ciwantiya xwe li wir derbas kir. Rao di fîlmê ''[[Ab Ke Baras]]'' di sala 2002an de rola xwe ya pêşîn lîstiye. Fîlm, sala 2003an de ji bo [[Xelata Filmfare Best Female Debut Award]] hat hilbijartin. Yek ji rolên xwe yên herî populer di fîlmê romansî, ''[[Vivah]]'' di sala 2006an de wergirtiye. == Jînenîgarî == Amrita Rao, 7ê hezîrana 1981ê de li [[Mumbaî]], [[Maharaştra]], [[Hindistan]] ji dayik bûye. Malbata xwe wekî "malbatek pir kevneşopî ya hindî" bi nav dike û xwe jî wekî kesekî pir azadîxwaz şirove dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=KK6kuAAACAAJ&redir_esc=y |sernav=The Celebrity 411: Spotlight on Amrita Rao, Including Her Personal Life, Famous Blockbusters Such as Mein Hoon Na, Vivah, Heyy Babyy, Her |paşnav=Wilkins |pêşnav=Sandra |tarîx=2012-02 |weşanger=Webster's Digital Services |isbn=978-1-276-23340-8 |ziman=en }}</ref> Wê piştî hevaltiya 7 salan di 15ê gulana 2016an de li Mumbaiyê bi hevalê xwe Anmol re zewicî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/amrita-rao-gets-married-to-rj-anmol-2801940/ |sernav=Amrita Rao ties the knot with long-time boyfriend RJ Anmol |tarîx=2016-05-30 |malper=The Indian Express |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Rao jî bi eslê xwe ji malbatekî [[konkanî]]axiv tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/did-you-know-deepika-padukone-and-amrita-rao-are-related-to-each-other-1510875-2019-04-26 |sernav=Did you know Deepika Padukone and Amrita Rao are related to each other? |paşnav=DelhiApril 26 |pêşnav=India Today Web Desk New |paşnav2=April 26 |pêşnav2=2019UPDATED: |malper=India Today |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-05-09 |paşnav3=Ist |pêşnav3= }}</ref> == Fîlmografî == === Rêzefîlm === {| class="wikitable" !Rêz !Sernav !Rol !Kanal !Sal !Nîşe |- |1 |''Bûka Perfect'' |Xwe (Dadger) |Star Plus |2009 |Reality Show |- |2 |''Meri Awaaz Hi Pehchaan Hai'' |Kalyani |& TV |2016 ! |} === Fîlm === {| class="wikitable" !Sal !Sernav !Rol !Nîşe |- |2002 !''Ab Ke Baras'' |Anjali Thapar / Nandini |Debut Movie digel Aarya Babbar |- |2002 !''Efsaneya Bhagat Singh'' |Mannewali |Rola taybet |- |2003 !''Ishq Vishk'' |Payal Mehra | |- |2004 !''Masti'' |Aanchal Mehta | |- |2004 !''Main Hoon Na'' |Sanjana (Sanju) Bakshi |Namzed - Xelata Filmfare ya Lîstikvana Jin a Herî Baş |- |2004 !''Deewaar'' |Radhika | |- |2005 !''Vaah! Jiyan Ho Toh Aisi!'' |Priya | |- |2005 !''Shikhar'' |Madhavi | |- |2006 !''Pyare Mohan'' |Piya | |- |2006 !''Vivah'' |Poonam | |- |2007 !''Heyy Babyy'' | - |Di strana "Heyy Babyy" de rola taybetî |- |2007 !''Athidhi'' |Amrita |Fîlimê telûqî |- |2008 !''Navê min Anthony Gonsalves e'' |Riya | |- |2008 !''Shaurya'' |Neerja Rathod | |- |2008 !''Hûn bi xêr hatin Sajjanpur'' |Kamala | |- |2009 !''Serkeftin'' |Nandini | |- |2009 !''Kurt Kut: Con Con Serî ye'' |Mansi | |- |2009 !''Hevrê Jiyan'' |Anjali |Rola taybetî |- |2010 !''Jaane Kahan Se Aayi Hai'' |Xwişka Tara |Rola taybetî |- |2011 !''Ji U ... Mr. Kalakaar!'' |Ritu | |- |2013 !''Jolly LLB'' |Sandhya | |- |2013 !''Singh Saabê Mezin'' |Shikha Chaturvedi | |- |2013 !''Satyagraha'' |Sumitra | |- |2019 !''Thackeray'' |Meena Tai Thackeray | |- |TBA !''Efsaneya Kunal'' |Kanchanmala |Pêş-hilberîn |- |2019 !''Satsang'' |TBA |Pêş-hilberîn |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Amrita Rao}} * {{URL|https://amritarao.website/}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] lg2yiz9hqgdxycf4whk18ux9l7qzmql 0 123105 2008311 1751030 2026-05-10T02:06:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008311 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|fa|ziman2=en|ziman3=ar}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = bajar | mapframe = na }} '''Şuş''' ({{bi-fa|شوش}}) yek ji bajarên parêzgeha [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistanê]] ye li Îranê. Şuş paytextê [[Şuş (navçe)|navçeya Şuşê]] ye. Bajar pir kevnar e; paytextê [[Elam]]ê bû, û di serdema antîk de yek ji paytextên [[împeratoriya Hexamenişî]] bû – di demên berê de navên weke '''Şûşan''' ({{bi-he|שׁוּשָׁן}}), '''Sûsa''' ({{bi-grc|Σοῦσα|Soûsa}}, {{bi-la|Susa}}) yan '''Seleukeia pros toi Eulaioi''' ({{bi-grc|Σελεύκεια ἡ πρὸς τῷ Εὐλαίῳ}}; {{bi-la|Seleucia ad Eulaeum}}) lê dihatin kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wiesehöfer |pêşnav=Josef |paşnav2=Ameling |pêşnav2=Walter |tarîx=2006-10-01 |sernav=Eulaeus |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly/eulaeus-e404890 |kovar=Brill’s New Pauly |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gasche |pêşnav=Hermann |paşnav2=Vallat |pêşnav2=François |paşnav3=Boucharlat |pêşnav3=Rémy |paşnav4=Martinez-Sève |pêşnav4=Laurianne |paşnav5=Gropp |pêşnav5=Gerd |tarîx=2020-08-20 |sernav=SUSA |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/*-COM_11581 |kovar=Encyclopaedia Iranica Online |ziman=en }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Xûzistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xûzistanê]] [[Kategorî:Bajarên Îranê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] rbpnx0ccp97aq0bby27is6f4ai3inj8 2008316 2008311 2026-05-10T03:22:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2008316 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|fa|ziman2=en|ziman3=ar}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = bajar | mapframe = na }} '''Şuş''' ({{bi-fa|شوش}}) yek ji bajarên parêzgeha [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistanê]] ye li Îranê. Şuş paytextê [[Şuş (navçe)|navçeya Şuşê]] ye. Bajar pir kevnar e; paytextê [[Elam]]ê bû, û di serdema antîk de yek ji paytextên [[împeratoriya Hexamenişî]] bû – di demên berê de navên weke '''Şûşan''' ({{bi-he|שׁוּשָׁן}}), '''Sûsa''' ({{bi-grc|Σοῦσα|Soûsa}}, {{bi-la|Susa}}) yan '''Seleukeia pros toi Eulaioi''' ({{bi-grc|Σελεύκεια ἡ πρὸς τῷ Εὐλαίῳ}}; {{bi-la|Seleucia ad Eulaeum}}) lê dihatin kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wiesehöfer |pêşnav=Josef |paşnav2=Ameling |pêşnav2=Walter |tarîx=2006-10-01 |sernav=Eulaeus |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/brill-s-new-pauly/eulaeus-e404890 |kovar=Brill’s New Pauly |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gasche |pêşnav=Hermann |paşnav2=Vallat |pêşnav2=François |paşnav3=Boucharlat |pêşnav3=Rémy |paşnav4=Martinez-Sève |pêşnav4=Laurianne |paşnav5=Gropp |pêşnav5=Gerd |tarîx=2020-08-20 |sernav=SUSA |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/*-COM_11581 |kovar=Encyclopaedia Iranica Online |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Parêzgeha Xûzistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Xûzistanê]] [[Kategorî:Bajarên Îranê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] q6dfr3yhxr11u30xeeg7b4yifz2oi5k 0 130986 2008291 1990715 2026-05-09T19:51:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008291 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Uprising in Tehran, Keshavarz Boulvard September 2022 (3).jpg|thumb|Dîmenên ji xwepêşandanên li Îranê.]] [[Wêne:Uprising in Tehran, Keshavarz Boulvard September 2022 (2, cropped for ITN).jpg|thumb|Dîmenên xwepêşandanên li Tehranê.]] [[Wêne:Solidarity with Iranian Protests (52383249999).jpg|thumb|Jineke xwepêşander li bajarê Melbourne a Awistriyayê ji ber sedema kuştin Jîna Emînî porê jê dike.]] '''Xwepêşandanê li dijî kuştina Jîna Emînî''', rêzeke ji xwepêşandan û bertekên sivîl ên berdewam ên li [[Îran]]ê bû ku di 16ê îlona 2022an de, piştî mirina [[Jîna Emînî]] ya ku ji aliyê polêsên exlaqê ya Îranê ve hatibû îşkencekirin, dest pê kiribûn. [[Jîna Emînî]] keçekê kurd bû ku bi hinceta ku xwepêçana wê sererast nîne, ji aliyê "polîsên exlaqê" Îslamî ya Îranê ve hatibû desteserkirin. Piştî desteserkirin wê li gorî kesên ku bi Jîna re li navenda polêsan bûne [[Jîna Emînî]] jiber derbên lêdanê ku li serê wê dikeve piştî demekê serê wê lê digere. Piştî alîkarî xwestin a Jîna ji peywirdarê navenda polêsên exlaqê, di cih de dikeve. Di êvara 13 îlona sala 2022an de, dema ku Jîna Emînî li qereqola polîsan dikeve erdê, sewqê [[Nexweşxaneya Kasra]] ya li [[Tehran]]ê hatiye kirin. Di 19ê îlona sala 2022an de Jîna Emînî ji ber xwînrijîna mejî li Nexweşxaneya Kasrayê jiyana xwe ji dest daye. Mirina Jîna li Kurdistanê, Îranê û li gelek welatên cîhanê bûye sedema xwepêşandanên girseyî yên mezin ku bi rojan berdewam kiriye. Xwepêşandanên ji bo mirina [[Jîna Emînî]] di destpêkê de li bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Seqiz]], [[Sine]], [[Dîwandere]], [[Banê]], [[Hemedan]], [[Kirmaşan]], [[Îlam]], [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] û [[Bîcar]] dest pê kirin û piştre li deverên din ên [[Îran]]ê belav bûn. Xwepêşandan piştî rojekê bi lez belav bûn û bajarên wekî [[Tehran]], [[Meşhed]], [[Sebzevar (navçe)|Sebzewar]], [[Amol (navçe)|Amol]], [[Babol (navçe)|Babol]], [[Îsfehan]], [[Kerman]], [[Şîraz]], [[Tewrêz]], [[Reşt]], [[Sarî]], [[Kerec]], [[Çalûs (navçe)|Çalûs]], [[Noşehr Bostanabad|Nûşehr]], [[Tonekabon]], [[Arak, Îran|Arak]], [[Kiş]], [[Girava]] û gelek bajarên din tevlî van çalakiyan dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police |sernav=EU concern over woman who died after being stopped by morality police |tarîx=2022-09-20 |malper=euronews |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/tehran-governor-accuses-protesters-attacks-least-22-arrested-2022-09-20/ |sernav=Protests flare across Iran in violent unrest over woman's death |paşnav= |tarîx=2022-09-20 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> Ji 22ê îlona 2022an ve bi kêmî ve 31 xwepêşander hatine kuştin ku ji xwenîşandanên salên 2019-2020an ku zêdetirî 1500 kes hatibûn kuştin, xwepêşandana herî zêde yê ku xwepêşanderan tê de jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://iranhr.net/fa/articles/5496/ |sernav=اعتراضات در ایران؛ افزایش آمار کشته‌شدگان به بیش از ۳۰ نفر همزمان با اختلال در اینترنت |malper=iranhr.net |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> Li hember xwepêşandanan, hikûmeta Îranê ne tenê xwepêşanan tepeser dike, rê li ber gihandina platformên mîna [[Instagram]] û [[WhatsApp]]ê girt û gihandina [[înternet]]ê bisînor kir ku şiyana xwepêşanderan ji bo birêxistinkirinê kêm bike. Dibe ku ev qedexeyên herî tund ên [[Înternet]]ê li [[Îran]]ê ye ku ji sala 2019an vir ve, dema ku ew bi tevahî hatibû girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.engadget.com/iran-restricts-internet-access-mahsa-amini-protests-194512075.html |sernav=Iran restricts access to WhatsApp and Instagram in response to Mahsa Amini protests |malper=Engadget |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> == Mijara bingehîn == {{Gotara bingehîn|Jîna Emînî}} Jîna Emînî keçeke [[Kurd]]ên ji [[Rojhilata Kurdistanê]] ya 22 salî bû ku di 13ê îlona sala 2022an de bi hinceta ku xwepêçana wê sererast nîne ji aliyê polêsên exlaqê ve hatibû girtin. Ji ber derbên ku serê wê ketiye ku ji aliyê polîsên exlaqê ve hatiye derb kirin, jiyana xwe ji dest dide. Piştî merasîma cenazeyê wê li gelek deverên [[Îran]]ê xwepêşandan hatin lidarxistin. Paşê di 18ê îlona sala 2022an de ji [[Rojhilata Kurdistanê]] ber bi [[Tehran]]ê ve greva giştî hate lidarxistin. Partiyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û çalakvanên sivîl û siyasî yên [[Rojhilata Kurdistanê]] roja duşemê wek roja greva giştî ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202209189135 |sernav=Protests Spread From Hijab Victim’s Hometown To Other Cities In Iran |malper=Iran International |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/en/news/hengaw-report-no-2-regarding-saqqez-and-sanandaj-protests |sernav=Hengaw report No. 2 regarding Saqqez and Sanandaj protests |malper=Hengaw |ziman=ku-Arab |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/provinces/107612-protests-continue-in-kurdistan-after-mahsa-aminis-burial/ |sernav=Mahsa Amini: Protests Spread from Saqqez to Sanandaj |malper=iranwire.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> == Xwepêşandan == Piştî çend saetên ji mirina [[Jîna Emînî]] komêk ji gelê Tehranê li nêzîkê [[Nexweşxaneya Kasrayê]] kombûn siloganên wekê "Bimre dîktator" "Polîsên exlaqê kujer in" "Kesên ku xwîşka min kuştiye ezê wê/wî bikujim" "Em bi xwîna te sond dixwin Mehsa Îran azad dibe" "Xamineyî kujer e, desthilatdariya wî betal e" û "Zexta li ser jinan ji [[Kurdistan]]ê heta [[Tehran]]ê" anîn ziman. Li ser vê yekê gelek jinan çarşefên xwe rakirin û şewitandin û slogana “Daîşa bêşerm” anîn ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/09/iran-anti-government-protests-likely-in-cities-nationwide-through-at-least-late-september |sernav=Iran: Anti-government protests likely in cities nationwide through at least late September |malper=Iran: Anti-government protests likely in cities nationwide through at least late September {{!}} Crisis24 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Hinek kes bi lêdana qorineyên ji otomobîlên xwe piştgirî dane xwepêşandanan. Gelên [[Tehran]]ê li derdora [[Qada Arjentînê]] ya [[Tehran]]ê kom bûn û li dijî hikûmeta [[Îran]]ê û yasayên xwepêçandina bi zordarî, slogan avêtin. Hinek xwepêşander bi tundî ji aliyê polîsan ve hatin girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/iran-protests-death-kurdish-woman-mahsaa-amini-morality-police |sernav=Protests in Iran at death of Kurdish woman after arrest by morality police |tarîx=2022-09-17 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/09/mahsa-amini-acting-un-human-rights-chief-urges-impartial-probe-death-iran |sernav=Mahsa Amini: Acting UN human rights chief urges impartial probe into death in Iran |malper=OHCHR |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> === 17ê îlonê === Piştî veşartina cinazeyê [[Jîna Emînî]] gelên li bajarê wê [[Seqiz]] û bajarê [[Sine]]yê derketine kolanan li dijî kuştina [[Jîna Emînî]] nerazîbûna xwe nîşan dan. Xwepêşandanên li vir bi solagana "Jînaya delal tu namirî, navê te dê biba sembol" li kolanan meşiyan. Hêzên hikûmeta [[Îran]]ê li van her du bajarên [[Kurd]] bi awayekî tund êrîşê xwepêşandanan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mprnews.org/story/2022/09/23/minnesotans-gather-to-mourn-mahsa-amini-protest-repression-in-iran |sernav=Minnesota vigils mourn Mahsa Amini, whose death sparked protests in Iran |malper=MPR News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209170284 |sernav=پیام نوشته شده روی سنگ بالای مزار مهسا امینی: تو نمی‌میری، نام تو یک نماد می‌شود |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> === 18ê îlonê === Gelê [[Sine]]yê şeva yekşemê careke din ji bo şermezarkirina mirina [[Jîna Emînî]] daketin qadan û solaganên "Bimre dîktator", "Şerm li me, şerm li me/Rêberê me yê heram", "Bimre Xamineyî" anîn ziman. Bi nîşaneya nerazîbûnê komek jin xwepêçanên xwe rakirin. Li gor zanyariyên [[BBC]]yê ne piştrast, hêzên ewlehiyê xwepêşanderan gulebaran kirine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/iran-62946128 |sernav=مهسا امینی؛ شب دوم اعتراضات در سنندج و تماس رئیسی با خانواده امینی |malper=BBC News فارسی |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Hejmarek ji xwendekarên [[Zanîngeha Tehranê]] roja Yekşemê bi pankartên di destên xwe de çalakiyek nerazîbûnê li dar xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radiofarda.com/a/protest-hijab-mandatory-iran/32039758.html |sernav=تظاهرات در سنندج، مهاباد و کرج در اعتراض به مرگ مهسا امینی؛ ادامه واکنش‌های گسترده |malper=رادیو فردا |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Hat ragihandin ku li bajarên [[Tehran]] û [[Meşhed]]ê hêzeke zêde ya hêzên ewlehiyê hatibû amadekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209186319 |sernav=ادامه اعتراضات به کشته شدن مهسا امینی و اعلام عزای عمومی در روزهای یک‌شنبه و دوشنبه |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> === 19ê îlonê === Di 19ê îlonê de li navenda [[Tehran]]ê servîsa [[înternet]]ê ya mobîlê hate qutkirin. Li gorî vîdyoyên ku li ser torên civakî hatine parvekirin, xwepêşandan li navenda bajarê [[Tehran]]ê, bajarê [[Reşt]]ê, navenda bajarê [[Îsfehan]]ê û herwiha li bakurên [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] berdewam in.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.npr.org/2022/09/19/1123995106/iran-protest-mahsa-amini-death-morality-police |sernav=Iranians protested in Tehran over a woman's death in police custody |paşnav=Press |pêşnav=The Associated |tarîx=2022-09-19 |malper=NPR |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Li gor rêxistina [[Hengaw]] ku çavdêriya mafên mirovan li [[Îran]]ê dike, 3 xwepêşander li bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62967381 |sernav=Iran unrest: Women burn headscarves at anti-hijab protests |tarîx=2022-09-21 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Ciwanê Kurd bi navê [[Fercad Derwîşî]] yê 23 salî dema ku li bajarê [[Welîasr]] a [[Ûrmiye]]ya [[Rojhilata Kurdistanê]] di dema xwepêşandanê de bû ji aliyê polêsên Îranê ve hate kuştin. Hat îdiakirin ku di dema xwepêşandanê de ji aliyê polîsên ewlekariyê ve hatiye gulebarankirin û ji ber birînên xwe dema ku diçû nexweşxaneyê jiyana xwe ji dest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanhumanrights.org/en/anti-riot-forces-kill-woman-protestor-in-kermanshah/ |sernav=Anti-riot forces kill woman protestor in Kermanshah {{!}} Kurdistan Human Rights Network |paşnav=KHRN |tarîx=2022-09-21 |malper=KHRN |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 |roja-arşîvê=2022-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220921130456/https://kurdistanhumanrights.org/en/anti-riot-forces-kill-woman-protestor-in-kermanshah/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdpa.net/en/news/death-of-protesters-in-september-farjad-darvishi-was-killed-by-security-forces |sernav=Death of protesters in September; Farjad Darvishi was killed by security forces |malper=Kurdpa |ziman=ku-Arab |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> === 20ê îlonê === Li gorî [[Voice of America|Dengê Amerîka]], vîdyoyên li ser medyaya civakî hatine parvekirin û nehatine piştrastkirin, xwepêşandanên li dijî hikûmetê li herî kêm 16 û li gorî dîmenên li ser medyaya civakî li 31 ​​parêzgehên Îranê nîşan didin, ji wan navendan “Elborz, Fars, Gîlan, Golistan, Hormozgan, Îlam, Îsfehan, Kirman, Kirmaşan, Kurdistan, Mazenderan, Qezwîn, Xorasana Rezewî, Tehran" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/iran-protests-against-woman-s-death-in-hijab-case-spread-to-16-provinces-/6756363.html |sernav=Iran Protests Against Woman’s Death in Hijab Case Spread to 16 Provinces |malper=VOA |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Li gorî Hengaw, du xwenîşanderên mêr (Zekeriya Xial, 16 salî û Fercad Derwîşî, 23 salî li [[Pîranşar]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]]) ji aliyê hêzên ewlehiyê ve li [[Rojhilata Kurdistanê]] hatin kuştin û xwenîşandereke jin jî bi heman awayî li Kirmaşanê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/fa/news/%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DB%8C%DA%A9-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87 |sernav=hengaw.net/fa/news/ }}</ref> Dozgerê Kirmaşanê berpirsyariya dewletê red kir û diyar kir ku mirov ji aliyê “hêmanên dij-şoreş” ve tên kuştin. Medyaya dewleta Îranê ragihand ku alîkarekî polîs li bajarê Şîrazê li başûrê welêt ji ber xwepêşanderan hatiye kuştin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62967381 |sernav=Iran unrest: Women burn headscarves at anti-hijab protests |tarîx=2022-09-21 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 21ê îlonê === Jinên li Sariyê ji bo şermezarkirinê xwepêçanên xwe şewitandin.<ref name=":1"/> Li gorî [[Hengaw]], kesekî ku tê îdiakirin di 19ê îlonê de ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatibû gulebarankirin, piştî du rojan jiyana xwe ji dest da. [[Hengaw]] diyar kir ku bi giştî deh xwepêşander ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine kuştin; [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] diyar kir ku ji van mirinan 8 kes piştrast kirine. [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî|Rêxistina Efûyê ya Navnetewî]] herwiha "bikaranîna neqanûnî ya fîşekên çûkan û cebilxaneyên din" li dijî xwepêşanderan şermezar kir. [[WhatsApp]] û [[Instagram]], yekane sepanên medyaya civakî û peyamberdanê yên serekî ku li [[Îran]]ê destûr hatine dayîn, hatin qedexe kirin; ji xeynî vê yekê, bi taybetî li ser torên mobîl, înternet bi awayekî berfireh berfireh hate qutkirin. Besîcên Îranê ku milîsên dewletê ye, li Tehranê mîtîngên li dijî hikûmetê li dar xistin. Li welatên din jî li welatên wekî [[Kanada]], [[Îtalya]], [[Swêd]], [[Tirkiye]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (DYA) xwepêşandanên piştevaniyê bi xwepêşanderan re hatin lidarxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.abc.net.au/news/2022-09-22/internet-restricted-in-iran-as-protests-spread/101464480 |sernav=Internet restricted in Iran as protests spread |tarîx=2022-09-22 |malper=ABC News |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Li gorî nûçeya [[Îran International]]ê, li bajarê [[Seqiz]]ê di navbera artêşa Îranê û Pasdaran de pevçunek demkurt rû daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202209221434 |sernav=Iranian Football Star Calls On Army To Side With People In Protests |malper=Iran International |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 22ê îlonê === Xwepêşanderan li [[Tehran]] û bajarên din navendên polîsan û otomobîlên polîsên rejimê şewitandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iranian-protesters-set-fire-police-station-unrest-over-womans-death-spreads-2022-09-22/ |sernav=Iran's Raisi warns against 'acts of chaos' over Mahsa Amini's death |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |tarîx=2022-09-22 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Xwepêşandan li hemberî qutbûna berfireh a înternetê dîsa jî li seranserê Îranê berdewam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/22/iran-blocks-capitals-internet-access-as-amini-protests-grow |sernav=Iran blocks capital’s internet access as Amini protests grow |tarîx=2022-09-22 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Li herêmên cuda yên bakur û başûrê paytexta [[Tehran]]ê gel bi sloganên curbicûr çalakiyên xwe berdewam kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mobile-internet-disrupted-iran-during-protests-netblocks-2022-09-22/ |sernav=Mobile internet disrupted in Iran during protests - Netblocks |paşnav= |tarîx=2022-09-22 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2022/09/22/middleeast/iran-protests-mahsa-amini-father-internet-blackout-intl-hnk/index.html |sernav=Mahsa Amini's father says Iran authorities lied about her death, as protests rage |paşnav= |pêşnav= |malper=CNN |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Çapemeniya dewleta Îranê diyar kiriye ku heta niha herî kêm 17 kes hatine kuştin, di heman demê de li gorî daxuyaniya Rêxistina Mafên Mirovan a Îranê ku navenda wê li Osloyê ye, herî kêm 31 sivîl hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2022/09/22/mahsa-amini-protester-death-toll-rises-amid-unrest-in-iran-over-womans-death-in-police-cus |sernav=Death toll rises amid unrest over woman's death in police custody |tarîx=2022-09-22 |malper=euronews |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 23ê îlonê === Xwepêşandanên li [[Tehran]]ê berdewam kirin, li Îsfehanê şerên dijwar di saetên êvarê de qewimîn. Her wiha li gelek bajarên din ên weke [[Tehran]], [[Meşhed]], [[Babol (navçe)|Babolê]] jî xwepêşandanên gelan berdewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2458/azu_acku_ds371_3_daal92_1379 |sernav=افغانستان ،... روز های سقوط : سفر نامه و یاداشت هایی از آخرین روزهای حضور ایران در افغانستان |tarîx=2014 |weşanger=University of Arizona Libraries }}</ref> Zanîngeh hatin girtin û veguherî moda hînkirina onlineê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209238546 |sernav=مجازی شدن بعضی دانشگاه‌های ایران؛ تحریم کلاس‌های مجازی از سوی برخی دانشجویان دانشگاه تهران |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Hate ragihandin ku li bajarê [[Oşnav]]iyê piştî çend rojan xwepêşandan û pevçûnên pir girane, xwepêşanderan bajar kontrol kirin, lê hikûmeta [[Îran]]ê vê yekê nepejirand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://atalayar.com/en/content/iranian-government-denies-losing-control-face-anti-veil-protests |sernav=Iranian government denies losing control in face of anti-veil protests |malper=Atalayar |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924173407/https://atalayar.com/en/content/iranian-government-denies-losing-control-face-anti-veil-protests |url-status=dead }}</ref> Di heman rojê de, bi hezaran kes li gelek bajarên Îranê beşdarî xwenîşandanên alîgirên hikûmetê ji bo şermezarkirina serhildanan û piştgirîkirina xwepêçana jinan bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-middle-east-tehran-fe87c437becc7060075695b87e07a33d |sernav=Pro-government rallies held in Iran amid mass protests |tarîx=2022-09-23 |malper=AP NEWS |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://arab.news/4ww63 |sernav=Pro-government marchers call for executions, as protests continue in Iran |tarîx=2022-09-23 |malper=Arab News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Li gorî weşana zindî ya televîzyona dewletê, xwepêşanderan alîgirên rejîmê bi sloganên "Bimre Amerîka" û "Bimre Îsraêl" derketine kolanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/23/iran-reportedly-arrests-journalist-activist-mahsa-amini-protests |sernav=Iran marchers call for execution of anti-government protesters |tarîx=2022-09-23 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî lîsansa giştî derxist ku destûrê dide pargîdaniyan bigihîjin bazara înternetê ya Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209238477 |sernav=آمریکا مجوز کلی توسعه دست‌رسی به خدمات و حمایت از آزادی اینترنت را برای ایرانیان صادر کرد |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Di bersivê de, karsazê amerîkî [[Elon Musk]] daxuyaniya da ku ew ê bi fîrmaya xwe ya înternetê ya satelaytê Starlink çalak bike ku xizmeta [[înternet]]ê pêşkêşî [[Îran]]ê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/elonmusk/status/1573379244268437504 |sernav=twitter.com/elonmusk/status/1 |malper=Twitter |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 24ê îlonê === Xwepêşandanên dijwar ên li bajarê Oşnaviyeyê ku bi nakok e, dewam dikin. Li [[Şîraz]] û [[Tehran]]ê jî li ber [[Zanîngeha Tehranê]] xwepêşandan berdewam kirin.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209230573 |sernav=تداوم اعتراضات سراسری مردم ایران؛ حضور معترضان در خیابان با شعارهایی علیه حکومت |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Îraniyên li derveyî welat li bajarên cuda yên cîhanê wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Berlîn]], [[Stuttgart]] û [[Melbourn]]ê ji bo piştgiriya gelê [[Îran]]ê li kolanan meşiyan. Li navenda parêzgeha [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlanê]] polîs û pasdarên şoreşa Îranê 739 kes girtin ku ji wan herî kêm 60 kes jin in.<ref name=":2"/> Li parêzgeha [[Xûzistan (parêzgeh)|Xuzistanê]] 88 çek hatin dîtin û desteserkirin. Pasdaran gelek kes li Kermanê girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radiofarda.com/a/32042577.html |sernav=مرگ مهسا امینی؛ اعتراضات یکشنبه شب در شهرهای مختلف ایران، ادامه حمایت جهانی |malper=رادیو فردا |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/kurdish-protesters-rally-erbil-over-mahsa-aminis-death-2022-09-24/ |sernav=Kurdish protesters rally in Erbil over Mahsa Amini's death |paşnav= |tarîx=2022-09-24 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rferl.org/a/protests-iran-amini-death-hijab-berlin-athens-spain-italy-new-york-canada/32047803.html |sernav=Protests Erupt Around The World Following Death Of Mahsa Amini While In Custody In Iran |malper=RadioFreeEurope/RadioLiberty |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> ''[[The New York Times|New York Times]]'' ragihand ku hêzên ewlehiyê li gelek bajaran "gule li girseyê dibarînin" û ragihand "Vîdyoyên ku li ser [[înternet]]ê hatine weşandin û asta bersivên rayedaran zehmet e ku serbixwe were verast kirin lê vîdyo û wêneyên ku ji hêla şahidan ve hatine şandin têne zanîn lê vîdyo û wêneyên ku ji hêla şahidên ku ji ''[[The New York Times]]'' re hatine şandin, bi berfirehî li gorî wêneyên ku bi berfirehî li serhêl hatine şandin, ne." [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ragihand ku herî kêm yanzdeh rojnamevan hatine girtin ku di nav wan de [[Nîlofer Hemedî]] heye ku yekemcar nûçeya [[Jîna Emînî]] weşandinye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.spokesman.com/stories/2022/sep/24/iran-protests-surge-to-dozens-of-cities/ |sernav=Iran protests surge to dozens of cities {{!}} The Spokesman-Review |malper=www.spokesman.com |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 25ê îlonê === Tevî qutbûna berfireh a tora [[înternet]]ê li Îranê, li gelek deverên paytexta [[Tehran]]ê (Narmak, Ekbatan, Valiasr, Aryaşehr), Kerec (Mehrşehr û Gohardeşt), [[Sine]], Qaen, Keşmer û Babolê xwepêşandan berdewam bûn. Li bajarên cuda yên cîhanê yên wekê [[London]], [[Bruksel]] û [[New York]]ê xwepêşandanên li dijî hikûmeta [[Îran]]ê berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2022/09/24/middleeast/mahsa-amini-death-iran-internet-un-investigation-intl-hnk/index.html |sernav=Young Iranians are rising up against decades of repression -- arguably bolder than ever |paşnav= |pêşnav= |malper=CNN |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/24/protests-spread-in-iran-as-president-raisi-vows-to-crack-down |sernav=Protests spread in Iran as President Raisi vows to crack down |tarîx=2022-09-24 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-63021113 |sernav=Iran protests: Raisi to 'deal decisively' with widespread unrest |tarîx=2022-09-24 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/09/24/world/middleeast/iran-protests.html |sernav=Iran Protests Surge to Dozens of Cities |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |tarîx=2022-09-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Bi kombûna alîgirên hikûmeta Îranê li Meydana Înqilaba Tehranê û gefa rûbirûbûna tund li dijî xwepêşanderan, bi şev li navçeyên cuda yên [[Tehran]]ê, [[Bûşehr (parêzgeh)|Buşehr]], [[Sine]], [[Qezwîn]], [[Yezd]], [[Ûrmiye]], [[Şîraz (Îran)|Şîraz]] û [[Meşhed]]ê gel daketin qadan. Polîsan careke din hewl dan ku xwepêşandanan rawestînin. Îraniyên ku li [[Kanada]], [[Fransa]], [[Înglistan]], [[Norwêc]] û [[Awistirya]]yê dijîn, ji bo piştgiriya hemwelatiyên xwe yên li [[Îran]]ê, meş lidarxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-summons-uk-norwegian-envoys-unrest-persists-2022-09-25/ |sernav=Iran protests Western stance on mass protests over woman's death |paşnav= |tarîx=2022-09-25 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/25/iran-vows-decisive-action-as-mahsa-amini-protests-continue |sernav=Iran pledges ‘decisive action’ as Mahsa Amini protests continue |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/26/death-toll-grows-in-iran-as-mahsa-amini-protests-continue-for-10th-night |sernav=Death toll grows in Iran as Mahsa Amini protests continue for 10th night |paşnav=agencies |pêşnav=Staff and |tarîx=2022-09-26 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> === 26ê îlonê === Xwepêşandanên 26ê îlonê li bajarên curbicur ên wekî [[Tehran]], [[Tebrîz]], [[Yezd]], [[Ghorveh]], [[Sine]], [[Borazcan]] û [[Kerec]]ê berdewam kirin. Di vê rojê de gelên [[Îran]]ê ji li welatên cuda yên wekî [[Kanada]], [[Spanya]] û [[Fransa]]yê ji bo xwepêşandarên li [[Îran]]ê derketin kolanan. Xwendekarên doktoraya diranan a [[Zanîngeha Tebrîzê]] li hev civiyan û bi dirûşmeyan girtina xwendekaran ji aliyê polîsên hikûmeta [[Îran]]ê ve şermezar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/iran-protests-flare-for-10th-night-as-tensions-with-west-grow-/6763334.html |sernav=Iran Protests Flare for 10th Night as Tensions With West Grow |malper=VOA |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-27 }}</ref> === 27ê îlonê === Pevçûn ên di navbera polês û hêzên ewlehiyê de ji aliyek din ve jî pêvçûn ên xwepêşanderan li hejmareke berçav a bajaran berdewam dikin. [[Ravîna Şemdasanî]], berdevka [[Komisyona Bilind a Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî]], ji rêbertiya mezhebî ya [[Îran]]ê xwest ku "bi tevahî rêzê li mafên azadiya raman, derbirrîn, kombûna aştiyane û rêxistinbûnê bigire". Shamdasanî her wiha anî ziman, rapor diyar dikin ku "Herwiha bi sedan kes hatine girtin, di nav wan de parêzvanên mafên mirovan, parêzer, çalakvanên civaka sivîl û herî kêm 18 rojnamevan", û "Bi hezaran beşdarî xwepêşandanên dijî hikûmetê li seranserê welat di 11 rojên borî de bûne. Hêzên ewlekariyê car caran bi guleyên rastî êrîşê xwepêşandanan kirine."<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-security-forces-clash-with-protesters-over-aminis-death-2022-09-27/ |sernav=Iran security forces clash with protesters over Amini's death |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |tarîx=2022-09-27 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-27 }}</ref> === 28ê îlonê === Polîsên Îranê li meydanên sereke yên Tehranê hatin bicihkirin û li hember kesên ku sloganên "mirin ji dîktator re" diqîrin, bisekine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-nationwide-protests-pile-pressure-state-2022-09-28/ |sernav=Iran president says Amini's death is 'tragic incident', but 'chaos' unacceptable |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |tarîx=2022-09-28 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-29 }}</ref> Li bajarê [[Berlîn]] a [[Almanya]]yê li [[Brandenburger Tor]]ê bi beşdariya derdora 1800 kesî, siyasetmedara CSU [[Dorothee Bär]] û lîstikvana îranî-alman [[Pegah Ferydonî]] jî di nav de çalakiyeke jibo piştgiriya xwepêşandanên li Îranê hate lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bild.de/politik/ausland/politik-ausland/nach-dem-tod-von-mahsa-amini-berlin-zeigt-solidaritaet-mit-den-menschen-im-iran-81466814.bild.html |sernav=Nach dem Tod von Mahsa Amini: Berlin zeigt Solidarität mit den Menschen im Iran |malper=bild.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-09-29 }}</ref> Di 28ê îlon, 2022an ji aliyê dronên Îranê ve êrîşek bombaranî [[Başûrê Kurdistanê]] li dijî hinek navendên siyasî û li dijî sivîlan pêka hat.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/280920227 |sernav=Rudaw.net |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2022-09-29 }}</ref> Êrîş li navçeyên [[Koye (navçe)|Koye]] û [[Pirdê|Pirde]] ya bi ser bajarên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]] û [[Kerkûk]]ê çêbûn. Di encama êrişê de hatiye diyarkirin ku di navde jineke ducanî bi giştî 13 kes jiyana xwe jidest daye.<ref name=":0" /> Dergûşa jina ducanî piştî mirina dayika xwe rojek jiyan kir û di 29 îlonê de jiyana xwe jidest dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/290920228 |sernav=Rudaw.net |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2022-09-29 }}</ref> === 29ê îlonê === Xwepêşandanên li gelek bajarên Îranê berdewam kirin. Li başûrê rojhilatê bajarê Zahedanê, di "dibe ku bûyera herî tund a xwepêşandanan" de, polîsên Îranê di dema limêja înê de gule li welatiyan reşandin. === 30yê îlonê === Li başûrê rojhilatê bajarê [[Zahedan]]ê, di "dibe ku bûyera herî tund a xwepêşandanan" de, polîsên Îranê di dema nimêja înê de gule li sivîlan reşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/01/women-life-liberty-iranian-civil-rights-protests-spread-worldwide |sernav=‘Women, life, liberty’: Iranian civil rights protests spread worldwide |tarîx=2022-10-01 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-04 }}</ref> Li [[Zahedan]]ê piştî xwenîşandanên ku ji ber nûçeyên der barê şefê polîsê ku destdirêjî li keçeke 15 salî ya li Çahbeharê kiribû de, zêdeyî 40 kes hatin kuştin û gelek jî kes birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/politics/108169-black-friday-in-zahedan-dozens-of-dead-hundreds-of-injured/ |sernav=Black Friday in Zahedan: Dozens of Dead, Hundreds of Injured |malper=iranwire.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-04 }}</ref> Çend roj berê, di 27ê Îlonê de, meleyê înê yê Rask, Molavî Abdul Gaffar Neqşîbendî, nasnameya serokê polîsê eşkere kir. Neqşbendî got ku wî bi ciwanê re û her weha bi malbata wê re jî axivî ye. Wî her wiha got: "Ez dizanim erkê min e, hem di bawerî û hem jî bi wijdan de ku ez vê bêdengiya kujer bişkînim ku ev êrîşkar ji ber kiryarên xwe yên rûreş were cezakirin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/provinces/107985-friday-imam-confirms-rape-of-a-15-year-old-girl-by-police-chief/ |sernav=Friday Imam Confirms Rape of a 15-Year-Old Girl by Police Chief |malper=iranwire.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-04 }}</ref> === 1ê cotmehê === Li seranserê cîhanê ji bo piştgirîkirina serhildana [[Îran]]ê xwepêşandan hatin lidarxistin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/01/women-life-liberty-iranian-civil-rights-protests-spread-worldwide |sernav=‘Women, life, liberty’: Iranian civil rights protests spread worldwide |tarîx=2022-10-01 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref> Di bin slogana "[[jin, jiyan, azadî]]" li gelek bajarên mezin ku di nav de [[Auckland]], [[London]], [[Melbourne]], [[New York City|New York]], [[Los Angeles]], [[Parîs]], [[Ottawa]], [[St. Stockholm]], [[Sîdney]] û [[Zûrîh]] heye. Li gorî Polîsê Herêmî ya Yorkê, zêdetirî 50 kes kes beşdarî xwenîşandana piştevaniyê ya li [[Richmond Hill]] ku li nêzîkî [[Toronto]]yê ye bûne.<ref name=":3"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/news/gta/2022/10/01/over-50k-gather-near-toronto-in-freedom-rally-for-iran.html |sernav=Over 50,000 gather near Toronto in freedom rally for Iran |tarîx=2022-10-01 |malper=thestar.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.wsj.com/articles/iran-protesters-circumvent-internet-disruptions-11664722155 |sernav=Iran Protesters Circumvent Internet Disruptions |paşnav=Faucon |pêşnav=Benoit |tarîx=2022-10-02 |malper=Wall Street Journal |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref> === 2ê cotmehê === Li gorî agahiyan polîsan li kampusa [[Zanîngeha Şerîf]] a li [[Îran]]ê gule li xwendekaran reşandin û xwepêşandan berdewam kirin. Wezîrê Zanist, Lêkolîn û Teknolojiyê yê Îranê [[Mihemed Elî Zolfîgol]] bi awayekî serkeftî destwerdana xwendekaran kir û hinek xwendekar derxistin derve lê yên din ji aliyê hêzên Îranê ve hatin astengkirin û binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-718780 |sernav='Death to the dictator!' Protests spread at universities across Iran |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-lawmakers-chant-thank-you-police-amid-growing-public-fury-over-womans-death-2022-10-02/ |sernav=Iran riot police clash with students protesting young woman's death |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |tarîx=2022-10-02 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref> Alîgirên xwepêşandanên li [[Îran]]ê di 2ê cotmehê de li bajarên cîhanê xwepêşandanên xwe berdewam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/thousands-around-globe-march-in-support-of-iran-protests/6772819.html |sernav=Thousands Around Globe March in Support of Iran Protests |malper=VOA |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref> == Sloganên xwepêşanderan == Xwenîşanderan di van xwepêşandanan de gelek silogan û pankartên curbicur bi kar anîne ku rasterast hikûmeta Komara Îslamî ya Îranê û rêberê Îranê Xamineyî rexne dikin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2022/09/20/%D9%BE%DB%8C%D9%88%D8%B3%D8%AA%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%82%D8%AA%D9%84-%D9%85%D9%87%D8%B3%D8%A7-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C |sernav=پیوستن دانشجویان ایران به اعتراضات مردمی علیه قتل مهسا امینی |tarîx=2022-09-20 |malper=العربیه فارسی |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref>Xwepêşanderan nerazîbûneke tund nîşanî kiryarên binpêkirina mafên mirovan bi taybetî ji aliyê ku Polêsên Exlaqê ya Îranê ve nîşan dan. Solagana [[Jin, jiyan, azadî]]" (bi farisî: زن، زندگی، آزادی، آزادی, bi latînî: Zan, Zendegī, Āzādī, bi kurdî: Jin, Jiyan, Azadî, slogana bû slogana sereka ya xwepêşandanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radiofarda.com/a/iran-mahsa-kurdistan-protests/32038966.html |sernav=خشم عمومی از جان‌باختن مهسا امینی؛ معترضان شعار «زن، زندگی، آزادی» سر دادند |malper=رادیو فردا |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Bertekên li ser kuştina Jîna Emînî 2022]] * [[Jîna Emînî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022| ]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li Îranê]] [[Kategorî:Xwepêşandanên sala 2022an]] 3vkivbwat9uwzicxu6qjdanl4kg9rz8 2008292 2008291 2026-05-09T20:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2008292 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Uprising in Tehran, Keshavarz Boulvard September 2022 (3).jpg|thumb|Dîmenên ji xwepêşandanên li Îranê.]] [[Wêne:Uprising in Tehran, Keshavarz Boulvard September 2022 (2, cropped for ITN).jpg|thumb|Dîmenên xwepêşandanên li Tehranê.]] [[Wêne:Solidarity with Iranian Protests (52383249999).jpg|thumb|Jineke xwepêşander li bajarê Melbourne a Awistriyayê ji ber sedema kuştin Jîna Emînî porê jê dike.]] '''Xwepêşandanê li dijî kuştina Jîna Emînî''', rêzeke ji xwepêşandan û bertekên sivîl ên berdewam ên li [[Îran]]ê bû ku di 16ê îlona 2022an de, piştî mirina [[Jîna Emînî]] ya ku ji aliyê polêsên exlaqê ya Îranê ve hatibû îşkencekirin, dest pê kiribûn. [[Jîna Emînî]] keçekê kurd bû ku bi hinceta ku xwepêçana wê sererast nîne, ji aliyê "polîsên exlaqê" Îslamî ya Îranê ve hatibû desteserkirin. Piştî desteserkirin wê li gorî kesên ku bi Jîna re li navenda polêsan bûne [[Jîna Emînî]] jiber derbên lêdanê ku li serê wê dikeve piştî demekê serê wê lê digere. Piştî alîkarî xwestin a Jîna ji peywirdarê navenda polêsên exlaqê, di cih de dikeve. Di êvara 13 îlona sala 2022an de, dema ku Jîna Emînî li qereqola polîsan dikeve erdê, sewqê [[Nexweşxaneya Kasra]] ya li [[Tehran]]ê hatiye kirin. Di 19ê îlona sala 2022an de Jîna Emînî ji ber xwînrijîna mejî li Nexweşxaneya Kasrayê jiyana xwe ji dest daye. Mirina Jîna li Kurdistanê, Îranê û li gelek welatên cîhanê bûye sedema xwepêşandanên girseyî yên mezin ku bi rojan berdewam kiriye. Xwepêşandanên ji bo mirina [[Jîna Emînî]] di destpêkê de li bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Seqiz]], [[Sine]], [[Dîwandere]], [[Banê]], [[Hemedan]], [[Kirmaşan]], [[Îlam]], [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] û [[Bîcar]] dest pê kirin û piştre li deverên din ên [[Îran]]ê belav bûn. Xwepêşandan piştî rojekê bi lez belav bûn û bajarên wekî [[Tehran]], [[Meşhed]], [[Sebzevar (navçe)|Sebzewar]], [[Amol (navçe)|Amol]], [[Babol (navçe)|Babol]], [[Îsfehan]], [[Kerman]], [[Şîraz]], [[Tewrêz]], [[Reşt]], [[Sarî]], [[Kerec]], [[Çalûs (navçe)|Çalûs]], [[Noşehr Bostanabad|Nûşehr]], [[Tonekabon]], [[Arak, Îran|Arak]], [[Kiş]], [[Girava]] û gelek bajarên din tevlî van çalakiyan dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2022/09/20/mahsa-amini-eu-concern-over-woman-who-died-after-being-stopped-by-morality-police |sernav=EU concern over woman who died after being stopped by morality police |tarîx=2022-09-20 |malper=euronews |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/tehran-governor-accuses-protesters-attacks-least-22-arrested-2022-09-20/ |sernav=Protests flare across Iran in violent unrest over woman's death |paşnav= |tarîx=2022-09-20 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> Ji 22ê îlona 2022an ve bi kêmî ve 31 xwepêşander hatine kuştin ku ji xwenîşandanên salên 2019-2020an ku zêdetirî 1500 kes hatibûn kuştin, xwepêşandana herî zêde yê ku xwepêşanderan tê de jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://iranhr.net/fa/articles/5496/ |sernav=اعتراضات در ایران؛ افزایش آمار کشته‌شدگان به بیش از ۳۰ نفر همزمان با اختلال در اینترنت |malper=iranhr.net |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> Li hember xwepêşandanan, hikûmeta Îranê ne tenê xwepêşanan tepeser dike, rê li ber gihandina platformên mîna [[Instagram]] û [[WhatsApp]]ê girt û gihandina [[înternet]]ê bisînor kir ku şiyana xwepêşanderan ji bo birêxistinkirinê kêm bike. Dibe ku ev qedexeyên herî tund ên [[Înternet]]ê li [[Îran]]ê ye ku ji sala 2019an vir ve, dema ku ew bi tevahî hatibû girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.engadget.com/iran-restricts-internet-access-mahsa-amini-protests-194512075.html |sernav=Iran restricts access to WhatsApp and Instagram in response to Mahsa Amini protests |malper=Engadget |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> == Mijara bingehîn == {{Gotara bingehîn|Jîna Emînî}} Jîna Emînî keçeke [[Kurd]]ên ji [[Rojhilata Kurdistanê]] ya 22 salî bû ku di 13ê îlona sala 2022an de bi hinceta ku xwepêçana wê sererast nîne ji aliyê polêsên exlaqê ve hatibû girtin. Ji ber derbên ku serê wê ketiye ku ji aliyê polîsên exlaqê ve hatiye derb kirin, jiyana xwe ji dest dide. Piştî merasîma cenazeyê wê li gelek deverên [[Îran]]ê xwepêşandan hatin lidarxistin. Paşê di 18ê îlona sala 2022an de ji [[Rojhilata Kurdistanê]] ber bi [[Tehran]]ê ve greva giştî hate lidarxistin. Partiyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û çalakvanên sivîl û siyasî yên [[Rojhilata Kurdistanê]] roja duşemê wek roja greva giştî ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202209189135 |sernav=Protests Spread From Hijab Victim’s Hometown To Other Cities In Iran |malper=Iran International |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/en/news/hengaw-report-no-2-regarding-saqqez-and-sanandaj-protests |sernav=Hengaw report No. 2 regarding Saqqez and Sanandaj protests |malper=Hengaw |ziman=ku-Arab |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/provinces/107612-protests-continue-in-kurdistan-after-mahsa-aminis-burial/ |sernav=Mahsa Amini: Protests Spread from Saqqez to Sanandaj |malper=iranwire.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-23 }}</ref> == Xwepêşandan == Piştî çend saetên ji mirina [[Jîna Emînî]] komêk ji gelê Tehranê li nêzîkê [[Nexweşxaneya Kasrayê]] kombûn siloganên wekê "Bimre dîktator" "Polîsên exlaqê kujer in" "Kesên ku xwîşka min kuştiye ezê wê/wî bikujim" "Em bi xwîna te sond dixwin Mehsa Îran azad dibe" "Xamineyî kujer e, desthilatdariya wî betal e" û "Zexta li ser jinan ji [[Kurdistan]]ê heta [[Tehran]]ê" anîn ziman. Li ser vê yekê gelek jinan çarşefên xwe rakirin û şewitandin û slogana “Daîşa bêşerm” anîn ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/09/iran-anti-government-protests-likely-in-cities-nationwide-through-at-least-late-september |sernav=Iran: Anti-government protests likely in cities nationwide through at least late September |malper=Iran: Anti-government protests likely in cities nationwide through at least late September {{!}} Crisis24 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Hinek kes bi lêdana qorineyên ji otomobîlên xwe piştgirî dane xwepêşandanan. Gelên [[Tehran]]ê li derdora [[Qada Arjentînê]] ya [[Tehran]]ê kom bûn û li dijî hikûmeta [[Îran]]ê û yasayên xwepêçandina bi zordarî, slogan avêtin. Hinek xwepêşander bi tundî ji aliyê polîsan ve hatin girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/17/iran-protests-death-kurdish-woman-mahsaa-amini-morality-police |sernav=Protests in Iran at death of Kurdish woman after arrest by morality police |tarîx=2022-09-17 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/09/mahsa-amini-acting-un-human-rights-chief-urges-impartial-probe-death-iran |sernav=Mahsa Amini: Acting UN human rights chief urges impartial probe into death in Iran |malper=OHCHR |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> === 17ê îlonê === Piştî veşartina cinazeyê [[Jîna Emînî]] gelên li bajarê wê [[Seqiz]] û bajarê [[Sine]]yê derketine kolanan li dijî kuştina [[Jîna Emînî]] nerazîbûna xwe nîşan dan. Xwepêşandanên li vir bi solagana "Jînaya delal tu namirî, navê te dê biba sembol" li kolanan meşiyan. Hêzên hikûmeta [[Îran]]ê li van her du bajarên [[Kurd]] bi awayekî tund êrîşê xwepêşandanan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mprnews.org/story/2022/09/23/minnesotans-gather-to-mourn-mahsa-amini-protest-repression-in-iran |sernav=Minnesota vigils mourn Mahsa Amini, whose death sparked protests in Iran |malper=MPR News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209170284 |sernav=پیام نوشته شده روی سنگ بالای مزار مهسا امینی: تو نمی‌میری، نام تو یک نماد می‌شود |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> === 18ê îlonê === Gelê [[Sine]]yê şeva yekşemê careke din ji bo şermezarkirina mirina [[Jîna Emînî]] daketin qadan û solaganên "Bimre dîktator", "Şerm li me, şerm li me/Rêberê me yê heram", "Bimre Xamineyî" anîn ziman. Bi nîşaneya nerazîbûnê komek jin xwepêçanên xwe rakirin. Li gor zanyariyên [[BBC]]yê ne piştrast, hêzên ewlehiyê xwepêşanderan gulebaran kirine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/iran-62946128 |sernav=مهسا امینی؛ شب دوم اعتراضات در سنندج و تماس رئیسی با خانواده امینی |malper=BBC News فارسی |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Hejmarek ji xwendekarên [[Zanîngeha Tehranê]] roja Yekşemê bi pankartên di destên xwe de çalakiyek nerazîbûnê li dar xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radiofarda.com/a/protest-hijab-mandatory-iran/32039758.html |sernav=تظاهرات در سنندج، مهاباد و کرج در اعتراض به مرگ مهسا امینی؛ ادامه واکنش‌های گسترده |malper=رادیو فردا |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Hat ragihandin ku li bajarên [[Tehran]] û [[Meşhed]]ê hêzeke zêde ya hêzên ewlehiyê hatibû amadekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209186319 |sernav=ادامه اعتراضات به کشته شدن مهسا امینی و اعلام عزای عمومی در روزهای یک‌شنبه و دوشنبه |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> === 19ê îlonê === Di 19ê îlonê de li navenda [[Tehran]]ê servîsa [[înternet]]ê ya mobîlê hate qutkirin. Li gorî vîdyoyên ku li ser torên civakî hatine parvekirin, xwepêşandan li navenda bajarê [[Tehran]]ê, bajarê [[Reşt]]ê, navenda bajarê [[Îsfehan]]ê û herwiha li bakurên [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] berdewam in.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.npr.org/2022/09/19/1123995106/iran-protest-mahsa-amini-death-morality-police |sernav=Iranians protested in Tehran over a woman's death in police custody |paşnav=Press |pêşnav=The Associated |tarîx=2022-09-19 |malper=NPR |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Li gor rêxistina [[Hengaw]] ku çavdêriya mafên mirovan li [[Îran]]ê dike, 3 xwepêşander li bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62967381 |sernav=Iran unrest: Women burn headscarves at anti-hijab protests |tarîx=2022-09-21 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> Ciwanê Kurd bi navê [[Fercad Derwîşî]] yê 23 salî dema ku li bajarê [[Welîasr]] a [[Ûrmiye]]ya [[Rojhilata Kurdistanê]] di dema xwepêşandanê de bû ji aliyê polêsên Îranê ve hate kuştin. Hat îdiakirin ku di dema xwepêşandanê de ji aliyê polîsên ewlekariyê ve hatiye gulebarankirin û ji ber birînên xwe dema ku diçû nexweşxaneyê jiyana xwe ji dest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanhumanrights.org/en/anti-riot-forces-kill-woman-protestor-in-kermanshah/ |sernav=Anti-riot forces kill woman protestor in Kermanshah {{!}} Kurdistan Human Rights Network |paşnav=KHRN |tarîx=2022-09-21 |malper=KHRN |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-24 |roja-arşîvê=2022-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220921130456/https://kurdistanhumanrights.org/en/anti-riot-forces-kill-woman-protestor-in-kermanshah/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdpa.net/en/news/death-of-protesters-in-september-farjad-darvishi-was-killed-by-security-forces |sernav=Death of protesters in September; Farjad Darvishi was killed by security forces |malper=Kurdpa |ziman=ku-Arab |roja-gihiştinê=2022-09-24 }}</ref> === 20ê îlonê === Li gorî [[Voice of America|Dengê Amerîka]], vîdyoyên li ser medyaya civakî hatine parvekirin û nehatine piştrastkirin, xwepêşandanên li dijî hikûmetê li herî kêm 16 û li gorî dîmenên li ser medyaya civakî li 31 ​​parêzgehên Îranê nîşan didin, ji wan navendan “Elborz, Fars, Gîlan, Golistan, Hormozgan, Îlam, Îsfehan, Kirman, Kirmaşan, Kurdistan, Mazenderan, Qezwîn, Xorasana Rezewî, Tehran" e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/iran-protests-against-woman-s-death-in-hijab-case-spread-to-16-provinces-/6756363.html |sernav=Iran Protests Against Woman’s Death in Hijab Case Spread to 16 Provinces |malper=VOA |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Li gorî Hengaw, du xwenîşanderên mêr (Zekeriya Xial, 16 salî û Fercad Derwîşî, 23 salî li [[Pîranşar]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]]) ji aliyê hêzên ewlehiyê ve li [[Rojhilata Kurdistanê]] hatin kuştin û xwenîşandereke jin jî bi heman awayî li Kirmaşanê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/fa/news/%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%88-%DB%8C%DA%A9-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87 |sernav=hengaw.net/fa/news/ }}</ref> Dozgerê Kirmaşanê berpirsyariya dewletê red kir û diyar kir ku mirov ji aliyê “hêmanên dij-şoreş” ve tên kuştin. Medyaya dewleta Îranê ragihand ku alîkarekî polîs li bajarê Şîrazê li başûrê welêt ji ber xwepêşanderan hatiye kuştin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-62967381 |sernav=Iran unrest: Women burn headscarves at anti-hijab protests |tarîx=2022-09-21 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 21ê îlonê === Jinên li Sariyê ji bo şermezarkirinê xwepêçanên xwe şewitandin.<ref name=":1"/> Li gorî [[Hengaw]], kesekî ku tê îdiakirin di 19ê îlonê de ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatibû gulebarankirin, piştî du rojan jiyana xwe ji dest da. [[Hengaw]] diyar kir ku bi giştî deh xwepêşander ji aliyê hêzên ewlehiyê ve hatine kuştin; [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] diyar kir ku ji van mirinan 8 kes piştrast kirine. [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî|Rêxistina Efûyê ya Navnetewî]] herwiha "bikaranîna neqanûnî ya fîşekên çûkan û cebilxaneyên din" li dijî xwepêşanderan şermezar kir. [[WhatsApp]] û [[Instagram]], yekane sepanên medyaya civakî û peyamberdanê yên serekî ku li [[Îran]]ê destûr hatine dayîn, hatin qedexe kirin; ji xeynî vê yekê, bi taybetî li ser torên mobîl, înternet bi awayekî berfireh berfireh hate qutkirin. Besîcên Îranê ku milîsên dewletê ye, li Tehranê mîtîngên li dijî hikûmetê li dar xistin. Li welatên din jî li welatên wekî [[Kanada]], [[Îtalya]], [[Swêd]], [[Tirkiye]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (DYA) xwepêşandanên piştevaniyê bi xwepêşanderan re hatin lidarxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.abc.net.au/news/2022-09-22/internet-restricted-in-iran-as-protests-spread/101464480 |sernav=Internet restricted in Iran as protests spread |tarîx=2022-09-22 |malper=ABC News |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Li gorî nûçeya [[Îran International]]ê, li bajarê [[Seqiz]]ê di navbera artêşa Îranê û Pasdaran de pevçunek demkurt rû daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202209221434 |sernav=Iranian Football Star Calls On Army To Side With People In Protests |malper=Iran International |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 22ê îlonê === Xwepêşanderan li [[Tehran]] û bajarên din navendên polîsan û otomobîlên polîsên rejimê şewitandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iranian-protesters-set-fire-police-station-unrest-over-womans-death-spreads-2022-09-22/ |sernav=Iran's Raisi warns against 'acts of chaos' over Mahsa Amini's death |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |tarîx=2022-09-22 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Xwepêşandan li hemberî qutbûna berfireh a înternetê dîsa jî li seranserê Îranê berdewam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/22/iran-blocks-capitals-internet-access-as-amini-protests-grow |sernav=Iran blocks capital’s internet access as Amini protests grow |tarîx=2022-09-22 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Li herêmên cuda yên bakur û başûrê paytexta [[Tehran]]ê gel bi sloganên curbicûr çalakiyên xwe berdewam kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mobile-internet-disrupted-iran-during-protests-netblocks-2022-09-22/ |sernav=Mobile internet disrupted in Iran during protests - Netblocks |paşnav= |tarîx=2022-09-22 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2022/09/22/middleeast/iran-protests-mahsa-amini-father-internet-blackout-intl-hnk/index.html |sernav=Mahsa Amini's father says Iran authorities lied about her death, as protests rage |paşnav= |pêşnav= |malper=CNN |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Çapemeniya dewleta Îranê diyar kiriye ku heta niha herî kêm 17 kes hatine kuştin, di heman demê de li gorî daxuyaniya Rêxistina Mafên Mirovan a Îranê ku navenda wê li Osloyê ye, herî kêm 31 sivîl hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2022/09/22/mahsa-amini-protester-death-toll-rises-amid-unrest-in-iran-over-womans-death-in-police-cus |sernav=Death toll rises amid unrest over woman's death in police custody |tarîx=2022-09-22 |malper=euronews |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 23ê îlonê === Xwepêşandanên li [[Tehran]]ê berdewam kirin, li Îsfehanê şerên dijwar di saetên êvarê de qewimîn. Her wiha li gelek bajarên din ên weke [[Tehran]], [[Meşhed]], [[Babol (navçe)|Babolê]] jî xwepêşandanên gelan berdewam dike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2458/azu_acku_ds371_3_daal92_1379 |sernav=افغانستان ،... روز های سقوط : سفر نامه و یاداشت هایی از آخرین روزهای حضور ایران در افغانستان |tarîx=2014 |weşanger=University of Arizona Libraries }}</ref> Zanîngeh hatin girtin û veguherî moda hînkirina onlineê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209238546 |sernav=مجازی شدن بعضی دانشگاه‌های ایران؛ تحریم کلاس‌های مجازی از سوی برخی دانشجویان دانشگاه تهران |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Hate ragihandin ku li bajarê [[Oşnav]]iyê piştî çend rojan xwepêşandan û pevçûnên pir girane, xwepêşanderan bajar kontrol kirin, lê hikûmeta [[Îran]]ê vê yekê nepejirand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://atalayar.com/en/content/iranian-government-denies-losing-control-face-anti-veil-protests |sernav=Iranian government denies losing control in face of anti-veil protests |malper=Atalayar |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 |roja-arşîvê=2022-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220924173407/https://atalayar.com/en/content/iranian-government-denies-losing-control-face-anti-veil-protests |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman rojê de, bi hezaran kes li gelek bajarên Îranê beşdarî xwenîşandanên alîgirên hikûmetê ji bo şermezarkirina serhildanan û piştgirîkirina xwepêçana jinan bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-middle-east-tehran-fe87c437becc7060075695b87e07a33d |sernav=Pro-government rallies held in Iran amid mass protests |tarîx=2022-09-23 |malper=AP NEWS |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://arab.news/4ww63 |sernav=Pro-government marchers call for executions, as protests continue in Iran |tarîx=2022-09-23 |malper=Arab News |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Li gorî weşana zindî ya televîzyona dewletê, xwepêşanderan alîgirên rejîmê bi sloganên "Bimre Amerîka" û "Bimre Îsraêl" derketine kolanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/23/iran-reportedly-arrests-journalist-activist-mahsa-amini-protests |sernav=Iran marchers call for execution of anti-government protesters |tarîx=2022-09-23 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî lîsansa giştî derxist ku destûrê dide pargîdaniyan bigihîjin bazara înternetê ya Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209238477 |sernav=آمریکا مجوز کلی توسعه دست‌رسی به خدمات و حمایت از آزادی اینترنت را برای ایرانیان صادر کرد |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Di bersivê de, karsazê amerîkî [[Elon Musk]] daxuyaniya da ku ew ê bi fîrmaya xwe ya înternetê ya satelaytê Starlink çalak bike ku xizmeta [[înternet]]ê pêşkêşî [[Îran]]ê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/elonmusk/status/1573379244268437504 |sernav=twitter.com/elonmusk/status/1 |malper=Twitter |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 24ê îlonê === Xwepêşandanên dijwar ên li bajarê Oşnaviyeyê ku bi nakok e, dewam dikin. Li [[Şîraz]] û [[Tehran]]ê jî li ber [[Zanîngeha Tehranê]] xwepêşandan berdewam kirin.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/202209230573 |sernav=تداوم اعتراضات سراسری مردم ایران؛ حضور معترضان در خیابان با شعارهایی علیه حکومت |malper=ایران اینترنشنال |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Îraniyên li derveyî welat li bajarên cuda yên cîhanê wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Berlîn]], [[Stuttgart]] û [[Melbourn]]ê ji bo piştgiriya gelê [[Îran]]ê li kolanan meşiyan. Li navenda parêzgeha [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlanê]] polîs û pasdarên şoreşa Îranê 739 kes girtin ku ji wan herî kêm 60 kes jin in.<ref name=":2"/> Li parêzgeha [[Xûzistan (parêzgeh)|Xuzistanê]] 88 çek hatin dîtin û desteserkirin. Pasdaran gelek kes li Kermanê girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radiofarda.com/a/32042577.html |sernav=مرگ مهسا امینی؛ اعتراضات یکشنبه شب در شهرهای مختلف ایران، ادامه حمایت جهانی |malper=رادیو فردا |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/kurdish-protesters-rally-erbil-over-mahsa-aminis-death-2022-09-24/ |sernav=Kurdish protesters rally in Erbil over Mahsa Amini's death |paşnav= |tarîx=2022-09-24 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rferl.org/a/protests-iran-amini-death-hijab-berlin-athens-spain-italy-new-york-canada/32047803.html |sernav=Protests Erupt Around The World Following Death Of Mahsa Amini While In Custody In Iran |malper=RadioFreeEurope/RadioLiberty |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> ''[[The New York Times|New York Times]]'' ragihand ku hêzên ewlehiyê li gelek bajaran "gule li girseyê dibarînin" û ragihand "Vîdyoyên ku li ser [[înternet]]ê hatine weşandin û asta bersivên rayedaran zehmet e ku serbixwe were verast kirin lê vîdyo û wêneyên ku ji hêla şahidan ve hatine şandin têne zanîn lê vîdyo û wêneyên ku ji hêla şahidên ku ji ''[[The New York Times]]'' re hatine şandin, bi berfirehî li gorî wêneyên ku bi berfirehî li serhêl hatine şandin, ne." [[Komîteya Parastina Rojnamevanan]] ragihand ku herî kêm yanzdeh rojnamevan hatine girtin ku di nav wan de [[Nîlofer Hemedî]] heye ku yekemcar nûçeya [[Jîna Emînî]] weşandinye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.spokesman.com/stories/2022/sep/24/iran-protests-surge-to-dozens-of-cities/ |sernav=Iran protests surge to dozens of cities {{!}} The Spokesman-Review |malper=www.spokesman.com |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> === 25ê îlonê === Tevî qutbûna berfireh a tora [[înternet]]ê li Îranê, li gelek deverên paytexta [[Tehran]]ê (Narmak, Ekbatan, Valiasr, Aryaşehr), Kerec (Mehrşehr û Gohardeşt), [[Sine]], Qaen, Keşmer û Babolê xwepêşandan berdewam bûn. Li bajarên cuda yên cîhanê yên wekê [[London]], [[Bruksel]] û [[New York]]ê xwepêşandanên li dijî hikûmeta [[Îran]]ê berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2022/09/24/middleeast/mahsa-amini-death-iran-internet-un-investigation-intl-hnk/index.html |sernav=Young Iranians are rising up against decades of repression -- arguably bolder than ever |paşnav= |pêşnav= |malper=CNN |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/24/protests-spread-in-iran-as-president-raisi-vows-to-crack-down |sernav=Protests spread in Iran as President Raisi vows to crack down |tarîx=2022-09-24 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-63021113 |sernav=Iran protests: Raisi to 'deal decisively' with widespread unrest |tarîx=2022-09-24 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2022/09/24/world/middleeast/iran-protests.html |sernav=Iran Protests Surge to Dozens of Cities |paşnav=Fassihi |pêşnav=Farnaz |tarîx=2022-09-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-09-25 }}</ref> Bi kombûna alîgirên hikûmeta Îranê li Meydana Înqilaba Tehranê û gefa rûbirûbûna tund li dijî xwepêşanderan, bi şev li navçeyên cuda yên [[Tehran]]ê, [[Bûşehr (parêzgeh)|Buşehr]], [[Sine]], [[Qezwîn]], [[Yezd]], [[Ûrmiye]], [[Şîraz (Îran)|Şîraz]] û [[Meşhed]]ê gel daketin qadan. Polîsan careke din hewl dan ku xwepêşandanan rawestînin. Îraniyên ku li [[Kanada]], [[Fransa]], [[Înglistan]], [[Norwêc]] û [[Awistirya]]yê dijîn, ji bo piştgiriya hemwelatiyên xwe yên li [[Îran]]ê, meş lidarxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-summons-uk-norwegian-envoys-unrest-persists-2022-09-25/ |sernav=Iran protests Western stance on mass protests over woman's death |paşnav= |tarîx=2022-09-25 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/25/iran-vows-decisive-action-as-mahsa-amini-protests-continue |sernav=Iran pledges ‘decisive action’ as Mahsa Amini protests continue |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/26/death-toll-grows-in-iran-as-mahsa-amini-protests-continue-for-10th-night |sernav=Death toll grows in Iran as Mahsa Amini protests continue for 10th night |paşnav=agencies |pêşnav=Staff and |tarîx=2022-09-26 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-26 }}</ref> === 26ê îlonê === Xwepêşandanên 26ê îlonê li bajarên curbicur ên wekî [[Tehran]], [[Tebrîz]], [[Yezd]], [[Ghorveh]], [[Sine]], [[Borazcan]] û [[Kerec]]ê berdewam kirin. Di vê rojê de gelên [[Îran]]ê ji li welatên cuda yên wekî [[Kanada]], [[Spanya]] û [[Fransa]]yê ji bo xwepêşandarên li [[Îran]]ê derketin kolanan. Xwendekarên doktoraya diranan a [[Zanîngeha Tebrîzê]] li hev civiyan û bi dirûşmeyan girtina xwendekaran ji aliyê polîsên hikûmeta [[Îran]]ê ve şermezar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/iran-protests-flare-for-10th-night-as-tensions-with-west-grow-/6763334.html |sernav=Iran Protests Flare for 10th Night as Tensions With West Grow |malper=VOA |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-27 }}</ref> === 27ê îlonê === Pevçûn ên di navbera polês û hêzên ewlehiyê de ji aliyek din ve jî pêvçûn ên xwepêşanderan li hejmareke berçav a bajaran berdewam dikin. [[Ravîna Şemdasanî]], berdevka [[Komisyona Bilind a Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî]], ji rêbertiya mezhebî ya [[Îran]]ê xwest ku "bi tevahî rêzê li mafên azadiya raman, derbirrîn, kombûna aştiyane û rêxistinbûnê bigire". Shamdasanî her wiha anî ziman, rapor diyar dikin ku "Herwiha bi sedan kes hatine girtin, di nav wan de parêzvanên mafên mirovan, parêzer, çalakvanên civaka sivîl û herî kêm 18 rojnamevan", û "Bi hezaran beşdarî xwepêşandanên dijî hikûmetê li seranserê welat di 11 rojên borî de bûne. Hêzên ewlekariyê car caran bi guleyên rastî êrîşê xwepêşandanan kirine."<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-security-forces-clash-with-protesters-over-aminis-death-2022-09-27/ |sernav=Iran security forces clash with protesters over Amini's death |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |tarîx=2022-09-27 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-27 }}</ref> === 28ê îlonê === Polîsên Îranê li meydanên sereke yên Tehranê hatin bicihkirin û li hember kesên ku sloganên "mirin ji dîktator re" diqîrin, bisekine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-nationwide-protests-pile-pressure-state-2022-09-28/ |sernav=Iran president says Amini's death is 'tragic incident', but 'chaos' unacceptable |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |tarîx=2022-09-28 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-29 }}</ref> Li bajarê [[Berlîn]] a [[Almanya]]yê li [[Brandenburger Tor]]ê bi beşdariya derdora 1800 kesî, siyasetmedara CSU [[Dorothee Bär]] û lîstikvana îranî-alman [[Pegah Ferydonî]] jî di nav de çalakiyeke jibo piştgiriya xwepêşandanên li Îranê hate lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bild.de/politik/ausland/politik-ausland/nach-dem-tod-von-mahsa-amini-berlin-zeigt-solidaritaet-mit-den-menschen-im-iran-81466814.bild.html |sernav=Nach dem Tod von Mahsa Amini: Berlin zeigt Solidarität mit den Menschen im Iran |malper=bild.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-09-29 }}</ref> Di 28ê îlon, 2022an ji aliyê dronên Îranê ve êrîşek bombaranî [[Başûrê Kurdistanê]] li dijî hinek navendên siyasî û li dijî sivîlan pêka hat.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/280920227 |sernav=Rudaw.net |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2022-09-29 }}</ref> Êrîş li navçeyên [[Koye (navçe)|Koye]] û [[Pirdê|Pirde]] ya bi ser bajarên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]] û [[Kerkûk]]ê çêbûn. Di encama êrişê de hatiye diyarkirin ku di navde jineke ducanî bi giştî 13 kes jiyana xwe jidest daye.<ref name=":0" /> Dergûşa jina ducanî piştî mirina dayika xwe rojek jiyan kir û di 29 îlonê de jiyana xwe jidest dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/290920228 |sernav=Rudaw.net |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2022-09-29 }}</ref> === 29ê îlonê === Xwepêşandanên li gelek bajarên Îranê berdewam kirin. Li başûrê rojhilatê bajarê Zahedanê, di "dibe ku bûyera herî tund a xwepêşandanan" de, polîsên Îranê di dema limêja înê de gule li welatiyan reşandin. === 30yê îlonê === Li başûrê rojhilatê bajarê [[Zahedan]]ê, di "dibe ku bûyera herî tund a xwepêşandanan" de, polîsên Îranê di dema nimêja înê de gule li sivîlan reşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/01/women-life-liberty-iranian-civil-rights-protests-spread-worldwide |sernav=‘Women, life, liberty’: Iranian civil rights protests spread worldwide |tarîx=2022-10-01 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-04 }}</ref> Li [[Zahedan]]ê piştî xwenîşandanên ku ji ber nûçeyên der barê şefê polîsê ku destdirêjî li keçeke 15 salî ya li Çahbeharê kiribû de, zêdeyî 40 kes hatin kuştin û gelek jî kes birîndar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/politics/108169-black-friday-in-zahedan-dozens-of-dead-hundreds-of-injured/ |sernav=Black Friday in Zahedan: Dozens of Dead, Hundreds of Injured |malper=iranwire.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-04 }}</ref> Çend roj berê, di 27ê Îlonê de, meleyê înê yê Rask, Molavî Abdul Gaffar Neqşîbendî, nasnameya serokê polîsê eşkere kir. Neqşbendî got ku wî bi ciwanê re û her weha bi malbata wê re jî axivî ye. Wî her wiha got: "Ez dizanim erkê min e, hem di bawerî û hem jî bi wijdan de ku ez vê bêdengiya kujer bişkînim ku ev êrîşkar ji ber kiryarên xwe yên rûreş were cezakirin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranwire.com/en/provinces/107985-friday-imam-confirms-rape-of-a-15-year-old-girl-by-police-chief/ |sernav=Friday Imam Confirms Rape of a 15-Year-Old Girl by Police Chief |malper=iranwire.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-04 }}</ref> === 1ê cotmehê === Li seranserê cîhanê ji bo piştgirîkirina serhildana [[Îran]]ê xwepêşandan hatin lidarxistin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2022/oct/01/women-life-liberty-iranian-civil-rights-protests-spread-worldwide |sernav=‘Women, life, liberty’: Iranian civil rights protests spread worldwide |tarîx=2022-10-01 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref> Di bin slogana "[[jin, jiyan, azadî]]" li gelek bajarên mezin ku di nav de [[Auckland]], [[London]], [[Melbourne]], [[New York City|New York]], [[Los Angeles]], [[Parîs]], [[Ottawa]], [[St. Stockholm]], [[Sîdney]] û [[Zûrîh]] heye. Li gorî Polîsê Herêmî ya Yorkê, zêdetirî 50 kes kes beşdarî xwenîşandana piştevaniyê ya li [[Richmond Hill]] ku li nêzîkî [[Toronto]]yê ye bûne.<ref name=":3"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/news/gta/2022/10/01/over-50k-gather-near-toronto-in-freedom-rally-for-iran.html |sernav=Over 50,000 gather near Toronto in freedom rally for Iran |tarîx=2022-10-01 |malper=thestar.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.wsj.com/articles/iran-protesters-circumvent-internet-disruptions-11664722155 |sernav=Iran Protesters Circumvent Internet Disruptions |paşnav=Faucon |pêşnav=Benoit |tarîx=2022-10-02 |malper=Wall Street Journal |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref> === 2ê cotmehê === Li gorî agahiyan polîsan li kampusa [[Zanîngeha Şerîf]] a li [[Îran]]ê gule li xwendekaran reşandin û xwepêşandan berdewam kirin. Wezîrê Zanist, Lêkolîn û Teknolojiyê yê Îranê [[Mihemed Elî Zolfîgol]] bi awayekî serkeftî destwerdana xwendekaran kir û hinek xwendekar derxistin derve lê yên din ji aliyê hêzên Îranê ve hatin astengkirin û binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-718780 |sernav='Death to the dictator!' Protests spread at universities across Iran |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-lawmakers-chant-thank-you-police-amid-growing-public-fury-over-womans-death-2022-10-02/ |sernav=Iran riot police clash with students protesting young woman's death |paşnav=Hafezi |pêşnav=Parisa |tarîx=2022-10-02 |malper=Reuters |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref> Alîgirên xwepêşandanên li [[Îran]]ê di 2ê cotmehê de li bajarên cîhanê xwepêşandanên xwe berdewam kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/thousands-around-globe-march-in-support-of-iran-protests/6772819.html |sernav=Thousands Around Globe March in Support of Iran Protests |malper=VOA |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-09 }}</ref> == Sloganên xwepêşanderan == Xwenîşanderan di van xwepêşandanan de gelek silogan û pankartên curbicur bi kar anîne ku rasterast hikûmeta Komara Îslamî ya Îranê û rêberê Îranê Xamineyî rexne dikin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://farsi.alarabiya.net/iran/2022/09/20/%D9%BE%DB%8C%D9%88%D8%B3%D8%AA%D9%86-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%82%D8%AA%D9%84-%D9%85%D9%87%D8%B3%D8%A7-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C |sernav=پیوستن دانشجویان ایران به اعتراضات مردمی علیه قتل مهسا امینی |tarîx=2022-09-20 |malper=العربیه فارسی |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref>Xwepêşanderan nerazîbûneke tund nîşanî kiryarên binpêkirina mafên mirovan bi taybetî ji aliyê ku Polêsên Exlaqê ya Îranê ve nîşan dan. Solagana [[Jin, jiyan, azadî]]" (bi farisî: زن، زندگی، آزادی، آزادی, bi latînî: Zan, Zendegī, Āzādī, bi kurdî: Jin, Jiyan, Azadî, slogana bû slogana sereka ya xwepêşandanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.radiofarda.com/a/iran-mahsa-kurdistan-protests/32038966.html |sernav=خشم عمومی از جان‌باختن مهسا امینی؛ معترضان شعار «زن، زندگی، آزادی» سر دادند |malper=رادیو فردا |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Bertekên li ser kuştina Jîna Emînî 2022]] * [[Jîna Emînî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022| ]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li Îranê]] [[Kategorî:Xwepêşandanên sala 2022an]] 2byxpu3nxtu164xx2t6wlf0nap5mgtf 0 134692 2008271 1961272 2026-05-09T18:06:29Z Penaber49 39672 2008271 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Mûşspor | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Klûba Mûşsporê (Yaneya Mûşsporê) | navê_pêşanî = | damezrandin = [[2015]] | reng = {{Reng box| #FEE21B |Zer|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}} | yarîgeh = [[Yarîgeha Mûşê]]<br>[[Mûş]] | zerengî = 6.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = Fatih Cengiz | rahêner = Fatih Çardak | malper = | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = | pattern_b1 = _whitestripes | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _goldsides | leftarm1 = FFE000 | body1 = FEE21B | rightarm1 = FFE000 | shorts1 = FEE21B | socks1 = FEE21B | pattern_la2 = | pattern_b2 = _blackstripeonright | pattern_b2 = _yellowstripes | pattern_sh2 = | leftarm2 = 292929 | body2 = 292929 | rightarm2 = 292929 | shorts2 = 292929 | socks2 = 292929 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _yellowstripes | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | leftarm3 = 1B71FE | body3 = 1B71FE | rightarm3 = 1B71FE | shorts3 = 1B71FE | socks3 = 1B71FE }} '''Mûşspor''' yek ji yaneyên futbolê yên bajarê [[Mûş]]ê ye ku di sala 2015an de hatiye avakirin ku niha di [[Lîga duyem]] de dilîze. Tîm ji 2022an heta sala 2024an di [[Lîga sêyem]] de lîstiye piştre di dansala 2023 û 2024an de dibe şampîyona koma xwe û derdikeve Lîga duyem. == Dîrok == Tîm di sala 2015an de bi navê ''Muş Menderesspor'' hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=haber.kurumsalx.com |sernav=Navê Menderessporê guherî |url=http://www.mussarkhaber.com/haber/mus_menderes_sporun_ismi_degisti-15596.html?m=1 |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=tr}}</ref> Di dansala 2015 û 2016an de dema ku di Koma Aya Lîga yekem a amator a Mûşê de bû, dest bi têkoşîna xwe kiriye. Piştî ku heta dansala 2017 û 2018an di lîgên amator ên Muşê de dilîze, cara yekem di dîroka xwe de bi serketina xwe yê li hemberê Muratsporê di maça ''[[play-off]]'' a lîga amator a herêmî de bi skora 1-0 ku maçê hildide, derbasî lîga amator a herêmî dibe. Di dansala 2021 û 2022an di maçên koma herêma 1em de ku li [[Stadyuma Ortahisar Yavuz Selim]] hatibû lîstin, bi çar puanên berhevkirî Mûşspor di gera ''play-off'' dibe şampiyon û cara yekem di dîroka xwe de derbasî Lîga sêyem dibe. Di dansala 2023 û 2024an de di Lîga sêyem de, rêza sêyem de bi serketî temam dike û beşdarî ''play-off'' a Lîga duyem dibe. Muşspor di maçên ''play-off'' de derbasî fînalê dibe lê di maça dawî de bi penaltiyan bi awayeke dramatîk maçê winda dike û li gel hemî têkoşîna xwe şansê xwe yê derketina Lîga duyem winda dike. Muşspor di heman [[dansal]]ê de di koma 1em ya Lîga sêyem de dilîze di rêza sêyem maçên komê bi dawî dike û di gera ''play-off'' de [[Silifke Belediyespor]], [[Belediye Kütahyaspor]] û [[Karşıyaka]] piştre jî di fînalê de [[Balıkesirspor]] têk dibe bi vî awayî şampiyoniya xwe bi dest dize û cara yekem di dîroka xwe de derbasê lîga duyem bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sabah.com.tr/spor/futbol/2025/05/25/musspor-31-yil-sonra-2-ligde |sernav=Muşspor piştî 31 salan di lîga 2yem de ye |malper=Sabah |roja-gihiştinê=2025-09-28 |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Mûşê]] mdp1cafqx1pqhawbpxv1jezquse9nl5 0 138449 2008240 1778509 2026-05-09T16:20:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2008240 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Deepika Padukone''' (jdb. 5ê [[Kanûna paşîn|rêbendana]] [[1986]]an) [[lîstikvan]]ek [[Hindistan|Hindî]] ye ku bi giranî di [[Bollywood|fîlmên Hindî]] de dixebite. Ew li Hindistanê yek ji lîstikvana herî payedar e, û heta niha sê [[Xelatên Filmfare]] wergirtiye. Ew di navnîşên kesayetiyên herî populer ên neteweyê de ye; kovara [[Time (kovar)|Time]] wê di sala [[2018]]an de yek ji 100 kesên herî bibandor li [[cîhan]]ê destnîşan kir û di sala [[2022]]an de wê bi xelata [[TIME100 Impact]] xelat kir. Padukone wek keça lîstikvanê [[Badmînton|badmintonê]] [[Prakash Padukone]]vli [[Kopenhag]]ê ji dayik bû û li [[Bangalor]]e mezin bû. Wekî ciwan, wê di şampiyoniyên asta neteweyî de badminton lîst, lê kariyera xwe di [[Werziş|werzîşê]] de hişt ku bibe [[model]]ek modayê. Wê di sala [[2006]]an de wekî karakterê sernavê [[fîlma Kannada]] [[Aishwarya]] yekem lîstikvaniya xwe kir. Paşê Padukone di yekem fîlma xwe ya Bollywoodê de, fîlma romantîk ya [[Om Shanti Om|Om Shanti Om (2007)]] de li hember [[Şahrux Xan|Shah Rukh Khan]] rolek dualî lîst, ku wê xelata Filmfare ji bo ''Debuta Jinê ya Herî Baş'' wergirt. Padukone ji bo rola xwe ya di fîlma romantîk ya [[Love Aaj Kal|Love Aaj Kal (2009)]] de pesnê xwe girt. [[Komediya romantîk]] [[Cocktail (2012)]] di kariyera wê de xalek zivirîn nîşan da, û wê bi rolên stêrk di fîlmên cuda serkeftineke mezin bidest xist: wek di komediyên romantîk ên [[Yeh Jawaani Hai Deewani]] û [[Chennai Express]] (her du di sala [[2013]]an de hatin berdan), komediya [[Happy New Year (2014)]], dramên serdemê yên [[Sanjay Leela Bhansali]] yên bi navê [[Bajirao Mastani|Bajirao Mastani (2015)]] û [[Padmaavat|Padmaavat (2018)]], û [[fîlma aksyonê]] ya [[Hollywood]]ê [[XXX: Vegera Xander Cage|XXX: Vegera Xander Cage (2017)]], fîlma trajîk-romantîk a [[Bhansali Goliyon]] a bi navê [[Ki Raasleela Ram-Leela (2013)]] û Piku (2015). Di fîlma Piku de wê du Xelatên Filmfare wek ''Lîstikvana Herî Baş'' bidest xist. Li dû navberek kurt, Padukone di fîlma xwe ya [[Pathaan (2023)]] derket ekranan. Padukone damezrînerê [[Weqfa Live Love Laugh]] e, ku li Hindistanê hişyariyê dide li ser [[tenduristiya giyanî]]. Di derbarê mijarên wekî [[femînîzm]] û [[depresyon]]ê de dengdar e, û di heman demê de beşdarî pêşandanên sehneyê dibe, ji rojnameyan re quncik dinivîse, xeta xwe ya cil û bergên jinan sêwirandiye, û ji bo marka û hilberan piştgirek navdar e. Padukone bi hevjîna xwe ya lîstikvan [[Ranveer Singh]] re zewicî ye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 0m2m68qz6vd3w0ykvm2xo8bj8batyw6 2008251 2008240 2026-05-09T16:52:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008251 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Deepika Padukone''' (jdb. 5ê [[Kanûna paşîn|rêbendana]] [[1986]]an) [[lîstikvan]]ek [[Hindistan|Hindî]] ye ku bi giranî di [[Bollywood|fîlmên Hindî]] de dixebite. Ew li Hindistanê yek ji lîstikvana herî payedar e, û heta niha sê [[Xelatên Filmfare]] wergirtiye. Ew di navnîşên kesayetiyên herî populer ên neteweyê de ye; kovara [[Time (kovar)|Time]] wê di sala [[2018]]an de yek ji 100 kesên herî bibandor li [[cîhan]]ê destnîşan kir û di sala [[2022]]an de wê bi xelata [[TIME100 Impact]] xelat kir. Padukone wek keça lîstikvanê [[Badmînton|badmintonê]] [[Prakash Padukone]]vli [[Kopenhag]]ê ji dayik bû û li [[Bangalor]]e mezin bû. Wekî ciwan, wê di şampiyoniyên asta neteweyî de badminton lîst, lê kariyera xwe di [[Werziş|werzîşê]] de hişt ku bibe [[model]]ek modayê. Wê di sala [[2006]]an de wekî karakterê sernavê [[fîlma Kannada]] [[Aishwarya]] yekem lîstikvaniya xwe kir. Paşê Padukone di yekem fîlma xwe ya Bollywoodê de, fîlma romantîk ya [[Om Shanti Om|Om Shanti Om (2007)]] de li hember [[Şahrux Xan|Shah Rukh Khan]] rolek dualî lîst, ku wê xelata Filmfare ji bo ''Debuta Jinê ya Herî Baş'' wergirt. Padukone ji bo rola xwe ya di fîlma romantîk ya [[Love Aaj Kal|Love Aaj Kal (2009)]] de pesnê xwe girt. [[Komediya romantîk]] [[Cocktail (2012)]] di kariyera wê de xalek zivirîn nîşan da, û wê bi rolên stêrk di fîlmên cuda serkeftineke mezin bidest xist: wek di komediyên romantîk ên [[Yeh Jawaani Hai Deewani]] û [[Chennai Express]] (her du di sala [[2013]]an de hatin berdan), komediya [[Happy New Year (2014)]], dramên serdemê yên [[Sanjay Leela Bhansali]] yên bi navê [[Bajirao Mastani|Bajirao Mastani (2015)]] û [[Padmaavat|Padmaavat (2018)]], û [[fîlma aksyonê]] ya [[Hollywood]]ê [[XXX: Vegera Xander Cage|XXX: Vegera Xander Cage (2017)]], fîlma trajîk-romantîk a [[Bhansali Goliyon]] a bi navê [[Ki Raasleela Ram-Leela (2013)]] û Piku (2015). Di fîlma Piku de wê du Xelatên Filmfare wek ''Lîstikvana Herî Baş'' bidest xist. Li dû navberek kurt, Padukone di fîlma xwe ya [[Pathaan (2023)]] derket ekranan. Padukone damezrînerê [[Weqfa Live Love Laugh]] e, ku li Hindistanê hişyariyê dide li ser [[tenduristiya giyanî]]. Di derbarê mijarên wekî [[femînîzm]] û [[depresyon]]ê de dengdar e, û di heman demê de beşdarî pêşandanên sehneyê dibe, ji rojnameyan re quncik dinivîse, xeta xwe ya cil û bergên jinan sêwirandiye, û ji bo marka û hilberan piştgirek navdar e. Padukone bi hevjîna xwe ya lîstikvan [[Ranveer Singh]] re zewicî ye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Kopenhagê]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] fz5x4yvmzjqkd0qv5n2t4coy3yjhc9f 0 138466 2008221 1795227 2026-05-09T15:42:44Z Avestaboy 34898 2008221 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Warina Hussain graces Lokmat Most Stylish Awards 2018 (01) (cropped).jpg | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1999|02|23}} | netewe = [[Efxan]] - [[Kurd]] | pîşe = [[Lîstikvan]] , [[model]] | salên_çalak = 2018-roja me | bejn = {{Bejn|m=1,63}} | dîn = [[Îslam]] | çînaser = sînema }} '''Warina Hussain''' lîstikvan û modeleke efxan - kurd e ku di 23ê sibatê 1999an de li Kabûlê ji dayik bûye. Ew di pîşesaziya [[Bollywood]]ê de dixebite. == Jînenîgarî == Diya wê bi eslê xwe efxan<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/warina-hussain-interesting-facts-about-the-loveratri-actress/warina-hussain-will-mark-her-debut-under-salman-khans-banner-opposite-aayush-sharma/photostory/63036343.cms |sernav=Warina Hussain: Interesting facts about the 'Loveratri' actress |tarîx=2018-02-23 |malper=Times of India |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> û bavê wê jî kurd<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/p/B6544gQD_tV/?hl=de |sernav=some #kurdish lesson from dad i wil get ya’ll subtitles next tim |paşnav=Hussain |pêşnav=Warina |malper=[[Instagram]]a Warina Hussain |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> e. Ew li Dewletên Yekbûyî mezin bû berî ku di 12-13 saliya xwe de bi diya xwe re hatibû Hindistanê.Wê li wir dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir. Piştî salek şanoyê li New Yorkê di sala 2017an de, wê ji bo kişandina fîlman dest bi lîstikvaniyê kir. === Kariyera wê === [[Wêne:Warina Hussain snapped promoting Loveratri at National College in Bandra (04).jpg|thumb|Warina Hussain li ber reklama fîlma ''Loveratri'' li Koleja Neteweyî ya Bandrayê (2018)]] Wê di fîlma Loveyatri de ku di 5ê çiriya pêşîn 2018an de hat weşandin, pêşkeşa xwe ya yekem di hilberîna lîstikvanê navdar [[Salman Khan]] de ligel [[Ayush Sharma]] (bûrayê Salman Khan) kir.Ew di kanûna pêşîn a 2018an de di vîdyoya muzîkê ya rapvan û stranbêjê hind [[Badshah]] , ''She Move it Like'', de xuya bû.Wê hingê projeyên din ên wekî xuyabûna di yek ji stranan de di fîlma Dabbang 3 de, ku di 24ê Kanûna Pêşiyê, 2019an de hate weşandin û bi lîstikvan [[Karan Deol]] (neviyê [[Dharmendra]]) re fîlmek çêkir. == Fîlmnîgarî == {| class="wikitable" |+ !Sernav !Sal !Rol !Nîşe |- |Loveyatri: Akh Lad Jaave |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Atif Aslan: Tera Hua |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Dev Negi: Rangtaari |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Dholida |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Loveyatri |2018 |Warina Hussain | |- |She Move It Like |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |99 Songs |2019 |Diya Jai | |- |Dabangg 3 |2019 |Danser li stranâ Munna Badnaam | |- |The Incomplete Man |2021 | | |- |Bimbisara |2022 |Gulebakavali | |- |Godfather |2022 |Danser<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm9628021/ |sernav=IMDb, Warina Hussain }}</ref> | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Warina Hussain}} * * {{IMDb name|9628021}} * {{Instagram|warinahussain}} * {{Facebook|WarinaHussain}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên efxan]] [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1999]] [[Kategorî:Jinên efxan]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên bi eslê kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên efxan ên jin ]] [[Kategorî:Modelên kurd ên jin]] dsdwnprk5z2er2568mux3c8vknzvvpo 2008222 2008221 2026-05-09T15:44:41Z Avestaboy 34898 2008222 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Warina Hussain graces Lokmat Most Stylish Awards 2018 (01) (cropped).jpg | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1999|02|23}} | netewe = [[Efxan]] - [[Kurd]] | pîşe = [[Lîstikvan]] , [[model]] | salên_çalak = 2018-roja me | bejn = {{Bejn|m=1,63}} | dîn = [[Îslam]] | çînaser = sînema }} '''Warina Hussain''' lîstikvan û modeleke efxan - kurd e ku di 23ê sibatê 1999an de li Kabûlê ji dayik bûye. Ew di pîşesaziya [[Bollywood]]ê de dixebite. == Jînenîgarî == Diya wê bi eslê xwe efxan<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/warina-hussain-interesting-facts-about-the-loveratri-actress/warina-hussain-will-mark-her-debut-under-salman-khans-banner-opposite-aayush-sharma/photostory/63036343.cms |sernav=Warina Hussain: Interesting facts about the 'Loveratri' actress |tarîx=2018-02-23 |malper=Times of India |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> û bavê wê jî kurd<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/p/B6544gQD_tV/?hl=de |sernav=some #kurdish lesson from dad i wil get ya’ll subtitles next tim |paşnav=Hussain |pêşnav=Warina |malper=[[Instagram]]a Warina Hussain |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> e. Ew li Dewletên Yekbûyî mezin bû berî ku di 12-13 saliya xwe de bi diya xwe re hatibû Hindistanê.Wê li wir dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir. Piştî salek şanoyê li New Yorkê di sala 2017an de, wê ji bo kişandina fîlman dest bi lîstikvaniyê kir. === Kariyera wê === [[Wêne:Warina Hussain snapped promoting Loveratri at National College in Bandra (04).jpg|thumb|Warina Hussain li ber reklama fîlma ''Loveratri'' li Koleja Neteweyî ya Bandrayê (2018)]] Wê di fîlma Loveyatri de ku di 5ê çiriya pêşîn 2018an de hat weşandin, pêşkeşa xwe ya yekem di hilberîna lîstikvanê navdar [[Salman Khan]] de ligel [[Ayush Sharma]] (bûrayê Salman Khan) kir.Ew di kanûna pêşîn a 2018an de di vîdyoya muzîkê ya rapvan û stranbêjê hind [[Badshah]] , ''She Move it Like'', de xuya bû.Wê hingê projeyên din ên wekî xuyabûna di yek ji stranan de di fîlma Dabbang 3 de, ku di 24ê Kanûna Pêşiyê, 2019an de hate weşandin û bi lîstikvan [[Karan Deol]] (neviyê [[Dharmendra]]) re fîlmek çêkir. == Fîlmnîgarî == {| class="wikitable" |+ !Sernav !Sal !Rol !Nîşe |- |Loveyatri: Akh Lad Jaave |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Atif Aslan: Tera Hua |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Dev Negi: Rangtaari |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Dholida |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Loveyatri |2018 |Warina Hussain | |- |She Move It Like |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |99 Songs |2019 |Diya Jai | |- |Dabangg 3 |2019 |Danser li stranâ Munna Badnaam | |- |The Incomplete Man |2021 | | |- |Bimbisara |2022 |Gulebakavali | |- |Godfather |2022 |Danser<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm9628021/ |sernav=IMDb, Warina Hussain }}</ref> | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Warina Hussain}} * * {{IMDb name|9628021}} * {{Instagram|warinahussain}} * {{Facebook|WarinaHussain}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên efxan]] [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1999]] [[Kategorî:Jinên efxan]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên bi eslê kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên efxan ên jin ]] [[Kategorî:Modelên kurd]] p7vbpb43t7ugsu9jpnkbvm6bx5i0ijq 2008226 2008222 2026-05-09T15:54:07Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 2008226 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Warina Hussain graces Lokmat Most Stylish Awards 2018 (01) (cropped).jpg | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1999|02|23}} | netewe = [[Efxan]] - [[Kurd]] | pîşe = [[Lîstikvan]] , [[model]] | salên_çalak = 2018-roja me | bejn = {{Bejn|m=1,63}} | dîn = [[Îslam]] | çînaser = sînema }} '''Warina Hussain''' lîstikvan û modeleke efxan - kurd e ku di 23ê sibatê 1999an de li Kabûlê ji dayik bûye. Ew di pîşesaziya [[Bollywood]]ê de dixebite. == Jînenîgarî == Diya wê bi eslê xwe efxan<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/warina-hussain-interesting-facts-about-the-loveratri-actress/warina-hussain-will-mark-her-debut-under-salman-khans-banner-opposite-aayush-sharma/photostory/63036343.cms |sernav=Warina Hussain: Interesting facts about the 'Loveratri' actress |tarîx=2018-02-23 |malper=Times of India |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> û bavê wê jî kurd<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/p/B6544gQD_tV/?hl=de |sernav=some #kurdish lesson from dad i wil get ya’ll subtitles next tim |paşnav=Hussain |pêşnav=Warina |malper=[[Instagram]]a Warina Hussain |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> e. Ew li Dewletên Yekbûyî mezin bû berî ku di 12-13 saliya xwe de bi diya xwe re hatibû Hindistanê.Wê li wir dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir. Piştî salek şanoyê li New Yorkê di sala 2017an de, wê ji bo kişandina fîlman dest bi lîstikvaniyê kir. === Kariyera wê === [[Wêne:Warina Hussain snapped promoting Loveratri at National College in Bandra (04).jpg|thumb|Warina Hussain li ber reklama fîlma ''Loveratri'' li Koleja Neteweyî ya Bandrayê (2018)]] Wê di fîlma Loveyatri de ku di 5ê çiriya pêşîn 2018an de hat weşandin, pêşkeşa xwe ya yekem di hilberîna lîstikvanê navdar [[Salman Khan]] de ligel [[Ayush Sharma]] (bûrayê Salman Khan) kir.Ew di kanûna pêşîn a 2018an de di vîdyoya muzîkê ya rapvan û stranbêjê hind [[Badshah]] , ''She Move it Like'', de xuya bû.Wê hingê projeyên din ên wekî xuyabûna di yek ji stranan de di fîlma Dabbang 3 de, ku di 24ê Kanûna Pêşiyê, 2019an de hate weşandin û bi lîstikvan [[Karan Deol]] (neviyê [[Dharmendra]]) re fîlmek çêkir. == Fîlmnîgarî == {| class="wikitable" |+ !Sernav !Sal !Rol !Nîşe |- |Loveyatri: Akh Lad Jaave |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Atif Aslan: Tera Hua |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Dev Negi: Rangtaari |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Dholida |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Loveyatri |2018 |Warina Hussain | |- |She Move It Like |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |99 Songs |2019 |Diya Jai | |- |Dabangg 3 |2019 |Danser li stranâ Munna Badnaam | |- |The Incomplete Man |2021 | | |- |Bimbisara |2022 |Gulebakavali | |- |Godfather |2022 |Danser<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm9628021/ |sernav=IMDb, Warina Hussain }}</ref> | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Warina Hussain}} * * {{IMDb name|9628021}} * {{Instagram|warinahussain}} * {{Facebook|WarinaHussain}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên efxan]] [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1999]] [[Kategorî:Jinên efxan]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên bi eslê kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên efxan ên jin ]] [[Kategorî:Modelên kurd]] lfx29vpc0djuukdckpkokqe1lm0a8am 2008270 2008226 2026-05-09T17:33:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008270 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Warina Hussain graces Lokmat Most Stylish Awards 2018 (01) (cropped).jpg | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1999|02|23}} | netewe = [[Efxan]] - [[Kurd]] | pîşe = [[Lîstikvan]] , [[model]] | salên_çalak = 2018-roja me | bejn = {{Bejn|m=1,63}} | dîn = [[Îslam]] | çînaser = sînema }} '''Warina Hussain''' lîstikvan û modeleke efxan - kurd e ku di 23ê sibatê 1999an de li Kabûlê ji dayik bûye. Ew di pîşesaziya [[Bollywood]]ê de dixebite. == Jînenîgarî == Diya wê bi eslê xwe efxan<ref>{{Jêder-malper |url=https://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/warina-hussain-interesting-facts-about-the-loveratri-actress/warina-hussain-will-mark-her-debut-under-salman-khans-banner-opposite-aayush-sharma/photostory/63036343.cms |sernav=Warina Hussain: Interesting facts about the 'Loveratri' actress |tarîx=2018-02-23 |malper=Times of India |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> û bavê wê jî kurd<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/p/B6544gQD_tV/?hl=de |sernav=some #kurdish lesson from dad i wil get ya’ll subtitles next tim |paşnav=Hussain |pêşnav=Warina |malper=[[Instagram]]a Warina Hussain |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> e. Ew li Dewletên Yekbûyî mezin bû berî ku di 12-13 saliya xwe de bi diya xwe re hatibû Hindistanê.Wê li wir dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir. Piştî salek şanoyê li New Yorkê di sala 2017an de, wê ji bo kişandina fîlman dest bi lîstikvaniyê kir. === Kariyera wê === [[Wêne:Warina Hussain snapped promoting Loveratri at National College in Bandra (04).jpg|thumb|Warina Hussain li ber reklama fîlma ''Loveratri'' li Koleja Neteweyî ya Bandrayê (2018)]] Wê di fîlma Loveyatri de ku di 5ê çiriya pêşîn 2018an de hat weşandin, pêşkeşa xwe ya yekem di hilberîna lîstikvanê navdar [[Salman Khan]] de ligel [[Ayush Sharma]] (bûrayê Salman Khan) kir.Ew di kanûna pêşîn a 2018an de di vîdyoya muzîkê ya rapvan û stranbêjê hind [[Badshah]] , ''She Move it Like'', de xuya bû.Wê hingê projeyên din ên wekî xuyabûna di yek ji stranan de di fîlma Dabbang 3 de, ku di 24ê Kanûna Pêşiyê, 2019an de hate weşandin û bi lîstikvan [[Karan Deol]] (neviyê [[Dharmendra]]) re fîlmek çêkir. == Fîlmnîgarî == {| class="wikitable" |+ !Sernav !Sal !Rol !Nîşe |- |Loveyatri: Akh Lad Jaave |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Atif Aslan: Tera Hua |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Dev Negi: Rangtaari |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Dholida |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |Loveyatri |2018 |Warina Hussain | |- |She Move It Like |2018 |Warina Hussain |Vîdeo ya stranâ |- |99 Songs |2019 |Diya Jai | |- |Dabangg 3 |2019 |Danser li stranâ Munna Badnaam | |- |The Incomplete Man |2021 | | |- |Bimbisara |2022 |Gulebakavali | |- |Godfather |2022 |Danser<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imdb.com/name/nm9628021/ |sernav=IMDb, Warina Hussain }}</ref> | |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Warina Hussain}} * * {{IMDb name|9628021}} * {{Instagram|warinahussain}} * {{Facebook|WarinaHussain}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên efxan]] [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1999]] [[Kategorî:Jinên efxan]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên bi eslê kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên efxan ên jin]] [[Kategorî:Modelên kurd]] 3932rchbgpvufoum5yzs5oy7f502lfm 0 139172 2008216 1839200 2026-05-09T15:33:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008216 wikitext text/x-wiki [[Wêne:East-Hem_600ad.jpg|rast|thumb|Cîhana Kevin di sala 600 PZ]] '''Tirkên oxizî''' (bi tirkiya navîn : ٱغُز, {{Biçûk|romanîkirin}} ''Oγuz'', [[Zimanê osmanî|tirkiya osmanî]]<span>:</span> <span lang="ota" dir="rtl">اوغوز</span> <span>,</span> <small>bi ro</small><small>manî:</small> <span title="Ottoman Turkish-language romanization">''Oġuz''</span>) [[Gelên tirkî|miletekî tirkên]] rojavayî bûn ku bi şaxekî jê [[Zimanên oxizî|oxizî]] yên [[Zimanên tirkî|malbata zimanên tirkan]] diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Oguz |sernav=Oguz {{!}} History, Empire, & Turkic peoples {{!}} Britannica |tarîx=2023-04-15 |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-12 }}</ref> Di sedsala 8an de konfederasyonek eşîrî bi navê [[Dewleta Oxiz Yagbu|Dewleta Oxiz Yabgu]] li Asyaya Navîn ava bû. Navê ''Oxiz'' peyveke tirkî ya hevpar e ku tê wateya "eşîr". Çavkaniyên [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] ji Oxiziyan re '''Uzes''' (Οὐ̑ζοι, ''Ouzoi'') dibêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803115024102;jsessionid=31FBA560F38580C7DC54182AE5062E08 |sernav=Uzes |malper=Oxford Reference |ziman=en |doi=10.1093/oi/authority.20110803115024102;jsessionid=31fba560f38580c7dc54182ae5062e08 |roja-gihiştinê=2023-06-12 }}</ref> Di sedsala 10an de, çavkaniyên îslamî ji wan re digotin [[Tirkmen (gel)|tirkmenên]] [[Îslam|misilman]], li dijî [[Tengrîzm|Tengrist]] an [[Budîzm|Budîst]]. Di sedsala 12an de kesên oxizî bi gelemperî misilman bûn. Peyva "Oxizî" di nav tirkan bi têgînên ''tirkmen'' û ''[[Tirkmen (denonîm)|tirkoman]]'' (bi tirkiya osmanî<span>:</span> <span lang="ota" dir="rtl">تركمن</span> <span>,</span> <small>bi romanî;</small> ''Türkmen'' an jî ''Türkmân''), ji nîveka sedsala 10an û pê de, pêvajoyek ku di destpêka sedsala 13an de temam bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://turkmeniya.tripod.com/id35.html |sernav=Oghuz Turks, Turcoman and Turkmen |malper=turkmeniya.tripod.com |roja-gihiştinê=2023-06-12 }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Îro piraniya nifûsa [[Tirkiye]], [[Azerbaycan]] û [[Tirkmenistan]]ê neviyên tirkên oxizî ne û zimanê wan ji koma [[Zimanên oxizî|oxizî]] ya malbata [[Zimanên tirkî|zimanên tirkan]] e. Xanedaniya Osmanî, ku piştî hilweşîna [[Selcûqî|Selcûqiyan]], di dawiya sedsala 13an herêma Anatolyayê bi dest xist, pêşengiya artêşek kir ku di heman demê de bi giranî kesên oxizî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-turkey/ottoman-warfare-13001453/89BAC2DCA843E3C3D97F820C3F2FAF5E |sernav=Ottoman warfare, 1300–1453 |paşnav=Fodor |pêşnav=Pál |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-05596-3 |paşnavê-edîtor=Fleet |pêşnavê-edîtor=Kate |series=Cambridge History of Turkey |cild=1 |cih=Cambridge |rr=192–226 }}</ref> Ahmed Bican Yazıcıoğlu, di destpêka sedsala 15an de, bi riya neviyê xwe yê mezin û kurê xwe yê mezin, jeneolojiya [[Osman I|Osman]] ji [[Oxiz Xagan]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-12 }}</ref> bav û kalê kevnar ê efsanewî yê [[Gelên tirkî|tirkan]] re peyda kir, ji ber vê yekê di nav padîşahên tirk de seretayî da siltanên osmanî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Eşîrên tirkî]] [[Kategorî:Gelên tirkî]] [[Kategorî:Zimanên tirkî]] 9bd4rar1z6f7nablm3xyw9mcq4pwsyc 2008241 2008216 2026-05-09T16:22:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2008241 wikitext text/x-wiki [[Wêne:East-Hem_600ad.jpg|rast|thumb|Cîhana Kevin di sala 600 PZ]] '''Tirkên oxizî''' (bi tirkiya navîn : ٱغُز, {{Biçûk|romanîkirin}} ''Oγuz'', [[Zimanê osmanî|tirkiya osmanî]]<span>:</span> <span lang="ota" dir="rtl">اوغوز</span> <span>,</span> <small>bi ro</small><small>manî:</small> <span title="Ottoman Turkish-language romanization">''Oġuz''</span>) [[Gelên tirkî|miletekî tirkên]] rojavayî bûn ku bi şaxekî jê [[Zimanên oxizî|oxizî]] yên [[Zimanên tirkî|malbata zimanên tirkan]] diaxivîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Oguz |sernav=Oguz {{!}} History, Empire, & Turkic peoples {{!}} Britannica |tarîx=2023-04-15 |malper=www.britannica.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-06-12 }}</ref> Di sedsala 8an de konfederasyonek eşîrî bi navê [[Dewleta Oxiz Yagbu|Dewleta Oxiz Yabgu]] li Asyaya Navîn ava bû. Navê ''Oxiz'' peyveke tirkî ya hevpar e ku tê wateya "eşîr". Çavkaniyên [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] ji Oxiziyan re '''Uzes''' (Οὐ̑ζοι, ''Ouzoi'') dibêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803115024102;jsessionid=31FBA560F38580C7DC54182AE5062E08 |sernav=Uzes |malper=Oxford Reference |ziman=en |doi=10.1093/oi/authority.20110803115024102;jsessionid=31fba560f38580c7dc54182ae5062e08 |roja-gihiştinê=2023-06-12 }}</ref> Di sedsala 10an de, çavkaniyên îslamî ji wan re digotin [[Tirkmen (gel)|tirkmenên]] [[Îslam|misilman]], li dijî [[Tengrîzm|Tengrist]] an [[Budîzm|Budîst]]. Di sedsala 12an de kesên oxizî bi gelemperî misilman bûn. Peyva "Oxizî" di nav tirkan bi têgînên ''tirkmen'' û ''[[Tirkmen (denonîm)|tirkoman]]'' (bi tirkiya osmanî<span>:</span> <span lang="ota" dir="rtl">تركمن</span> <span>,</span> <small>bi romanî;</small> ''Türkmen'' an jî ''Türkmân''), ji nîveka sedsala 10an û pê de, pêvajoyek ku di destpêka sedsala 13an de temam bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://turkmeniya.tripod.com/id35.html |sernav=Oghuz Turks, Turcoman and Turkmen |malper=turkmeniya.tripod.com |roja-gihiştinê=2023-06-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Îro piraniya nifûsa [[Tirkiye]], [[Azerbaycan]] û [[Tirkmenistan]]ê neviyên tirkên oxizî ne û zimanê wan ji koma [[Zimanên oxizî|oxizî]] ya malbata [[Zimanên tirkî|zimanên tirkan]] e. Xanedaniya Osmanî, ku piştî hilweşîna [[Selcûqî|Selcûqiyan]], di dawiya sedsala 13an herêma Anatolyayê bi dest xist, pêşengiya artêşek kir ku di heman demê de bi giranî kesên oxizî bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-turkey/ottoman-warfare-13001453/89BAC2DCA843E3C3D97F820C3F2FAF5E |sernav=Ottoman warfare, 1300–1453 |paşnav=Fodor |pêşnav=Pál |tarîx=2009 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-05596-3 |paşnavê-edîtor=Fleet |pêşnavê-edîtor=Kate |series=Cambridge History of Turkey |cild=1 |cih=Cambridge |rr=192–226 }}</ref> Ahmed Bican Yazıcıoğlu, di destpêka sedsala 15an de, bi riya neviyê xwe yê mezin û kurê xwe yê mezin, jeneolojiya [[Osman I|Osman]] ji [[Oxiz Xagan]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-06-12 }}</ref> bav û kalê kevnar ê efsanewî yê [[Gelên tirkî|tirkan]] re peyda kir, ji ber vê yekê di nav padîşahên tirk de seretayî da siltanên osmanî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Eşîrên tirkî]] [[Kategorî:Gelên tirkî]] [[Kategorî:Zimanên tirkî]] 4bf4i6q1rcq2rr8ft5q9a1tdpdfhlxv 2 156563 2008319 2008102 2026-05-10T08:22:55Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2008319 wikitext text/x-wiki == 2026-05-10T08:22:54Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-09T08:22:29Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-08T08:22:17Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-07T11:51:00Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 3 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-05-05T08:23:36Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-04T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-03T08:20:45Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2006259 Qeydên kevn]''' p4tkl5o561ztc93nghiama6mfxn0wxk 1 201247 2008423 1483141 2026-05-10T10:22:41Z Balyozbot 42414 Bot: Sinifa şitil hat rakirin 2008423 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl 0 268293 2008245 1800717 2026-05-09T16:28:16Z Avestaboy 34898 2008245 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = Athiya Shetty at Hindustani Times Awards in 2016.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1992|11|05}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]],[[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Aktrîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 2015-roja me | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = {{Zewac|[[KL Rahul]]|23 January 2023}} | partner = | zarok = | dê = | bav = [[Suniel Shetty]] | xizm = [[Ahan Shetty]] (bira) | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Athiya Shetty''' (jdb. 5ê çiriya paşîn a 1992an li Mumbaî,Maharaştra, Hindistan) aktrîseke hindistanî ye. Wek Keça lîstikvan [[Suniel Shetty]], wê di fîlmên [[Zimanê hindî|hindî]] ''Hero'' (2015), ''Mubarakan'' (2017) û ''[[Motichoor Chaknachoor]]'' (2019) de rola sereke lîst. == Jiyana berî == == Kariyera wê == == Jiyana kesane == [[Wêne:KL Rahul and Athiya Shetty pose for paps after their wedding (cropped).jpg|thumb|221x221px|Shetty bi merê xwe [[KL Rahul]] re di sala 2023an de]] Shetty di 23ê kanûna paşîn a 2023an de bi hevjînê xwe yê demdirêj krîketvanê hindistanî [[KL Rahul]]  re zewicî. == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Sernav ! scope="col" | Rol ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe ! scope="col" class="unsortable" | {{Kurtkirin|Çavkanî|Reference}} |- | 2015 || ''[[Hero (2015 Hindi film)|Hero]]'' || Radha Mathur || ||<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press Trust of India |tarîx=2015-07-15 |sernav='Hero' actors Sooraj Pancholi, Athiya Shetty join Twitter |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/hero-actors-sooraj-pancholi-athiya-shetty-join-twitter-115071500414_1.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200214031036/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/hero-actors-sooraj-pancholi-athiya-shetty-join-twitter-115071500414_1.html |roja-arşîvê=14 sibat 2020 |roja-gihiştinê=2024-08-03 |rojname=Business Standard India }}</ref> |- | 2017 || ''[[Mubarakan]]'' || Binkle Sandhu || ||<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-07-15 |sernav=Mubarakan actor Athiya Shetty reveals 'biggest disadvantage' of being star child |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/mubarakan-actor-athiya-shetty-reveals-biggest-disadvantage-of-of-being-star-child-4751836/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170720032639/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/mubarakan-actor-athiya-shetty-reveals-biggest-disadvantage-of-of-being-star-child-4751836/ |roja-arşîvê=20 tîrmeh 2017 |roja-gihiştinê=2024-08-03 |malper=The Indian Express }}</ref> |- | 2018 || ''[[Nawabzaade]]'' || Herself || Special appearance in the song "Tere Naal Nachna" ||<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-05 |sernav=Athiya Shetty rocks to Badshah's new song from Nawabzaade, Tere Naal Nachna |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/athiya-shetty-rocks-to-badshah-s-new-song-from-nawabzaade-tere-naal-nachna-watch-video/story-zxe7Ca537QF6GVTm49oMyM.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200214031036/https://www.hindustantimes.com/bollywood/athiya-shetty-rocks-to-badshah-s-new-song-from-nawabzaade-tere-naal-nachna-watch-video/story-zxe7Ca537QF6GVTm49oMyM.html |roja-arşîvê=14 sibat 2020 |roja-gihiştinê=2024-08-03 |malper=Hindustan Times }}</ref> |- | 2019 || ''[[Motichoor Chaknachoor]]'' || Anita "Ani" Awasthi || ||<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=11 çiriya pêşîn 2019 |sernav=Nawazuddin Siddiqui and Athiya Shetty film is a laugh riot |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/motichoor-chaknachoor-trailer-out-nawazuddin-siddiqui-and-athiya-shetty-film-is-a-laugh-riot-1608349-2019-10-11 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191022042305/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/motichoor-chaknachoor-trailer-out-nawazuddin-siddiqui-and-athiya-shetty-film-is-a-laugh-riot-1608349-2019-10-11 |roja-arşîvê=2019-10-22 |roja-gihiştinê=2024-08-03 |malper=India Today }}</ref> |} == Xelat û berendamî == {| class="wikitable" |- !Sal !Xelat !Kategorî !Berhem !Encam |- | rowspan="3" |2015 | rowspan="2" |[[Xelatên Stardust]] |[[Stardust Award for Superstar of Tomorrow – Female|Superstar of Tomorrow (Female)]] | rowspan="11" |''[[Hero (2015 Hindi film)|Hero]]'' |{{nom}} |- |Best Jodi Of The Year <small>(Shared with [[Sooraj Pancholi]])</small> |{{Won}}<ref name="Bhalla2015">{{Jêder-malper |paşnav=Bhalla |pêşnav=Ankita |tarîx=22 kanûna pêşîn 2015 |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/346785/checkout-stardust-awards-2016-winners-list |sernav=Stardust Awards 2015 Winners List! |malper=Pinkvilla |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190820101930/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/346785/checkout-stardust-awards-2016-winners-list |roja-arşîvê=20 tebax 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- | [[Xelatên BIG Star Entertainment Awards]] | Most Entertaining Debut (Female) |{{nom}} |- | rowspan="8" |2016 | [[Xelatên Filmfare]] |[[Filmfare Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | {{nom}} |- | rowspan="2"| [[Xelatên Producers Guild Film]] | [[Producers Guild Film Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] |{{Nom}} |- | Most Promising Debut Jodi <small>(Shared with [[Sooraj Pancholi]])</small> |{{Won}}<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-guild-awards-2015-here-s-the-full-winners-list-2158860 |sernav=Guild Awards 2015: Here's the full winners' list! |tarîx=23 kanûna pêşîn 2015 |xebat=dna |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180714081533/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-guild-awards-2015-here-s-the-full-winners-list-2158860 |roja-arşîvê=14 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- | rowspan="2"| [[Xelatên Screen Awards]] | [[Screen Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | {{Nom}} |- | [[Screen Award for Jodi No. 1|Jodi No. 1]] <small>(Shared with [[Sooraj Pancholi]] )</small> | {{Nom}} |- | [[Xelatên Zee Cine]] | [[Zee Cine Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | {{Nom}} |- | rowspan="2"| [[Xelatên Akademiya Fîlman a Navneteweyî ya Hindistanê]] | [[IIFA Award for Star Debut of the Year – Female|Star Debut of the Year (Female)]] | {{Nom}} |- | [[IIFA Award for Hottest Pair|Hottest Pair]] <small>(Shared with [[Sooraj Pancholi]])</small> | {{won}} |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} * {{IMDb name|7508187}} * {{Twitter|theathiyashetty}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 39bnj5i7wbv6rxjl7qw8ych18w0mh9o 2008256 2008245 2026-05-09T17:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.) 2008256 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = Athiya Shetty at Hindustani Times Awards in 2016.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1992|11|05}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mumbaî]],[[Maharaştra]], [[Hindistan]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Aktrîs]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = 2015-roja me | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = {{Zewac|[[KL Rahul]]|23 January 2023}} | partner = | zarok = | dê = | bav = [[Suniel Shetty]] | xizm = [[Ahan Shetty]] (bira) | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Athiya Shetty''' (jdb. 5ê çiriya paşîn a 1992an li Mumbaî,Maharaştra, Hindistan) aktrîseke hindistanî ye. Wek Keça lîstikvan [[Suniel Shetty]], wê di fîlmên [[Zimanê hindî|hindî]] ''Hero'' (2015), ''Mubarakan'' (2017) û ''[[Motichoor Chaknachoor]]'' (2019) de rola sereke lîst. == Jiyana berî == == Kariyera wê == == Jiyana kesane == [[Wêne:KL Rahul and Athiya Shetty pose for paps after their wedding (cropped).jpg|thumb|221x221px|Shetty bi merê xwe [[KL Rahul]] re di sala 2023an de]] Shetty di 23ê kanûna paşîn a 2023an de bi hevjînê xwe yê demdirêj krîketvanê hindistanî [[KL Rahul]]  re zewicî. == Fîlmnîgarî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" | Sal ! scope="col" | Sernav ! scope="col" | Rol ! scope="col" class="unsortable" | Nîşe ! scope="col" class="unsortable" | {{Kurtkirin|Çavkanî|Reference}} |- | 2015 || ''[[Hero (2015 Hindi film)|Hero]]'' || Radha Mathur || ||<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press Trust of India |tarîx=2015-07-15 |sernav='Hero' actors Sooraj Pancholi, Athiya Shetty join Twitter |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/hero-actors-sooraj-pancholi-athiya-shetty-join-twitter-115071500414_1.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200214031036/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/hero-actors-sooraj-pancholi-athiya-shetty-join-twitter-115071500414_1.html |roja-arşîvê=14 sibat 2020 |roja-gihiştinê=2024-08-03 |rojname=Business Standard India }}</ref> |- | 2017 || ''[[Mubarakan]]'' || Binkle Sandhu || ||<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-07-15 |sernav=Mubarakan actor Athiya Shetty reveals 'biggest disadvantage' of being star child |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/mubarakan-actor-athiya-shetty-reveals-biggest-disadvantage-of-of-being-star-child-4751836/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170720032639/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/mubarakan-actor-athiya-shetty-reveals-biggest-disadvantage-of-of-being-star-child-4751836/ |roja-arşîvê=20 tîrmeh 2017 |roja-gihiştinê=2024-08-03 |malper=The Indian Express }}</ref> |- | 2018 || ''[[Nawabzaade]]'' || Herself || Special appearance in the song "Tere Naal Nachna" ||<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-05 |sernav=Athiya Shetty rocks to Badshah's new song from Nawabzaade, Tere Naal Nachna |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/athiya-shetty-rocks-to-badshah-s-new-song-from-nawabzaade-tere-naal-nachna-watch-video/story-zxe7Ca537QF6GVTm49oMyM.html |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200214031036/https://www.hindustantimes.com/bollywood/athiya-shetty-rocks-to-badshah-s-new-song-from-nawabzaade-tere-naal-nachna-watch-video/story-zxe7Ca537QF6GVTm49oMyM.html |roja-arşîvê=14 sibat 2020 |roja-gihiştinê=2024-08-03 |malper=Hindustan Times }}</ref> |- | 2019 || ''[[Motichoor Chaknachoor]]'' || Anita "Ani" Awasthi || ||<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=11 çiriya pêşîn 2019 |sernav=Nawazuddin Siddiqui and Athiya Shetty film is a laugh riot |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/motichoor-chaknachoor-trailer-out-nawazuddin-siddiqui-and-athiya-shetty-film-is-a-laugh-riot-1608349-2019-10-11 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191022042305/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/motichoor-chaknachoor-trailer-out-nawazuddin-siddiqui-and-athiya-shetty-film-is-a-laugh-riot-1608349-2019-10-11 |roja-arşîvê=2019-10-22 |roja-gihiştinê=2024-08-03 |malper=India Today }}</ref> |} == Xelat û berendamî == {| class="wikitable" |- !Sal !Xelat !Kategorî !Berhem !Encam |- | rowspan="3" |2015 | rowspan="2" |[[Xelatên Stardust]] |[[Stardust Award for Superstar of Tomorrow – Female|Superstar of Tomorrow (Female)]] | rowspan="11" |''[[Hero (2015 Hindi film)|Hero]]'' |{{Berandamî}} |- |Best Jodi Of The Year <small>(Shared with [[Sooraj Pancholi]])</small> |{{Won}}<ref name="Bhalla2015">{{Jêder-malper |paşnav=Bhalla |pêşnav=Ankita |tarîx=22 kanûna pêşîn 2015 |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/346785/checkout-stardust-awards-2016-winners-list |sernav=Stardust Awards 2015 Winners List! |malper=Pinkvilla |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190820101930/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/346785/checkout-stardust-awards-2016-winners-list |roja-arşîvê=20 tebax 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- | [[Xelatên BIG Star Entertainment Awards]] | Most Entertaining Debut (Female) |{{Berandamî}} |- | rowspan="8" |2016 | [[Xelatên Filmfare]] |[[Filmfare Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | {{Berandamî}} |- | rowspan="2"| [[Xelatên Producers Guild Film]] | [[Producers Guild Film Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] |{{Berandamî}} |- | Most Promising Debut Jodi <small>(Shared with [[Sooraj Pancholi]])</small> |{{Won}}<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-guild-awards-2015-here-s-the-full-winners-list-2158860 |sernav=Guild Awards 2015: Here's the full winners' list! |tarîx=23 kanûna pêşîn 2015 |xebat=dna |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180714081533/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-guild-awards-2015-here-s-the-full-winners-list-2158860 |roja-arşîvê=14 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> |- | rowspan="2"| [[Xelatên Screen Awards]] | [[Screen Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | {{Berandamî}} |- | [[Screen Award for Jodi No. 1|Jodi No. 1]] <small>(Shared with [[Sooraj Pancholi]] )</small> | {{Berandamî}} |- | [[Xelatên Zee Cine]] | [[Zee Cine Award for Best Female Debut|Best Female Debut]] | {{Berandamî}} |- | rowspan="2"| [[Xelatên Akademiya Fîlman a Navneteweyî ya Hindistanê]] | [[IIFA Award for Star Debut of the Year – Female|Star Debut of the Year (Female)]] | {{Berandamî}} |- | [[IIFA Award for Hottest Pair|Hottest Pair]] <small>(Shared with [[Sooraj Pancholi]])</small> | {{won}} |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} * {{IMDb name|7508187}} * {{Twitter|theathiyashetty}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] [[Kategorî:Aktrîsên Bollywoodê]] [[Kategorî:Jinên hindistanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] g03l4c4rbvye2u17xju92hb0ysb2zg0 14 285994 2008474 1972041 2026-05-10T11:36:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2008474 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin]] [[Kategorî:Hunermend li gorî neteweyan|+Jin]] [[Kategorî:Jin li gorî pîşe û neteweyan]] 5srefqsk5nh6a2bkf571j2npc34n3bt 2008475 2008474 2026-05-10T11:37:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2008475 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin|Hunermendên jin]] [[Kategorî:Hunermend li gorî neteweyan|+Jin]] [[Kategorî:Jin li gorî pîşe û neteweyan]] 8vb4g81t39nk0p3e3sb5hdlt62ulpo2 14 286126 2008346 1879751 2026-05-10T08:43:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2008346 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin]] [[Kategorî:Wênesaz|+Jin]] f6hzslamn9iy65eofglcnoe9dsg5k50 14 306889 2008383 1988363 2026-05-10T09:22:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2008383 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên brezîlî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|brezîlî]] 4udu6dbzvib78fuzdnoxsppdz6n9x2w 2008385 2008383 2026-05-10T09:24:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2008385 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên brezîlî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|brezîlî]] izoeoi4zn1ounpbir9cg817max131pb 14 306893 2008379 1999479 2026-05-10T09:20:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2008379 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên brezîlî|*Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|brezîlî]] l7yohbespbbbbrx1ri1ycilgzokb4hk 2008380 2008379 2026-05-10T09:20:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2008380 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên brezîlî|*Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|Brezîlî]] 029ufggql5mi5tba3epv3vv3ozcvl8x 2008381 2008380 2026-05-10T09:21:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2008381 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên brezîlî|*Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|brezîlî]] l7yohbespbbbbrx1ri1ycilgzokb4hk 2008382 2008381 2026-05-10T09:21:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2008382 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên brezîlî|*Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|brezîlî]] raam5i3l70xneep92gbdx2aj0pij95j 14 307203 2008470 1972039 2026-05-10T11:30:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2008470 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|awistralî]] [[Kategorî:Jinên awistralî li gorî pîşeyan]] lqn8ob3ih1hnzrb3ed6gso8yrdvbwxd 14 307206 2008471 1927122 2026-05-10T11:31:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2008471 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Mêrên awistralî li gorî pîşeyan]] qqefxx1mfuw9p10ehj3on6n7x69qf8c 14 307207 2008476 1927137 2026-05-10T11:38:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2008476 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr]] [[Kategorî:Hunermend li gorî neteweyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêr li gorî pîşe û neteweyan]] mnrrj8hg6txl6xiga3etrcys365ezi5 2008477 2008476 2026-05-10T11:40:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2008477 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr]] [[Kategorî:Hunermend li gorî neteweyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêr li gorî pîşe û neteweyan|Hunermend]] l3t4t73v61cyfegg7q9msfvr03ww02z 2008478 2008477 2026-05-10T11:43:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2008478 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr| Netewe]] [[Kategorî:Hunermend li gorî neteweyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêr li gorî pîşe û neteweyan|Hunermend]] 7310pskcklv3rfyy9hbj2n08lmja8fu 0 309916 2008301 1986086 2026-05-09T21:57:23Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008301 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Zimanê pencabî | navê xwemalî = Panjabi ਪੰਜਾਬੀ<br /> (پنجابی) | renga malbat = Zimanên hind û arî | dewlet = [[Pakistan]]<br>[[Hindistan]] | herêm = | nexşe = Punjabispeakers.png | firehiya nexşe = | binnexşe = Belavbûna pencabî | zimanê zikmakî = 115 milyon (têne zikmakî)<br> 150 milyon (hemî) | malbat1 = [[Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên hind û arî]] | malbat4 = Pencabî | malbat5 = | pêşîn = | pêşîn2 = | netewe = Pakistanî an Hindistanî (pencab) | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = pa | iso2 = pan | iso3 = pan | agahdarî = | wêne = Punjabi example.svg }} '''Zimanê pencabî''' an jî '''pûncabî'''{{Efn|Bi pencabî: پنجابی / ਪੰਜਾਬੀ; panjābī}} yek ji zimanên [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li herêma [[Pencab]]ê li [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê tê axivtin. Ziman yek ji zimanên xwemalî yên herî berbelav li cîhanê ye ku nêzîkî 150 milyon axaftvanên xwemalî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |sernav=World - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-08-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-01-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê pencabî li herêma Pencabê ku di navbera Pakistan û Hindistanê de dabeşkirî ye û li dîasporaya cîhanî tê axaftin. Li seranserê cîhanê herî kêm 115 milyon axaftvanên xwemalî yên pencabî hene. Li Pakistanê, li gorî encamên berê yên serjimêriya 2017an, ew ziman ji hêla nêzîkî 81 milyon kesan ve wekî zimanê dayikê tê axaftin. Bi rêjeya 39 ji sedî ji nifûsa giştî, pencebî zimanê herî mezin ê yekane li Pakistanê ye. Li parêzgeha herî qelebalix, Pencab, axaftvanên pencabî piraniya nifûsê pêk tînin. Li gorî serjimêriya 2011an, nêzîkî 33 milyon axaftvanên zimanê pencabî yên Hindistanê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |sernav=Statement 1 : Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011 |malper=www.censusindia.gov.in |roja-gihiştinê=2025-08-19 }}</ref> Piraniya axaftvanên pencabî li parêzgeha Pencabê dijîn, ku ew piraniya nifûsê pêk tînin. Kêmneteweyên ku zimanê pencabî diaxivin li [[Haryana]], [[Racastan]] û [[Delhî|Delhiyê]] jî hene. Ji ber koçberiyê wan li ber parzemînên [[Amerîkaya Bakur]], [[Ewropa]] û herêma [[Kendava Farsê|Kendavê]] dîyasporayeke mezin a ku zimanê pencabî diaxive heye. Hejmareke mezintir ji axaftvanên pencabî li [[Kanada]] (670,000),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm |sernav=Profile table, Census Profile, 2021 Census of Population - Canada [Country] |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2025-08-19 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> [[Keyaniya Yekbûyî]] (300,000 tenê li [[Înglistan|Îngiltere]] û [[Wêls]]ê)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/STB-2011-census--quick-statistics-for-england-and-wales--march-2011.html#tab-Main-language |sernav=2011 Census: Quick Statistics for England and Wales, March 2011 |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2025-08-19 |ziman=en |paşnav=White |pêşnav=Emma |archive-date=2014-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825050733/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/STB-2011-census--quick-statistics-for-england-and-wales--march-2011.html#tab-Main-language |url-status=dead }}</ref> û wiha civakeke mezin li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] (250,000) hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US survey puts Punjabi speakers in US at 2.8 lakh {{!}} Chandigarh News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/us-survey-puts-punjabi-speakers-in-us-at-2-8-lakh/articleshow/62121520.cms |roja-gihiştinê=2025-08-19 |xebat=The Times of India |ziman=en }}</ref> Li Pakistanê, tevî hejmareke mezin ji axaftvanên wê, zimanê pencabî xwediyê statuyeke fermî nîne û kêm caran wekî zimanekî nivîskî tê bikaranîn. [[Zimanê urdû|Urdû]] wekî zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn. Lêbelê, li Hindistanê, pencabî wekî yek ji 22 zimanên destûrî tê nasîn, wekî yekane zimanê fermî li parêzgehê Pencabê tê bikaranîn û herwiha li parêzgehên Haryana û Herêma Yekîtî ya Delhiyê xwediyê statuyeke fermî ye. Cûdahiya di navbera zarava û zimanên ferdî de di rewşa pencabî de her tim ne zelal e. Bo nimûne, [[Lahnda]], an jî [[Zimanê pencabiya rojavayî|pencabiya rojavayî]], komek ji zêdetirî 20 zaravayan pêk tê (di nav de şapûrî, miltanî, seraîkî, hindkoyî û potoharî), her çend ji hêla zimannasî ve zimanekî cûda be jî, pir caran wekî zaravayekî pencabî tê hesibandin. [[Zimanê dogrî|Dogrî]], ku li herêma Cemû û Keşmîrê tê axaftin, berê ji hêla hikûmeta Hindistanê ve wekî zaravayekî pencabî hatibû dabeşkirin, lê ji sala 2003ê vir ve ew di Destûra Bingehîn a Hindistanê de wekî zimanekî serbixwe hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Punjabi is 4th most spoken language in Canada - Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_2nd_most_top_language/articleshow/2782138.cms |roja-gihiştinê=2025-08-19 |xebat=The Times of India }}</ref> Wêjeya pencabî vedigere sedsalên 12 û 13an, lê tenê di sedsala 17an de geşbûnek jiya, dema ku pencabî bû zimanê [[sîkhîzm]]ê. Zimanê pencabî bi gelemperî bi alfabeya xwe ya taybet, ku jê re [[gûrmixî]] tê gotin, tê nivîsandin. Ji bo ku xwe ji sîkhîzmên ku bi zimanê pencabî diaxivin cûda bikin, axaftvanên pencabî yên [[Hinduîzm|hindu]] li Hindistanê carinan alfabeya [[devanagarî]] bi kar tînin. Li Pakistanê, zimanê pencabî bi şêwaza nestalîk a [[Alfabeya erebî|alfabeya fars-erebî]], ku jê re [[şahmixî]] tê gotin, tê nivîsandin, her çend karanîna wê ya nivîskî li wir kêm e. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] [[Kategorî:Zimanên hind û ewropî]] [[Kategorî:Zimanên Hindistanê]] [[Kategorî:Zimanên Pakistanê]] cse53v3sf9y5wsjq9tnmjk84fv8x955 2008305 2008301 2026-05-09T22:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2008305 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Zimanê pencabî | navê xwemalî = Panjabi ਪੰਜਾਬੀ<br /> (پنجابی) | renga malbat = Zimanên hind û arî | dewlet = [[Pakistan]]<br>[[Hindistan]] | herêm = | nexşe = Punjabispeakers.png | firehiya nexşe = | binnexşe = Belavbûna pencabî | zimanê zikmakî = 115 milyon (têne zikmakî)<br> 150 milyon (hemî) | malbat1 = [[Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên hind û arî]] | malbat4 = Pencabî | malbat5 = | pêşîn = | pêşîn2 = | netewe = Pakistanî an Hindistanî (pencab) | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = pa | iso2 = pan | iso3 = pan | agahdarî = | wêne = Punjabi example.svg }} '''Zimanê pencabî''' an jî '''pûncabî'''{{Efn|Bi pencabî: پنجابی / ਪੰਜਾਬੀ; panjābī}} yek ji zimanên [[Zimanên hind û arî|hind û arî]] ye ku li herêma [[Pencab]]ê li [[Pakistan]] û [[Hindistan]]ê tê axivtin. Ziman yek ji zimanên xwemalî yên herî berbelav li cîhanê ye ku nêzîkî 150 milyon axaftvanên xwemalî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |sernav=World - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2025-08-19 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-01-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zimanê pencabî li herêma Pencabê ku di navbera Pakistan û Hindistanê de dabeşkirî ye û li dîasporaya cîhanî tê axaftin. Li seranserê cîhanê herî kêm 115 milyon axaftvanên xwemalî yên pencabî hene. Li Pakistanê, li gorî encamên berê yên serjimêriya 2017an, ew ziman ji hêla nêzîkî 81 milyon kesan ve wekî zimanê dayikê tê axaftin. Bi rêjeya 39 ji sedî ji nifûsa giştî, pencebî zimanê herî mezin ê yekane li Pakistanê ye. Li parêzgeha herî qelebalix, Pencab, axaftvanên pencabî piraniya nifûsê pêk tînin. Li gorî serjimêriya 2011an, nêzîkî 33 milyon axaftvanên zimanê pencabî yên Hindistanê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |sernav=Statement 1 : Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011 |malper=www.censusindia.gov.in |roja-gihiştinê=2025-08-19 }}</ref> Piraniya axaftvanên pencabî li parêzgeha Pencabê dijîn, ku ew piraniya nifûsê pêk tînin. Kêmneteweyên ku zimanê pencabî diaxivin li [[Haryana]], [[Racastan]] û [[Delhî|Delhiyê]] jî hene. Ji ber koçberiyê wan li ber parzemînên [[Amerîkaya Bakur]], [[Ewropa]] û herêma [[Kendava Farsê|Kendavê]] dîyasporayeke mezin a ku zimanê pencabî diaxive heye. Hejmareke mezintir ji axaftvanên pencabî li [[Kanada]] (670,000),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm |sernav=Profile table, Census Profile, 2021 Census of Population - Canada [Country] |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2025-08-19 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}</ref> [[Keyaniya Yekbûyî]] (300,000 tenê li [[Înglistan|Îngiltere]] û [[Wêls]]ê)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/STB-2011-census--quick-statistics-for-england-and-wales--march-2011.html#tab-Main-language |sernav=2011 Census: Quick Statistics for England and Wales, March 2011 |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2025-08-19 |ziman=en |paşnav=White |pêşnav=Emma |roja-arşîvê=2014-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140825050733/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/STB-2011-census--quick-statistics-for-england-and-wales--march-2011.html#tab-Main-language |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û wiha civakeke mezin li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] (250,000) hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US survey puts Punjabi speakers in US at 2.8 lakh {{!}} Chandigarh News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/us-survey-puts-punjabi-speakers-in-us-at-2-8-lakh/articleshow/62121520.cms |roja-gihiştinê=2025-08-19 |xebat=The Times of India |ziman=en }}</ref> Li Pakistanê, tevî hejmareke mezin ji axaftvanên wê, zimanê pencabî xwediyê statuyeke fermî nîne û kêm caran wekî zimanekî nivîskî tê bikaranîn. [[Zimanê urdû|Urdû]] wekî zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn. Lêbelê, li Hindistanê, pencabî wekî yek ji 22 zimanên destûrî tê nasîn, wekî yekane zimanê fermî li parêzgehê Pencabê tê bikaranîn û herwiha li parêzgehên Haryana û Herêma Yekîtî ya Delhiyê xwediyê statuyeke fermî ye. Cûdahiya di navbera zarava û zimanên ferdî de di rewşa pencabî de her tim ne zelal e. Bo nimûne, [[Lahnda]], an jî [[Zimanê pencabiya rojavayî|pencabiya rojavayî]], komek ji zêdetirî 20 zaravayan pêk tê (di nav de şapûrî, miltanî, seraîkî, hindkoyî û potoharî), her çend ji hêla zimannasî ve zimanekî cûda be jî, pir caran wekî zaravayekî pencabî tê hesibandin. [[Zimanê dogrî|Dogrî]], ku li herêma Cemû û Keşmîrê tê axaftin, berê ji hêla hikûmeta Hindistanê ve wekî zaravayekî pencabî hatibû dabeşkirin, lê ji sala 2003ê vir ve ew di Destûra Bingehîn a Hindistanê de wekî zimanekî serbixwe hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Punjabi is 4th most spoken language in Canada - Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_2nd_most_top_language/articleshow/2782138.cms |roja-gihiştinê=2025-08-19 |xebat=The Times of India }}</ref> Wêjeya pencabî vedigere sedsalên 12 û 13an, lê tenê di sedsala 17an de geşbûnek jiya, dema ku pencabî bû zimanê [[sîkhîzm]]ê. Zimanê pencabî bi gelemperî bi alfabeya xwe ya taybet, ku jê re [[gûrmixî]] tê gotin, tê nivîsandin. Ji bo ku xwe ji sîkhîzmên ku bi zimanê pencabî diaxivin cûda bikin, axaftvanên pencabî yên [[Hinduîzm|hindu]] li Hindistanê carinan alfabeya [[devanagarî]] bi kar tînin. Li Pakistanê, zimanê pencabî bi şêwaza nestalîk a [[Alfabeya erebî|alfabeya fars-erebî]], ku jê re [[şahmixî]] tê gotin, tê nivîsandin, her çend karanîna wê ya nivîskî li wir kêm e. == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zimanên hind û arî]] [[Kategorî:Zimanên hind û ewropî]] [[Kategorî:Zimanên Hindistanê]] [[Kategorî:Zimanên Pakistanê]] g4mvoo4wqd1cfwpaat8l029r35jz93z 0 310185 2008310 1962334 2026-05-10T01:41:41Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008310 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2025}} [[Wêne:893705Image1.jpg|thumb|Dîmenek di dema şer de li derdora Otêla Lalezarê.]] '''Şerê li Silêmaniyê 2025''' bûyera şer û pevçûneke ku di 22ê tebaxa 2025an de li bajarê [[Silêmanî|Silêmaniyê]] (Başûrê Kurdistanê) piştî serdegirtina avahî û ofîsa rêberê opozisyonê [[Lahur Şêx Cengî Talebanî]] qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/859497 |sernav=Bûyera li Silêmaniyê }}</ref> Bûyer bûye sedema girtina Lahur Talebanî, birayê wî [[Polad Talebanî]] û çend kesên din ên ku li gel wan bûn. Şer û pevçûna ku li Silêmaniyê rûda li seranserê [[Rojhilata Navîn]] bala gelek welatan kişandiye ku li herêmê dibe sedema tirs û fikaran. Rêxistina Mafên Mirovan a Herêma Kurdistanê di derbarê bûyerê de di daxuyaniya xwe de ragihand ku şandina hêzê ji bo girtina kesekî neqanûnî ye û tekez kiriye ku divê erkên weha ji hêla polîsên Herêma Kurdistanê ve werin kirin, ne ji aliyê yekîneyên taybet ve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/859291 |sernav=Daxuyanîya Rêxistina Mafên Mirovan }}</ref> == Paşperdeh == Lahur Talebanî, hevserokê berê yê [[Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) bû ku piştî têkoşîneke navxweyî ya desthilatdariyê bi pismamê xwe [[Bafil Talebanî]] re di sala 2021ê de ji serkirdayetiya partiyê hatibû dûrxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.964media.com/39449/ |sernav=Zoom News suspends programming after Sulaymaniyah clashes as director says staff evacuated |malper=964media |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}</ref> Piştî ku [[Hêza Dijî Terorê]] (CTG) ya YNK ku di bin kontrola Lahur Talabanî de bû, hate desteserkirin û ew paşê bi fermî ji serokatiya partiyê hate dûrxistin, di 8ê tîrmeha 2021ê de, aloziyên di navbera her du hevserokan de zêde bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdiu.org/ku/b/526895 |sernav=Rageşî ya di navbera YNK û Berey Gel de }}</ref> Piştre Lahur Talebanî tevgera opozîsyonê ya bi navê [[Berey Gel]] damezrand. Fraksiyona wî bandorek girîng li Silêmaniyê domand û pir caran rasterast bi serokatiya [[Bafil Talebanî]] re di nav YNKê de pêşbaziyê dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdish.sahartv.ir/news/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82-i398462 |sernav=یەکیەتی نیشتمانیی و ناکۆکی نێوان بافڵ تاڵەبانی و لاهور جەنگی |malper=SAHAR KURDISH |tarîx=2021-07-10 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |archive-date=2021-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710060330/https://kurdish.sahartv.ir/news/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82-i398462 |url-status=dead }}</ref> Di mehên beriya tebaxa 2025an de, rageşiya di navbera dilsozên Lahur Talabanî û desthilatdaran de zêde bûye ku di nav de nakokiyên li ser bandora siyasî, yekîneyên çekdar û kontrola saziyên ewlehiyê hebûn. Berdevkê dadgeha Silêmaniyê, dadwer [[Salah Hesen]] diyar kiribû ku roja pêncşemê "bi sedema komploya bi armanca têkbirina ewlehî û aramiyê", ji bo Cengî û çend kesên din fermana girtinê hatiye dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/world/956733/deadly-clashes-as-iraqi-kurdistan-opposition-figure-arrested/story/ |sernav=Deadly clashes as Iraqi Kurdistan opposition figure arrested |malper=GMA News Online |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=AFP }}</ref> == Şer == Di saetên serê sibê ya 22ê tebaxa sala 2025an de (rasterast, ji 00:00 heta 01:00), hêzên ewlehiyê li ser [[Otêla Lalezarê]] li taxa [[Serçinar]] a Silêmaniyê ku Lahur Talabanî lê timîne dest bi serdegirtinê kirin. Operasyon ku ji aliyê hêzên taybet ve dihat lidarxistin li gorî biryara girtinê ya ku ji aliyê dadgeha Silêmaniyê ve hatibû dayîn, pêk hatibû. Lahur Talebanî radest xwe yê ku radestî rayedaran bike qebûl nake ku ev yek bûye sedema pevçûnên giran di navbera yekîneyên ewlehiyê û çekdarên dilsozên Lahur Talebanî de. Şerên di navbera hêzên taybet ên Silêmaniyê û çekdarên dilsoz ên girêdayî yên Lahur Talebanî saet 03:30 şevê de li derdora Otêla Lalezarê despê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tesaaworld.com/en/news/iraq-clashes-in-sulaymaniyah-following-attempt-to-arrest-head-of-the-peoples-front-party |sernav=Iraq: Clashes in Sulaymaniyah Following Attempt to Arrest the Leader of the People's Front Party |malper=TESAA |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=Bilal |pêşnav=Nagham |roja-arşîvê=2025-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250827191652/https://www.tesaaworld.com/en/news/iraq-clashes-in-sulaymaniyah-following-attempt-to-arrest-head-of-the-peoples-front-party |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şer çend demjimêran berdewam dike û li kolanên derdor ên navenda Silêmaniyê belav dibe. Di dema pevçûnê de dengê çekan û teqînan ku ji qada şer dihat di gelên Silêmaniyê de dibe sedema tirsan. Beriya ku şer dest pê bike û dema şer de hemî deriyên Silêmanî û navçeyên wê ji aliyê hêzên leşkerî û ewlehiya bajêr ve hatibûn girtin. Herwiha di sibeha 22ê tebaxê de hatibû ragihandin ku du [[dron]] li nêzîkî mala serokê YNKê Bafil Talebanî, li [[Dabaşan]]ê hatine dîtin û hatiye ragihandin ku dron hatine xistin û di encamê de li heman cihê dûyên agirê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Arresting-Lahur-Jangi-in-Al-Sulaymaniyah-WHAT-WE-KNOW-SO-FAR |sernav=Arresting Lahur Jangi in Al-Sulaymaniyah: WHAT WE KNOW SO FAR |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Piştî şer hêzên ewlehiyê Lahur Talebanî û birayê wî Polad Talebanî girtin. Çend alîkar û hevkarên wan jî li gel Lahur Talebanî radestî hêzên ewlehîyê dibin an têne girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://drawmedia.net/page_detail?smart-id=17329 |sernav=Three Party Leaders in Prison in Sulaymaniyah |malper=drawmedia.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ina.iq/en/security/41859-lahur-sheikh-jangi-was-arrested-in-sulaymaniyah-after-hours-of-clashes.html |sernav=Lahur Sheikh Jangi was arrested in Sulaymaniyah after hours of clashes » Iraqi News Agency |malper=Iraqi News Agency |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Kesên hatine girtin ji bo lêpirsînê ber bi cihên ne diyar ve hatine veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zagrosnews.net/ar/news/73642 |sernav=مكتب مسرور بارزاني: هجوم لالەزار نُفّذ من قبل قوات الاتحاد الوطني، وينبغي اللجوء للقانون بدل القرارات الحزبية |malper=زاكروس عربية (zagrosnews.net) |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=ar }}</ref> Piştê du rojan, di 26ê tebaxê de Desteya Serbixwe ya Mafên Mirovan serdana Lahur Şêx Cengî Talebanî kirine û di dema hevdîtinên rayedarên mafên mirovan de Lahur Talebanî diyar kiriye ku rastî tu îşkence an tundî tûjîyê nehatiye û bi malbata xwe re bi dîmen diaxive.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/english/news/43258 |sernav=Independent Human Rights Commission Confirms Lahur Sheikh Jangi in Good Health and Not Subjected to Any Violence during Interrogation |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> == Qurbanî == Li gorî daxuyaniyên fermî di pevçûnan de herî kêm pênc kes jiyana xwe ji dest dane ku sê ji wan endamên hêzên ewlehiyê û du ji wan jî endamên [[Hêzên Dupişkê]] bûn ku bi Lahur Talebanî ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.964media.com/39444/ |sernav=Clashes in Sulaymaniyah leave security members dead before arrest of Lahur Sheikh Jangi |malper=964media |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}</ref> Di dema şer de zêdetirê 18 kesên din jî birîndar dibin ku di nav wan de hem şervan û hem jî kesên ku di bûyerê de hebûn. Ev pevçûn yek ji pevçûnên cîdîtirînên çekdarî yên salên dawî li Silêmaniyê bû. Di heman rojê de li seranserê Silêmaniyê xalên kontrolê yên ewlehiyê hatin danîn û ji bo pêşîgirtina li aloziyên din, gerên ewlehiyê zêde bûn. Di heman rojê de heta piştî nîvro, li bajêr sekanek hebû û piştre bajar hêdî hêdî dest bi vegera aramiyeke nisbî dike. Cîgirê parêzgarê Silêmaniyê di daxuyaniya xwe de diyar kiriye ku deverên zirardar dê werin çêkirin û zirara xelkê bajêr ku di dema şer de çêbûye dê werin dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Bûyera li Silêmaniyê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:2025 li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2025 li Iraqê]] fseqn275wnk4ag2bik2vfqwfwqg9hiu 2008312 2008310 2026-05-10T02:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2008312 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2025}} [[Wêne:893705Image1.jpg|thumb|Dîmenek di dema şer de li derdora Otêla Lalezarê.]] '''Şerê li Silêmaniyê 2025''' bûyera şer û pevçûneke ku di 22ê tebaxa 2025an de li bajarê [[Silêmanî|Silêmaniyê]] (Başûrê Kurdistanê) piştî serdegirtina avahî û ofîsa rêberê opozisyonê [[Lahur Şêx Cengî Talebanî]] qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/859497 |sernav=Bûyera li Silêmaniyê }}</ref> Bûyer bûye sedema girtina Lahur Talebanî, birayê wî [[Polad Talebanî]] û çend kesên din ên ku li gel wan bûn. Şer û pevçûna ku li Silêmaniyê rûda li seranserê [[Rojhilata Navîn]] bala gelek welatan kişandiye ku li herêmê dibe sedema tirs û fikaran. Rêxistina Mafên Mirovan a Herêma Kurdistanê di derbarê bûyerê de di daxuyaniya xwe de ragihand ku şandina hêzê ji bo girtina kesekî neqanûnî ye û tekez kiriye ku divê erkên weha ji hêla polîsên Herêma Kurdistanê ve werin kirin, ne ji aliyê yekîneyên taybet ve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/859291 |sernav=Daxuyanîya Rêxistina Mafên Mirovan }}</ref> == Paşperdeh == Lahur Talebanî, hevserokê berê yê [[Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) bû ku piştî têkoşîneke navxweyî ya desthilatdariyê bi pismamê xwe [[Bafil Talebanî]] re di sala 2021ê de ji serkirdayetiya partiyê hatibû dûrxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.964media.com/39449/ |sernav=Zoom News suspends programming after Sulaymaniyah clashes as director says staff evacuated |malper=964media |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}</ref> Piştî ku [[Hêza Dijî Terorê]] (CTG) ya YNK ku di bin kontrola Lahur Talabanî de bû, hate desteserkirin û ew paşê bi fermî ji serokatiya partiyê hate dûrxistin, di 8ê tîrmeha 2021ê de, aloziyên di navbera her du hevserokan de zêde bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdiu.org/ku/b/526895 |sernav=Rageşî ya di navbera YNK û Berey Gel de }}</ref> Piştre Lahur Talebanî tevgera opozîsyonê ya bi navê [[Berey Gel]] damezrand. Fraksiyona wî bandorek girîng li Silêmaniyê domand û pir caran rasterast bi serokatiya [[Bafil Talebanî]] re di nav YNKê de pêşbaziyê dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdish.sahartv.ir/news/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82-i398462 |sernav=یەکیەتی نیشتمانیی و ناکۆکی نێوان بافڵ تاڵەبانی و لاهور جەنگی |malper=SAHAR KURDISH |tarîx=2021-07-10 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2021-07-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210710060330/https://kurdish.sahartv.ir/news/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82-i398462 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di mehên beriya tebaxa 2025an de, rageşiya di navbera dilsozên Lahur Talabanî û desthilatdaran de zêde bûye ku di nav de nakokiyên li ser bandora siyasî, yekîneyên çekdar û kontrola saziyên ewlehiyê hebûn. Berdevkê dadgeha Silêmaniyê, dadwer [[Salah Hesen]] diyar kiribû ku roja pêncşemê "bi sedema komploya bi armanca têkbirina ewlehî û aramiyê", ji bo Cengî û çend kesên din fermana girtinê hatiye dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/world/956733/deadly-clashes-as-iraqi-kurdistan-opposition-figure-arrested/story/ |sernav=Deadly clashes as Iraqi Kurdistan opposition figure arrested |malper=GMA News Online |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=AFP }}</ref> == Şer == Di saetên serê sibê ya 22ê tebaxa sala 2025an de (rasterast, ji 00:00 heta 01:00), hêzên ewlehiyê li ser [[Otêla Lalezarê]] li taxa [[Serçinar]] a Silêmaniyê ku Lahur Talabanî lê timîne dest bi serdegirtinê kirin. Operasyon ku ji aliyê hêzên taybet ve dihat lidarxistin li gorî biryara girtinê ya ku ji aliyê dadgeha Silêmaniyê ve hatibû dayîn, pêk hatibû. Lahur Talebanî radest xwe yê ku radestî rayedaran bike qebûl nake ku ev yek bûye sedema pevçûnên giran di navbera yekîneyên ewlehiyê û çekdarên dilsozên Lahur Talebanî de. Şerên di navbera hêzên taybet ên Silêmaniyê û çekdarên dilsoz ên girêdayî yên Lahur Talebanî saet 03:30 şevê de li derdora Otêla Lalezarê despê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tesaaworld.com/en/news/iraq-clashes-in-sulaymaniyah-following-attempt-to-arrest-head-of-the-peoples-front-party |sernav=Iraq: Clashes in Sulaymaniyah Following Attempt to Arrest the Leader of the People's Front Party |malper=TESAA |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=Bilal |pêşnav=Nagham |roja-arşîvê=2025-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250827191652/https://www.tesaaworld.com/en/news/iraq-clashes-in-sulaymaniyah-following-attempt-to-arrest-head-of-the-peoples-front-party |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şer çend demjimêran berdewam dike û li kolanên derdor ên navenda Silêmaniyê belav dibe. Di dema pevçûnê de dengê çekan û teqînan ku ji qada şer dihat di gelên Silêmaniyê de dibe sedema tirsan. Beriya ku şer dest pê bike û dema şer de hemî deriyên Silêmanî û navçeyên wê ji aliyê hêzên leşkerî û ewlehiya bajêr ve hatibûn girtin. Herwiha di sibeha 22ê tebaxê de hatibû ragihandin ku du [[dron]] li nêzîkî mala serokê YNKê Bafil Talebanî, li [[Dabaşan]]ê hatine dîtin û hatiye ragihandin ku dron hatine xistin û di encamê de li heman cihê dûyên agirê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Arresting-Lahur-Jangi-in-Al-Sulaymaniyah-WHAT-WE-KNOW-SO-FAR |sernav=Arresting Lahur Jangi in Al-Sulaymaniyah: WHAT WE KNOW SO FAR |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Piştî şer hêzên ewlehiyê Lahur Talebanî û birayê wî Polad Talebanî girtin. Çend alîkar û hevkarên wan jî li gel Lahur Talebanî radestî hêzên ewlehîyê dibin an têne girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://drawmedia.net/page_detail?smart-id=17329 |sernav=Three Party Leaders in Prison in Sulaymaniyah |malper=drawmedia.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ina.iq/en/security/41859-lahur-sheikh-jangi-was-arrested-in-sulaymaniyah-after-hours-of-clashes.html |sernav=Lahur Sheikh Jangi was arrested in Sulaymaniyah after hours of clashes » Iraqi News Agency |malper=Iraqi News Agency |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Kesên hatine girtin ji bo lêpirsînê ber bi cihên ne diyar ve hatine veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zagrosnews.net/ar/news/73642 |sernav=مكتب مسرور بارزاني: هجوم لالەزار نُفّذ من قبل قوات الاتحاد الوطني، وينبغي اللجوء للقانون بدل القرارات الحزبية |malper=زاكروس عربية (zagrosnews.net) |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=ar }}</ref> Piştê du rojan, di 26ê tebaxê de Desteya Serbixwe ya Mafên Mirovan serdana Lahur Şêx Cengî Talebanî kirine û di dema hevdîtinên rayedarên mafên mirovan de Lahur Talebanî diyar kiriye ku rastî tu îşkence an tundî tûjîyê nehatiye û bi malbata xwe re bi dîmen diaxive.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/english/news/43258 |sernav=Independent Human Rights Commission Confirms Lahur Sheikh Jangi in Good Health and Not Subjected to Any Violence during Interrogation |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> == Qurbanî == Li gorî daxuyaniyên fermî di pevçûnan de herî kêm pênc kes jiyana xwe ji dest dane ku sê ji wan endamên hêzên ewlehiyê û du ji wan jî endamên [[Hêzên Dupişkê]] bûn ku bi Lahur Talebanî ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.964media.com/39444/ |sernav=Clashes in Sulaymaniyah leave security members dead before arrest of Lahur Sheikh Jangi |malper=964media |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}</ref> Di dema şer de zêdetirê 18 kesên din jî birîndar dibin ku di nav wan de hem şervan û hem jî kesên ku di bûyerê de hebûn. Ev pevçûn yek ji pevçûnên cîdîtirînên çekdarî yên salên dawî li Silêmaniyê bû. Di heman rojê de li seranserê Silêmaniyê xalên kontrolê yên ewlehiyê hatin danîn û ji bo pêşîgirtina li aloziyên din, gerên ewlehiyê zêde bûn. Di heman rojê de heta piştî nîvro, li bajêr sekanek hebû û piştre bajar hêdî hêdî dest bi vegera aramiyeke nisbî dike. Cîgirê parêzgarê Silêmaniyê di daxuyaniya xwe de diyar kiriye ku deverên zirardar dê werin çêkirin û zirara xelkê bajêr ku di dema şer de çêbûye dê werin dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Bûyera li Silêmaniyê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:2025 li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2025 li Iraqê]] 3u140gj9v7mhsngdraqd6uwxlkgqz1f 2008314 2008312 2026-05-10T02:52:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008314 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2025}} [[Wêne:893705Image1.jpg|thumb|Dîmenek di dema şer de li derdora Otêla Lalezarê.]] '''Şerê li Silêmaniyê 2025''' bûyera şer û pevçûneke ku di 22ê tebaxa 2025an de li bajarê [[Silêmanî|Silêmaniyê]] (Başûrê Kurdistanê) piştî serdegirtina avahî û ofîsa rêberê opozisyonê [[Lahur Şêx Cengî Talebanî]] qewimiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/859497 |sernav=Bûyera li Silêmaniyê }}</ref> Bûyer bûye sedema girtina Lahur Talebanî, birayê wî [[Polad Talebanî]] û çend kesên din ên ku li gel wan bûn. Şer û pevçûna ku li Silêmaniyê rûda li seranserê [[Rojhilata Navîn]] bala gelek welatan kişandiye ku li herêmê dibe sedema tirs û fikaran. Rêxistina Mafên Mirovan a Herêma Kurdistanê di derbarê bûyerê de di daxuyaniya xwe de ragihand ku şandina hêzê ji bo girtina kesekî neqanûnî ye û tekez kiriye ku divê erkên weha ji hêla polîsên Herêma Kurdistanê ve werin kirin, ne ji aliyê yekîneyên taybet ve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/ckb/story/859291 |sernav=Daxuyanîya Rêxistina Mafên Mirovan }}</ref> == Paşperdeh == Lahur Talebanî, hevserokê berê yê [[Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) bû ku piştî têkoşîneke navxweyî ya desthilatdariyê bi pismamê xwe [[Bafil Talebanî]] re di sala 2021ê de ji serkirdayetiya partiyê hatibû dûrxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.964media.com/39449/ |sernav=Zoom News suspends programming after Sulaymaniyah clashes as director says staff evacuated |malper=964media |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}</ref> Piştî ku [[Hêza Dijî Terorê]] (CTG) ya YNK ku di bin kontrola Lahur Talabanî de bû, hate desteserkirin û ew paşê bi fermî ji serokatiya partiyê hate dûrxistin, di 8ê tîrmeha 2021ê de, aloziyên di navbera her du hevserokan de zêde bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdiu.org/ku/b/526895 |sernav=Rageşî ya di navbera YNK û Berey Gel de }}</ref> Piştre Lahur Talebanî tevgera opozîsyonê ya bi navê [[Berey Gel]] damezrand. Fraksiyona wî bandorek girîng li Silêmaniyê domand û pir caran rasterast bi serokatiya [[Bafil Talebanî]] re di nav YNKê de pêşbaziyê dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdish.sahartv.ir/news/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82-i398462 |sernav=یەکیەتی نیشتمانیی و ناکۆکی نێوان بافڵ تاڵەبانی و لاهور جەنگی |malper=SAHAR KURDISH |tarîx=2021-07-10 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2021-07-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210710060330/https://kurdish.sahartv.ir/news/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B9%DB%8E%D8%B1%D8%A7%D9%82-i398462 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di mehên beriya tebaxa 2025an de, rageşiya di navbera dilsozên Lahur Talabanî û desthilatdaran de zêde bûye ku di nav de nakokiyên li ser bandora siyasî, yekîneyên çekdar û kontrola saziyên ewlehiyê hebûn. Berdevkê dadgeha Silêmaniyê, dadwer [[Salah Hesen]] diyar kiribû ku roja pêncşemê "bi sedema komploya bi armanca têkbirina ewlehî û aramiyê", ji bo Cengî û çend kesên din fermana girtinê hatiye dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/world/956733/deadly-clashes-as-iraqi-kurdistan-opposition-figure-arrested/story/ |sernav=Deadly clashes as Iraqi Kurdistan opposition figure arrested |malper=GMA News Online |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=AFP }}</ref> == Şer == Di saetên serê sibê ya 22ê tebaxa sala 2025an de (rasterast, ji 00:00 heta 01:00), hêzên ewlehiyê li ser [[Otêla Lalezarê]] li taxa [[Serçinar]] a Silêmaniyê ku Lahur Talabanî lê timîne dest bi serdegirtinê kirin. Operasyon ku ji aliyê hêzên taybet ve dihat lidarxistin li gorî biryara girtinê ya ku ji aliyê dadgeha Silêmaniyê ve hatibû dayîn, pêk hatibû. Lahur Talebanî radest xwe yê ku radestî rayedaran bike qebûl nake ku ev yek bûye sedema pevçûnên giran di navbera yekîneyên ewlehiyê û çekdarên dilsozên Lahur Talebanî de. Şerên di navbera hêzên taybet ên Silêmaniyê û çekdarên dilsoz ên girêdayî yên Lahur Talebanî saet 03:30 şevê de li derdora Otêla Lalezarê despê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tesaaworld.com/en/news/iraq-clashes-in-sulaymaniyah-following-attempt-to-arrest-head-of-the-peoples-front-party |sernav=Iraq: Clashes in Sulaymaniyah Following Attempt to Arrest the Leader of the People's Front Party |malper=TESAA |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=Bilal |pêşnav=Nagham |roja-arşîvê=2025-08-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250827191652/https://www.tesaaworld.com/en/news/iraq-clashes-in-sulaymaniyah-following-attempt-to-arrest-head-of-the-peoples-front-party |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şer çend demjimêran berdewam dike û li kolanên derdor ên navenda Silêmaniyê belav dibe. Di dema pevçûnê de dengê çekan û teqînan ku ji qada şer dihat di gelên Silêmaniyê de dibe sedema tirsan. Beriya ku şer dest pê bike û dema şer de hemî deriyên Silêmanî û navçeyên wê ji aliyê hêzên leşkerî û ewlehiya bajêr ve hatibûn girtin. Herwiha di sibeha 22ê tebaxê de hatibû ragihandin ku du [[dron]] li nêzîkî mala serokê YNKê Bafil Talebanî, li [[Dabaşan]]ê hatine dîtin û hatiye ragihandin ku dron hatine xistin û di encamê de li heman cihê dûyên agirê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Arresting-Lahur-Jangi-in-Al-Sulaymaniyah-WHAT-WE-KNOW-SO-FAR |sernav=Arresting Lahur Jangi in Al-Sulaymaniyah: WHAT WE KNOW SO FAR |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Piştî şer hêzên ewlehiyê Lahur Talebanî û birayê wî Polad Talebanî girtin. Çend alîkar û hevkarên wan jî li gel Lahur Talebanî radestî hêzên ewlehîyê dibin an têne girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://drawmedia.net/page_detail?smart-id=17329 |sernav=Three Party Leaders in Prison in Sulaymaniyah |malper=drawmedia.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ina.iq/en/security/41859-lahur-sheikh-jangi-was-arrested-in-sulaymaniyah-after-hours-of-clashes.html |sernav=Lahur Sheikh Jangi was arrested in Sulaymaniyah after hours of clashes » Iraqi News Agency |malper=Iraqi News Agency |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> Kesên hatine girtin ji bo lêpirsînê ber bi cihên ne diyar ve hatine veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zagrosnews.net/ar/news/73642 |sernav=مكتب مسرور بارزاني: هجوم لالەزار نُفّذ من قبل قوات الاتحاد الوطني، وينبغي اللجوء للقانون بدل القرارات الحزبية |malper=زاكروس عربية (zagrosnews.net) |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=ar }}</ref> Piştê du rojan, di 26ê tebaxê de Desteya Serbixwe ya Mafên Mirovan serdana Lahur Şêx Cengî Talebanî kirine û di dema hevdîtinên rayedarên mafên mirovan de Lahur Talebanî diyar kiriye ku rastî tu îşkence an tundî tûjîyê nehatiye û bi malbata xwe re bi dîmen diaxive.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/english/news/43258 |sernav=Independent Human Rights Commission Confirms Lahur Sheikh Jangi in Good Health and Not Subjected to Any Violence during Interrogation |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}</ref> == Qurbanî == Li gorî daxuyaniyên fermî di pevçûnan de herî kêm pênc kes jiyana xwe ji dest dane ku sê ji wan endamên hêzên ewlehiyê û du ji wan jî endamên [[Hêzên Dupişkê]] bûn ku bi Lahur Talebanî ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.964media.com/39444/ |sernav=Clashes in Sulaymaniyah leave security members dead before arrest of Lahur Sheikh Jangi |malper=964media |tarîx=2025-08-22 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}</ref> Di dema şer de zêdetirê 18 kesên din jî birîndar dibin ku di nav wan de hem şervan û hem jî kesên ku di bûyerê de hebûn. Ev pevçûn yek ji pevçûnên cîdîtirînên çekdarî yên salên dawî li Silêmaniyê bû. Di heman rojê de li seranserê Silêmaniyê xalên kontrolê yên ewlehiyê hatin danîn û ji bo pêşîgirtina li aloziyên din, gerên ewlehiyê zêde bûn. Di heman rojê de heta piştî nîvro, li bajêr sekanek hebû û piştre bajar hêdî hêdî dest bi vegera aramiyeke nisbî dike. Cîgirê parêzgarê Silêmaniyê di daxuyaniya xwe de diyar kiriye ku deverên zirardar dê werin çêkirin û zirara xelkê bajêr ku di dema şer de çêbûye dê werin dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Bûyera li Silêmaniyê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Tundiya siyasî li Iraqê]] [[Kategorî:2025 li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2025 li Iraqê]] ixxjxqmq20uuay5qzne311tkxv9nyaf 14 313379 2008479 1972040 2026-05-10T11:45:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2008479 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|kambocayî]] [[Kategorî:Hunermendên kambocayî|+Jin]] [[Kategorî:Jinên kambocayî li gorî pîşeyan]] bsrdv0n8lk7p0pxa7199f41iwmi9eg7 14 313512 2008463 1972652 2026-05-10T11:15:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2008463 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|tirk]] [[Kategorî:Hunermendên tirk|+Jin]] [[Kategorî:Jinên tirk li gorî pîşeyan]] 4lkd3htudckhmxi6kyz0jc5xy3qd7dj 14 313513 2008462 1972651 2026-05-10T11:15:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2008462 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|tirk]] [[Kategorî:Hunermendên tirk|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên tirk li gorî pîşeyan]] mglf0n301h66x7f662wkrn7c1ptlvvs 0 314882 2008290 2005880 2026-05-09T19:49:55Z VikiAzad 99135 /* */ Wêneyên hate zêdekirin 2008290 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank wargeh | statû = Herêm | nav = Medya | navê_rastî = Māda | navê_din = 𐎶𐎠𐎭 | wêneyê_nexşeyê = Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg | sernavê_nexşeyê = Herêmî yê Medya | etîketa_avakirinê = Damezrandin | dema_avakirinê = 700 {{bz}} | etîketa_avakirinê1 = Dawî | dema_avakirinê1 = 550 {{bz}} | damezrîner = [[Deyoses]] | merkeza_îdarî = [[Ekbatana]] | cureyê_hikûmetê = [[Keyanî]] }} [[File:Tab. V. Asiae Repraesentans Mediam, Hyrcaniam, Assyriam, Susuanam ac Persidem.jpg|thumb|Medya (herêm)]] '''Medya'''{{efn|{{langx|akk|𐎶𐎠𐎭|Māda}}}} herêmeke ji serdema hesinê bû ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] a îro bû ku wekê warê bingeha siyasî û çandî ya [[med]]an hatiye naskirin. Di serdema [[Împeratoriya Hexamenişî|hexamenişê]] de herêm deverên îro ya [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdîstanê]] û beşek ji [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycan a Îranê]] û rojavayê [[Teberistan|Teberîstanê]] di nav xwe de vegirtiye. Di bin desthilatdariya Hexamenişiyan de wekî [[satrap]]iyekê, sinorên Medyayê berfireh bûye û li bakur heta başûrê [[Daxistan]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |sernav=Media |malper=Encyclopedia of Britannica |tarîx=23 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260305180308/https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran.https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |roja-gihiştinê=5 adar 2026 |roja-arşîvê=5 adar 2026 }}</ref> [[File:Mad-5223.jpg|thumb|170px|Li [[Textê Cemşîd]]ê de kevirşolê mêrekî medî]] == Dîrok == === Di dema medan de === [[Wêne:Horseman in Median dress 6th-4th century BCE. Middle East, Room 52 Ancient Iran British Museum.jpg|thumb|250px|Siwariyeke bi "Cilê Medan"]]Di 678ê {{bz}} de, [[Deyoses]] eşîrên medî yên Medyayê di bin sîwanekê de kom kiriye û yekem Împeratoriya Medyayê ava kiriye. Împeratoriya Med di serweriya nevîyê wî [[Kiyaksar]] ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de û bi hilweşandina [[Împeratoriya Asûr]]iyan (612 {{bz}}) re med bûye hêzeke girîng ê herêmê. Di sala 585ê {{bz}} de herêma medan zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe dibe. Gava ku Kiyaksarî dimire Asteyax di 550ê {{bz}} de derdikeve texta împeratoriyê ku bi vê awayê bûye keyê dawî ya [[Împeratoriya Med]]yayê. === Di dema hexamenişî de === [[Wêne:Hamadan (Iran) Relief Achamenid Period.JPG|thumb|250px|Nameya Gencê kevirekî nivîsk e li Ekbatana ye tê de dibe. Nivîskên bi aliyê Daryûs û lawê wî Xeşeyerşa I ê hatiye çêkirin]] [[Wêne:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|250px|Salona Apadanayê, di xêzkirineke sedsala 5emîn {{bz}} de leşkerên Faris û Med bi cil û bergên xwe yên kevneşopî hatine xuya kirin. (Med kulîlkên girover û pêlav li xwe kirine.)]] Di sala 553 yê {{bz}} de, [[Kûruşê Mezin]], (qiralê faris), li dijî bapîrê xwe (qiralê Medî) Asteyax kurê Kiyaksar, serhildanek daye destpêkirin ku di dawiyê de wî di sala 550 {{bz}} de serkevtinek biryardar bi dest xistiye û di encamê de Asteyax ji aliyê esilzadeyên nerazî ve hatiye girtin û radestî Kûrûş kirine.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/sources/content/mesopotamian-chronicles-content/abc-7-nabonidus-chronicle/ |sernav=ABC 7 (Nabonidus Chronicle) |malper=[[Livius.org]] |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=7 adar 2026 }}</ref><ref>Briant, Pierre (2006). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. r. 31.</ref> Piştî serketina Kûruş li dijî Asteyax, rêveberiya medan hilweşiyaye û rêveberiya heyî ya împeratoriyê dikeve destê xizmên wan ên nêzîk, farisan.<ref>[[Herodotus]], The Histories, r. 93.</ref> Di împaratoriya nû de mediyan cihekî girîng girtin; di şer û pevçunan de li kêleka farisan sekinîn; beşdariyên wan ên ji bo di merasîmên qesrê, ji aliyê serwerên nû ve hate pejirandin ku di mehên havînê de li Ekbatanayê mane û gelek medên esilzade wekê karmendên, satrap û general hatine peywîrdar kirin. Di destpêkê de dîroknasên yewnanî Împeratoriya Hexamenişî re wekê Împeratoriya Med bi nav kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Medes/ |sernav=Medes |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260307131632/https://www.worldhistory.org/Medes/https://www.worldhistory.org/Medes/ |roja-arşîvê=7 adar 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyguild.org/the-persian-empire/ |sernav=The Persian Empire |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |jêgirtin=until the unification of the Persian empire under Cyrus the Great, all Iranians were referred to as “Mede” or “Mada” by the peoples of the Ancient World }}</ref> Piştî kuştina desteserkarê împeratoriyê [[Bardiya]], fravartîşekî medî (Phraortes) ku hatiye îdia kirin ku kurê Kiyaksar e, hewl daye ku împeratoriya medan vegerîne lê ji aliyê generalên faris ve têk çûye û li Ekbatanayê hatiye bidarvekirin (Darius I di nivîsara Behistun de). Serhildaneke din ê di sala 409ê berî zayînê de ku li dijî [[Darius II]] qewimiye demek kurt berxwe daye. Lê eşîrên îranî yên li bakur, bi taybetî kadusî, her tim bi pirsgirêk bûne ku di tomaran de behsa gelek seferên bêencam ên padîşahên paşîn ê li dijî van eşîretan hatiye kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Molluscous animals, including shellfish ... Forming the article 'Mollusca' in the 7th ed. of the Encyclopædia britannica |paşnav=Fleming |pêşnav=John |weşanger=A. and C. Black |tarîx=1837 |cih=Edinburgh |url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.31890 }}</ref> Di bin desthilatdariya Hexamenişî de welat li du sadrapitan hatiye dabeş kirin; li başur, Ekbatana û Rhagae ([[Rey]] îro li nêzîkê [[Tehran]]ê), Medya an jî bi taybeti ku bi piranî wekê Medyaya Mezin dihat zanîn, digel Parîkaniyan û Ortokorîbantiyan di rêxistina Daryûsê Mezin de sadrapiya yanzdehem ava kiriye;<ref> {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 92) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> li bakur, herêma Matîenî, digel çiyayê yên Zagros û Asûrî (li rojhilatê Dîclê), bi Alarodiyan û Saspûriyan re li rojhilatê Ermenistanê bû yek û satrapiya hijdehem ava kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 94) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_V |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book V (Beşa 49, 52) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_VII |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book VII (Beşa 72) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> [[Albanyaya Qefqasyayê]] (ku ji bakurê rojhilatê Azerbaycana îro û başûrê Daxistanê pêk hatiye) bi awayekê lez ji aliyê farisên hexamenişî ve hatiye îlheq kirin û di serdema paşîn de jî ketiye bin fermandariya satrapî ya Medyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |sernav=Albania |malper=[[Iranica.com]] |paşnav=Chaumont |pêşnav=M. L. |roja-gihiştinê=2026-03-12 |roja-arşîvê=2007-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070310231608/http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku yewnanan, Împeratoriya Hexamenişî wekê berdewamiya medan dîtiye û gelek kevneşopiyên qesra medan, cil û berg û sîstema wan a îdarî girtibûn, dema ku Ksenefon hatiye [[Nînewa|Nînovayê]] (401 {{Bz}}) di nivîsên xwe de bi piranî ji deverê wekê Medya binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Account of the Fall of Nineveh |paşnav=Haupt |pêşnav=Paul |weşanger=Journal of the American Oriental Society |tarîx=1907-01-01 |kesên-din=JSTOR |url=http://archive.org/details/jstor-592761 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Anabasis, seven books .. |paşnav=Xenophon |weşanger=New York, Cincinnati [etc.] : American book company |sal= |tarîx=1893 |rr=149 |kesên-din=University of California Libraries |url=https://archive.org/details/xenophonsanabasi00xenoiala/page/149/mode/1up |paşnav2=Harper |pêşnav2=William Rainey |paşnav3=Wallace |pêşnav3=James }}</ref> === Di dema seleukî de === Li gorî Arrianusê [[Îskenderê Mezin|Îskender]], di havînê 330 {{Bz}} de pîştî ku dagir kirina satrapiya Medyayê di 328 {{Bz}} de generalê xwe yê kesekî bi navê Atropatê ku Daryûsê Mezinê IIIê bi satrap tayîn kir. Di parvekirina împeratorî de li Medyaya başûr ji Peithonê Makedonî re hate dayîn; lê bakurê ku ji bo generalên di nav mirasê Îskenderê de şer dikin ne pir girîng, Atropates re hate hiştin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên kevnar]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Med| ]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Serdema hesinî]] t98k6ncv2ozepts8p359d8dnor8tbyo 2008295 2008290 2026-05-09T20:33:47Z Penaber49 39672 2008295 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh | statû = Herêm | nav = Medya | navê_rastî = Māda | navê_din = 𐎶𐎠𐎭 | wêneyê_nexşeyê = Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg | sernavê_nexşeyê = Herêmî yê Medya | etîketa_avakirinê = Damezrandin | dema_avakirinê = 700 {{bz}} | etîketa_avakirinê1 = Dawî | dema_avakirinê1 = 550 {{bz}} | damezrîner = [[Deyoses]] | merkeza_îdarî = [[Ekbatana]] | cureyê_hikûmetê = [[Keyanî]] }} [[File:Tab. V. Asiae Repraesentans Mediam, Hyrcaniam, Assyriam, Susuanam ac Persidem.jpg|thumb|Medya (herêm)]] '''Medya'''{{efn|{{langx|akk|𐎶𐎠𐎭|Māda}}}} herêmeke ji serdema hesinê bû ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] a îro bû ku wekê warê bingeha siyasî û çandî ya [[med]]an hatiye naskirin. Di serdema [[Împeratoriya Hexamenişî|hexamenişê]] de herêm deverên îro ya [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdîstanê]] û beşek ji [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycan a Îranê]] û rojavayê [[Teberistan|Teberîstanê]] di nav xwe de vegirtiye. Di bin desthilatdariya Hexamenişiyan de wekî [[satrap]]iyekê, sinorên Medyayê berfireh bûye û li bakur heta başûrê [[Daxistan]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |sernav=Media |malper=Encyclopedia of Britannica |tarîx=23 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260305180308/https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran.https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |roja-gihiştinê=5 adar 2026 |roja-arşîvê=5 adar 2026 }}</ref> [[File:Mad-5223.jpg|thumb|170px|Li [[Textê Cemşîd]]ê de kevirşolê mêrekî medî]] == Dîrok == === Di dema medan de === [[Wêne:Horseman in Median dress 6th-4th century BCE. Middle East, Room 52 Ancient Iran British Museum.jpg|thumb|250px|Siwariyeke bi "Cilê Medan"]]Di 678ê {{bz}} de, [[Deyoses]] eşîrên medî yên Medyayê di bin sîwanekê de kom kiriye û yekem Împeratoriya Medyayê ava kiriye. Împeratoriya Med di serweriya nevîyê wî [[Kiyaksar]] ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de û bi hilweşandina [[Împeratoriya Asûr]]iyan (612 {{bz}}) re med bûye hêzeke girîng ê herêmê. Di sala 585ê {{bz}} de herêma medan zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe dibe. Gava ku Kiyaksarî dimire Asteyax di 550ê {{bz}} de derdikeve texta împeratoriyê ku bi vê awayê bûye keyê dawî ya [[Împeratoriya Med]]yayê. === Di dema hexamenişî de === [[Wêne:Hamadan (Iran) Relief Achamenid Period.JPG|thumb|250px|Nameya Gencê kevirekî nivîsk e li Ekbatana ye tê de dibe. Nivîskên bi aliyê Daryûs û lawê wî Xeşeyerşa I ê hatiye çêkirin]] [[Wêne:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|250px|Salona Apadanayê, di xêzkirineke sedsala 5emîn {{bz}} de leşkerên Faris û Med bi cil û bergên xwe yên kevneşopî hatine xuya kirin. (Med kulîlkên girover û pêlav li xwe kirine.)]] Di sala 553 yê {{bz}} de, [[Kûruşê Mezin]], (qiralê faris), li dijî bapîrê xwe (qiralê Medî) Asteyax kurê Kiyaksar, serhildanek daye destpêkirin ku di dawiyê de wî di sala 550 {{bz}} de serkevtinek biryardar bi dest xistiye û di encamê de Asteyax ji aliyê esilzadeyên nerazî ve hatiye girtin û radestî Kûrûş kirine.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/sources/content/mesopotamian-chronicles-content/abc-7-nabonidus-chronicle/ |sernav=ABC 7 (Nabonidus Chronicle) |malper=[[Livius.org]] |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=7 adar 2026 }}</ref><ref>Briant, Pierre (2006). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. r. 31.</ref> Piştî serketina Kûruş li dijî Asteyax, rêveberiya medan hilweşiyaye û rêveberiya heyî ya împeratoriyê dikeve destê xizmên wan ên nêzîk, farisan.<ref>[[Herodotus]], The Histories, r. 93.</ref> Di împaratoriya nû de mediyan cihekî girîng girtin; di şer û pevçunan de li kêleka farisan sekinîn; beşdariyên wan ên ji bo di merasîmên qesrê, ji aliyê serwerên nû ve hate pejirandin ku di mehên havînê de li Ekbatanayê mane û gelek medên esilzade wekê karmendên, satrap û general hatine peywîrdar kirin. Di destpêkê de dîroknasên yewnanî Împeratoriya Hexamenişî re wekê Împeratoriya Med bi nav kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Medes/ |sernav=Medes |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260307131632/https://www.worldhistory.org/Medes/https://www.worldhistory.org/Medes/ |roja-arşîvê=7 adar 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyguild.org/the-persian-empire/ |sernav=The Persian Empire |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |jêgirtin=until the unification of the Persian empire under Cyrus the Great, all Iranians were referred to as “Mede” or “Mada” by the peoples of the Ancient World }}</ref> Piştî kuştina desteserkarê împeratoriyê [[Bardiya]], fravartîşekî medî (Phraortes) ku hatiye îdia kirin ku kurê Kiyaksar e, hewl daye ku împeratoriya medan vegerîne lê ji aliyê generalên faris ve têk çûye û li Ekbatanayê hatiye bidarvekirin (Darius I di nivîsara Behistun de). Serhildaneke din ê di sala 409ê berî zayînê de ku li dijî [[Darius II]] qewimiye demek kurt berxwe daye. Lê eşîrên îranî yên li bakur, bi taybetî kadusî, her tim bi pirsgirêk bûne ku di tomaran de behsa gelek seferên bêencam ên padîşahên paşîn ê li dijî van eşîretan hatiye kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Molluscous animals, including shellfish ... Forming the article 'Mollusca' in the 7th ed. of the Encyclopædia britannica |paşnav=Fleming |pêşnav=John |weşanger=A. and C. Black |tarîx=1837 |cih=Edinburgh |url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.31890 }}</ref> Di bin desthilatdariya Hexamenişî de welat li du sadrapitan hatiye dabeş kirin; li başur, Ekbatana û Rhagae ([[Rey]] îro li nêzîkê [[Tehran]]ê), Medya an jî bi taybeti ku bi piranî wekê Medyaya Mezin dihat zanîn, digel Parîkaniyan û Ortokorîbantiyan di rêxistina Daryûsê Mezin de sadrapiya yanzdehem ava kiriye;<ref> {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 92) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> li bakur, herêma Matîenî, digel çiyayê yên Zagros û Asûrî (li rojhilatê Dîclê), bi Alarodiyan û Saspûriyan re li rojhilatê Ermenistanê bû yek û satrapiya hijdehem ava kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 94) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_V |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book V (Beşa 49, 52) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_VII |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book VII (Beşa 72) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> [[Albanyaya Qefqasyayê]] (ku ji bakurê rojhilatê Azerbaycana îro û başûrê Daxistanê pêk hatiye) bi awayekê lez ji aliyê farisên hexamenişî ve hatiye îlheq kirin û di serdema paşîn de jî ketiye bin fermandariya satrapî ya Medyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |sernav=Albania |malper=[[Iranica.com]] |paşnav=Chaumont |pêşnav=M. L. |roja-gihiştinê=2026-03-12 |roja-arşîvê=2007-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070310231608/http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku yewnanan, Împeratoriya Hexamenişî wekê berdewamiya medan dîtiye û gelek kevneşopiyên qesra medan, cil û berg û sîstema wan a îdarî girtibûn, dema ku Ksenefon hatiye [[Nînewa|Nînovayê]] (401 {{Bz}}) di nivîsên xwe de bi piranî ji deverê wekê Medya binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Account of the Fall of Nineveh |paşnav=Haupt |pêşnav=Paul |weşanger=Journal of the American Oriental Society |tarîx=1907-01-01 |kesên-din=JSTOR |url=http://archive.org/details/jstor-592761 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Anabasis, seven books .. |paşnav=Xenophon |weşanger=New York, Cincinnati [etc.] : American book company |sal= |tarîx=1893 |rr=149 |kesên-din=University of California Libraries |url=https://archive.org/details/xenophonsanabasi00xenoiala/page/149/mode/1up |paşnav2=Harper |pêşnav2=William Rainey |paşnav3=Wallace |pêşnav3=James }}</ref> === Di dema seleukî de === Li gorî Arrianusê [[Îskenderê Mezin|Îskender]], di havînê 330 {{Bz}} de pîştî ku dagir kirina satrapiya Medyayê di 328 {{Bz}} de generalê xwe yê kesekî bi navê Atropatê ku Daryûsê Mezinê IIIê bi satrap tayîn kir. Di parvekirina împeratorî de li Medyaya başûr ji Peithonê Makedonî re hate dayîn; lê bakurê ku ji bo generalên di nav mirasê Îskenderê de şer dikin ne pir girîng, Atropates re hate hiştin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên kevnar]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Med| ]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Serdema hesinî]] ne6obferinnpqzv237jxgsteazuoj7l 2008297 2008295 2026-05-09T21:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+Kategoriya sereke, Binê standard kir, Valahiya nav rast kir.) 2008297 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh | statû = Herêm | nav = Medya | navê_rastî = Māda | navê_din = 𐎶𐎠𐎭 | wêneyê_nexşeyê = Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg | sernavê_nexşeyê = Herêmî yê Medya | etîketa_avakirinê = Damezrandin | dema_avakirinê = 700 {{bz}} | etîketa_avakirinê1 = Dawî | dema_avakirinê1 = 550 {{bz}} | damezrîner = [[Deyoses]] | merkeza_îdarî = [[Ekbatana]] | cureyê_hikûmetê = [[Keyanî]] }} [[Wêne:Tab. V. Asiae Repraesentans Mediam, Hyrcaniam, Assyriam, Susuanam ac Persidem.jpg|thumb|Medya (herêm)]] '''Medya'''{{efn|{{langx|akk|𐎶𐎠𐎭|Māda}}}} herêmeke ji serdema hesinê bû ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] a îro bû ku wekê warê bingeha siyasî û çandî ya [[med]]an hatiye naskirin. Di serdema [[Împeratoriya Hexamenişî|hexamenişê]] de herêm deverên îro ya [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdîstanê]] û beşek ji [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycan a Îranê]] û rojavayê [[Teberistan|Teberîstanê]] di nav xwe de vegirtiye. Di bin desthilatdariya Hexamenişiyan de wekî [[satrap]]iyekê, sinorên Medyayê berfireh bûye û li bakur heta başûrê [[Daxistan]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |sernav=Media |malper=Encyclopedia of Britannica |tarîx=23 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260305180308/https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran.https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |roja-gihiştinê=5 adar 2026 |roja-arşîvê=5 adar 2026 }}</ref> [[Wêne:Mad-5223.jpg|thumb|170px|Li [[Textê Cemşîd]]ê de kevirşolê mêrekî medî]] == Dîrok == === Di dema medan de === [[Wêne:Horseman in Median dress 6th-4th century BCE. Middle East, Room 52 Ancient Iran British Museum.jpg|thumb|250px|Siwariyeke bi "Cilê Medan"]]Di 678ê {{bz}} de, [[Deyoses]] eşîrên medî yên Medyayê di bin sîwanekê de kom kiriye û yekem Împeratoriya Medyayê ava kiriye. Împeratoriya Med di serweriya nevîyê wî [[Kiyaksar]] ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de û bi hilweşandina [[Împeratoriya Asûr]]iyan (612 {{bz}}) re med bûye hêzeke girîng ê herêmê. Di sala 585ê {{bz}} de herêma medan zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe dibe. Gava ku Kiyaksarî dimire Asteyax di 550ê {{bz}} de derdikeve texta împeratoriyê ku bi vê awayê bûye keyê dawî ya [[Împeratoriya Med]]yayê. === Di dema hexamenişî de === [[Wêne:Hamadan (Iran) Relief Achamenid Period.JPG|thumb|250px|Nameya Gencê kevirekî nivîsk e li Ekbatana ye tê de dibe. Nivîskên bi aliyê Daryûs û lawê wî Xeşeyerşa I ê hatiye çêkirin]] [[Wêne:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|250px|Salona Apadanayê, di xêzkirineke sedsala 5emîn {{bz}} de leşkerên Faris û Med bi cil û bergên xwe yên kevneşopî hatine xuya kirin. (Med kulîlkên girover û pêlav li xwe kirine.)]] Di sala 553 yê {{bz}} de, [[Kûruşê Mezin]], (qiralê faris), li dijî bapîrê xwe (qiralê Medî) Asteyax kurê Kiyaksar, serhildanek daye destpêkirin ku di dawiyê de wî di sala 550 {{bz}} de serkevtinek biryardar bi dest xistiye û di encamê de Asteyax ji aliyê esilzadeyên nerazî ve hatiye girtin û radestî Kûrûş kirine.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/sources/content/mesopotamian-chronicles-content/abc-7-nabonidus-chronicle/ |sernav=ABC 7 (Nabonidus Chronicle) |malper=[[Livius.org]] |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=7 adar 2026 }}</ref><ref>Briant, Pierre (2006). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. r. 31.</ref> Piştî serketina Kûruş li dijî Asteyax, rêveberiya medan hilweşiyaye û rêveberiya heyî ya împeratoriyê dikeve destê xizmên wan ên nêzîk, farisan.<ref>[[Herodotus]], The Histories, r. 93.</ref> Di împaratoriya nû de mediyan cihekî girîng girtin; di şer û pevçunan de li kêleka farisan sekinîn; beşdariyên wan ên ji bo di merasîmên qesrê, ji aliyê serwerên nû ve hate pejirandin ku di mehên havînê de li Ekbatanayê mane û gelek medên esilzade wekê karmendên, satrap û general hatine peywîrdar kirin. Di destpêkê de dîroknasên yewnanî Împeratoriya Hexamenişî re wekê Împeratoriya Med bi nav kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Medes/ |sernav=Medes |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260307131632/https://www.worldhistory.org/Medes/https://www.worldhistory.org/Medes/ |roja-arşîvê=7 adar 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyguild.org/the-persian-empire/ |sernav=The Persian Empire |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |jêgirtin=until the unification of the Persian empire under Cyrus the Great, all Iranians were referred to as “Mede” or “Mada” by the peoples of the Ancient World }}</ref> Piştî kuştina desteserkarê împeratoriyê [[Bardiya]], fravartîşekî medî (Phraortes) ku hatiye îdia kirin ku kurê Kiyaksar e, hewl daye ku împeratoriya medan vegerîne lê ji aliyê generalên faris ve têk çûye û li Ekbatanayê hatiye bidarvekirin (Darius I di nivîsara Behistun de). Serhildaneke din ê di sala 409ê berî zayînê de ku li dijî [[Darius II]] qewimiye demek kurt berxwe daye. Lê eşîrên îranî yên li bakur, bi taybetî kadusî, her tim bi pirsgirêk bûne ku di tomaran de behsa gelek seferên bêencam ên padîşahên paşîn ê li dijî van eşîretan hatiye kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Molluscous animals, including shellfish ... Forming the article 'Mollusca' in the 7th ed. of the Encyclopædia britannica |paşnav=Fleming |pêşnav=John |weşanger=A. and C. Black |tarîx=1837 |cih=Edinburgh |url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.31890 }}</ref> Di bin desthilatdariya Hexamenişî de welat li du sadrapitan hatiye dabeş kirin; li başur, Ekbatana û Rhagae ([[Rey]] îro li nêzîkê [[Tehran]]ê), Medya an jî bi taybeti ku bi piranî wekê Medyaya Mezin dihat zanîn, digel Parîkaniyan û Ortokorîbantiyan di rêxistina Daryûsê Mezin de sadrapiya yanzdehem ava kiriye;<ref> {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 92) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> li bakur, herêma Matîenî, digel çiyayê yên Zagros û Asûrî (li rojhilatê Dîclê), bi Alarodiyan û Saspûriyan re li rojhilatê Ermenistanê bû yek û satrapiya hijdehem ava kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 94) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_V |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book V (Beşa 49, 52) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_VII |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book VII (Beşa 72) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> [[Albanyaya Qefqasyayê]] (ku ji bakurê rojhilatê Azerbaycana îro û başûrê Daxistanê pêk hatiye) bi awayekê lez ji aliyê farisên hexamenişî ve hatiye îlheq kirin û di serdema paşîn de jî ketiye bin fermandariya satrapî ya Medyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |sernav=Albania |malper=[[Iranica.com]] |paşnav=Chaumont |pêşnav=M. L. |roja-gihiştinê=2026-03-12 |roja-arşîvê=2007-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070310231608/http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku yewnanan, Împeratoriya Hexamenişî wekê berdewamiya medan dîtiye û gelek kevneşopiyên qesra medan, cil û berg û sîstema wan a îdarî girtibûn, dema ku Ksenefon hatiye [[Nînewa|Nînovayê]] (401 {{Bz}}) di nivîsên xwe de bi piranî ji deverê wekê Medya binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Account of the Fall of Nineveh |paşnav=Haupt |pêşnav=Paul |weşanger=Journal of the American Oriental Society |tarîx=1907-01-01 |kesên-din=JSTOR |url=http://archive.org/details/jstor-592761 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Anabasis, seven books .. |paşnav=Xenophon |weşanger=New York, Cincinnati [etc.] : American book company |sal= |tarîx=1893 |rr=149 |kesên-din=University of California Libraries |url=https://archive.org/details/xenophonsanabasi00xenoiala/page/149/mode/1up |paşnav2=Harper |pêşnav2=William Rainey |paşnav3=Wallace |pêşnav3=James }}</ref> === Di dema seleukî de === Li gorî Arrianusê [[Îskenderê Mezin|Îskender]], di havînê 330 {{Bz}} de pîştî ku dagir kirina satrapiya Medyayê di 328 {{Bz}} de generalê xwe yê kesekî bi navê Atropatê ku Daryûsê Mezinê IIIê bi satrap tayîn kir. Di parvekirina împeratorî de li Medyaya başûr ji Peithonê Makedonî re hate dayîn; lê bakurê ku ji bo generalên di nav mirasê Îskenderê de şer dikin ne pir girîng, Atropates re hate hiştin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên kevnar]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Med| ]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Serdema hesinî]] rbzz44ie096ozcoqbyntcwdcl09v930 14 316490 2008158 2026-05-09T12:23:19Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008158 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008159 2008158 2026-05-09T12:24:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2008159 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Kentakiyê]] gggnoa0zijqg44vi2pqkbxi56f1q6kd 14 316491 2008160 2026-05-09T12:26:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008160 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008161 2008160 2026-05-09T12:27:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2008161 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Kentakiyê]] gggnoa0zijqg44vi2pqkbxi56f1q6kd 2008162 2008161 2026-05-09T12:28:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2008162 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avahîsazî li Kentakiyê]][[Kategorî:Hunermendên ji Kentakiyê]] 8ce2j1uxpz77oehu7hu061vvinvsumi 2008163 2008162 2026-05-09T12:29:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2008163 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avahîsazî li Kentakiyê|+avahîsaz]][[Kategorî:Hunermendên ji Kentakiyê]] elgnwocfcqsntp2ov2w9gh9vd8yj1nt 14 316492 2008164 2026-05-09T12:31:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008164 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008165 2008164 2026-05-09T12:32:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2008165 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008166 2008165 2026-05-09T12:33:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2008166 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Kentakiyê]] 5t4c4p6g1njob91h3n2lsr40uqjtpmk 2008167 2008166 2026-05-09T12:34:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2008167 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Berhemên li ser Kentakiyê]] [[Kategorî:Çanda Kentakiyê]] 0jzrxqnszjjfy565giewt4dz9l8wci6 14 316493 2008168 2026-05-09T12:37:02Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008168 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008169 2008168 2026-05-09T12:38:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2008169 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kentakî]] pm02grbmtxeztvnsnx4dmzhyq4w1lqe 14 316494 2008170 2026-05-09T12:39:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008170 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008171 2008170 2026-05-09T12:41:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2008171 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Muzîka Kentakiyê]] 9igorg4728ktvx8p4j2mgzc9y9zmbjs 2008172 2008171 2026-05-09T12:41:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2008172 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Kentakiyê]] [[Kategorî:Muzîka Kentakiyê]] nlutcz1yof3r1kabj4g1xhvkykwx2or 14 316495 2008177 2026-05-09T13:17:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008177 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008178 2008177 2026-05-09T13:20:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2008178 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008179 2008178 2026-05-09T13:20:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2008179 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Aboriya Kentakiyê]] 6jqa9zj64g7d3t11dghqt15deo38lwg 2008184 2008179 2026-05-09T13:26:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2008184 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Aboriya Kentakiyê]] [[Kategorî:Jîngeha Kentakiyê]] mnbt614a8sex97nvnayl6gp72dusvvn 14 316496 2008181 2026-05-09T13:23:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008181 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008182 2008181 2026-05-09T13:24:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2008182 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008183 2008182 2026-05-09T13:25:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2008183 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Kentakî]] dwj47xbl7kccao7jee7qk689s6wcuhb 14 316497 2008186 2026-05-09T13:28:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008186 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008187 2008186 2026-05-09T13:30:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2008187 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jîngeha Kentakiyê]] tnb0o7wiqwnx9iomr123kaa73wr58om 14 316498 2008202 2026-05-09T14:56:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008202 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008203 2008202 2026-05-09T14:58:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2008203 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=libnanî |dewlet=libnan |serkategorî=}} 5agpnerwt8rr1tgh29pj3kwtzmhyodo 2008225 2008203 2026-05-09T15:52:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008225 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=libnanî |dewlet=libnan |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan]] tomo3jhqg49mm2yvlomlqk9gyv90t2e 14 316499 2008204 2026-05-09T15:00:18Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008204 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008205 2008204 2026-05-09T15:02:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2008205 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Libnanî]] [[Kategorî:Nivîskarên libnan|+Jin]] rn52m198mpc1mwc6l7u69q36za60vef 2008206 2008205 2026-05-09T15:02:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2008206 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Libnanî]] [[Kategorî:Nivîskarên libnanî|+Jin]] 5709fdekmno1h70r2jxhio8hodmo0ih 14 316500 2008207 2026-05-09T15:19:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008207 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008208 2008207 2026-05-09T15:23:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2008208 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên libnanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên libnanî|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Libnanî]] fqlybp629ml79c01b9ul7qoj9jfccdt 14 316501 2008209 2026-05-09T15:24:28Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008209 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008210 2008209 2026-05-09T15:26:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2008210 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Libnanî]] [[Kategorî:Libnanî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên libnanî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|libnanî]] lyxlh3ea6ho5qoxb5m3fz6f7toi5otx 2008211 2008210 2026-05-09T15:27:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2008211 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Libnanî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên libnanî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|libnanî]] qps8sx3ytbmyehm7wney4egljt77wdx 2008212 2008211 2026-05-09T15:27:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2008212 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Libnanî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên libnanî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|libnanî]] jke0g60abwmpb657i24zm4pj8gwxjr6 14 316502 2008213 2026-05-09T15:28:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008213 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008214 2008213 2026-05-09T15:30:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2008214 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Libnanî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|libnanî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|libnanî]] kwv3c7a916g9twy2l8n1v958jmc34io 2008215 2008214 2026-05-09T15:31:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2008215 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Libnanî|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|libnanî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|libnanî]] 2rq5xjlcenqy20hhlvxsv29xblrollp 2008248 2008215 2026-05-09T16:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008248 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Libnanî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|libnanî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|libnanî]] t3p829noe8g7iszvwyffke0rq48nwkd 14 316503 2008217 2026-05-09T15:34:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008217 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008218 2008217 2026-05-09T15:36:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2008218 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Efxan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|efxan]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|efxan]] fa0lfyed00ln21hvujev7svnd8eq1yx 14 316504 2008219 2026-05-09T15:39:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008219 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008220 2008219 2026-05-09T15:40:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2008220 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên efxan li gorî pîşeyan|Model]] [[Kategorî:Modelên efxan|+Jin]] [[Kategorî:Modelên jin li gorî neteweyan|efxan]] 2gy2nefwri4qi8drjgxj2kxfrqorakz 14 316505 2008223 2026-05-09T15:50:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008223 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008224 2008223 2026-05-09T15:52:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2008224 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Bollywood]] 7rsbhvw9ju1hfdrgmebxxy0f25x7lo8 14 316506 2008321 2026-05-10T08:24:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008321 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008324 2008321 2026-05-10T08:26:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2008324 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=awistirî |dewlet=awistirya |serkategorî= hunermend}} 2no3o9pu2zqlkhkipns5e0j5ihv740w 14 316507 2008325 2026-05-10T08:27:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008325 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008328 2008325 2026-05-10T08:28:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2008328 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=awistirî |dewlet=awistirya |serkategorî=}} sx6l1wrsn34zhjwbpr9euoqfl41vi8g 14 316508 2008331 2026-05-10T08:30:48Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008331 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008357 2008331 2026-05-10T08:57:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2008357 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008359 2008357 2026-05-10T08:59:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2008359 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî yên mêr]] of4lkaukm9unjc4lbq9mbm428rwgxy8 2008360 2008359 2026-05-10T09:00:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2008360 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên awistirî]] g1cfra33nci04mvdsq8l8nlql6lvivm 2008361 2008360 2026-05-10T09:00:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2008361 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên awistirî|+Mêr]] gmrwlsu2efoy8py7f6wfw58ndu3eeg1 2008362 2008361 2026-05-10T09:02:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2008362 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên awistirî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|+Awistirî]] itouy5yvgp47f8bxtfn95bv95yjanbg 2008363 2008362 2026-05-10T09:04:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2008363 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên awistirî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Awistirî]] 6mvuwfdp30n1k6f08cw9fzyubyg5rkd 14 316509 2008334 2026-05-10T08:32:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008334 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008335 2008334 2026-05-10T08:33:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2008335 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan]] a2poi5i3qqedkh1xuiuzrupcbrb087g 2008337 2008335 2026-05-10T08:34:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2008337 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Wênesaz]] d71kar2e3fefq4iglg5caci1uvfab7y 2008338 2008337 2026-05-10T08:35:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2008338 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên mêr]] 2mf03r36pwu604mgiwxqnxx3a73x0r8 2008339 2008338 2026-05-10T08:36:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2008339 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên mêr| Netewe]] 85igo21ikfsrog1wypiy2yjk7m00bcm 2008340 2008339 2026-05-10T08:37:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2008340 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên mêr| Netewe]] [[Kategorî:Wênesaz li gorî neteweyan]] fopmdysqcyoejdpwlnlh1mk3izvmv0o 2008341 2008340 2026-05-10T08:38:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2008341 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên mêr| Netewe]] [[Kategorî:Wênesaz li gorî neteweyan|+Mêr]] 7uv16qvplqrb6v8pnrcquqnrel3en5j 14 316510 2008342 2026-05-10T08:39:32Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008342 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008343 2008342 2026-05-10T08:41:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2008343 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mêr]] [[Kategorî:Wênesaz]] qol10mdhz1sw58hfcotcataw5vw2lrd 2008344 2008343 2026-05-10T08:42:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2008344 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mêr]] [[Kategorî:Wênesaz|+Mêr]] bfo2mwpr744b80jid0ot1rncasiqa3q 14 316511 2008347 2026-05-10T08:44:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008347 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008348 2008347 2026-05-10T08:45:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2008348 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesaz]] j2cf45yfzrb9s86qry22k95juiv2d23 2008349 2008348 2026-05-10T08:46:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2008349 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên katolîk]] [[Kategorî:Wênesaz]] me1rtkhkyovvxg4jvcuw6h7wlqan1lq 2008350 2008349 2026-05-10T08:47:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2008350 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên katolîk]] [[Kategorî:Wênesaz|+Katolîk]] tbeb6yb36n89klxh09a1ghebh4cm9we 14 316512 2008352 2026-05-10T08:48:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008352 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008353 2008352 2026-05-10T08:49:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2008353 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008354 2008353 2026-05-10T08:51:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2008354 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên xiristiyan]] 65gkuov23ipenliqp0cyb09g4w7hgre 3 316513 2008358 2026-05-10T08:58:48Z Penaber49 39672 /* Tu bi xêr hatî Wîkîpediyaya kurdî! */ beşeke nû 2008358 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:58, 10 gulan 2026 (UTC) 1dz4cez3roaa324yntkhvenlrp2o4za 2008369 2008358 2026-05-10T09:10:32Z Penaber49 39672 /* Di derbarê xebatên Wîkîpediyayê de */ beşeke nû 2008369 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:58, 10 gulan 2026 (UTC) == Di derbarê xebatên Wîkîpediyayê de == Silav @[[Bikarhêner:Newroz Isa Eli|Newroz Isa Eli]] ez kêfxweş bûm ku te guhertina xwe ya yekem li ser Wîkîpediya kurdî pêk aniye. Ez dixwazim ji bo Wîkîpediyayê hinek agahiyên alikariyê li vir binivîsim. Ji ber ku Wîkîpediya ansîklopediyê tenê behsa naverokan dike, di nav gotaran de bi ti awayê ji tu kesî re spas nake. Tenê mirov dikare xebatên kesan wekê çavkanî ji malpereke derveyî Wîkîpediyayê li gotarê zêde bike. Ji bo zêdetir agahî ji kerema xwe li vir li [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran]] binêre. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:10, 10 gulan 2026 (UTC) je6jxitmel0u5j29ye42e2vxorzmr27 14 316514 2008364 2026-05-10T09:05:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008364 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008365 2008364 2026-05-10T09:07:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2008365 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008366 2008365 2026-05-10T09:08:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2008366 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî]] obs0xyldd6zrlrynld1xq7ppqg54qik 2008367 2008366 2026-05-10T09:08:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2008367 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî|+Mêr]] miqduby4j1tsfgb2tkkpva3u1vd5sr4 2008368 2008367 2026-05-10T09:10:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2008368 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|awistirî]] g8xvaf81aiqstiayca43y14vuu0yilm 2008400 2008368 2026-05-10T09:52:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2008400 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|awistirî]] [[Kategorî:Mêrên awistirî li gorî pîşeyan]] irqcgx4ippsscec82svzu9bcup38p1q 14 316515 2008370 2026-05-10T09:11:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008370 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008371 2008370 2026-05-10T09:13:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2008371 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên awistirî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|Awistirîî]] d6vjivdryhie5g41exldc6q0730pysz 2008373 2008371 2026-05-10T09:13:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2008373 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên awistirî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|Awistirîî]] g99pxyibytwtilljf6k8nuvnf15cwfa 2008377 2008373 2026-05-10T09:18:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2008377 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên awistirî| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|Awistirîî]] 2np1bhc5slp5j7pooyvn9b9yij9jkk5 2008378 2008377 2026-05-10T09:18:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2008378 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Mêrên awistirî| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|Awistirî]] 695iaryibbhvw9oflimcnwkvghd4jjv 14 316516 2008374 2026-05-10T09:14:32Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008374 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008375 2008374 2026-05-10T09:16:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2008375 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Awistirî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|Awistirî]] 3nsp5ouegn0qhi7nlb1g969j762hh71 2008376 2008375 2026-05-10T09:17:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2008376 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Awistirî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|Awistirî]] b64sbpwu1s8pgqa80ge8hd5er5q3sj5 2008399 2008376 2026-05-10T09:52:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008399 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Awistirî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên ewropî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|Awistirî]] 9ygctih4l4oliws9nuagnh9zikx050s 14 316517 2008387 2026-05-10T09:29:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008387 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008389 2008387 2026-05-10T09:32:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2008389 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên awistirî yên jin]] [[Kategorî:Wênesazên awistirî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|awistirî]] 1dg5a2rh0b1n5ufzypuakbqukpfjeo3 14 316518 2008391 2026-05-10T09:34:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008391 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008392 2008391 2026-05-10T09:41:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2008392 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|awistirî]] [[Kategorî:Jinên awistirî li gorî pîşeyan]] mcra63pxqvs3vxwbxvnmyq5n03da1we 2008393 2008392 2026-05-10T09:42:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2008393 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistirî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|awistirî]] [[Kategorî:Jinên awistirî li gorî pîşeyan]] tdok6hytxtpgj4h3nef4tft1m54txli 14 316519 2008396 2026-05-10T09:46:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008396 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008398 2008396 2026-05-10T09:50:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2008398 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên awistirî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|awistirî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|awistirî]] 3t5f0u169afbloj140zxh8vg0leuk60 14 316520 2008401 2026-05-10T09:54:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008401 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008402 2008401 2026-05-10T09:56:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2008402 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên awistirî]] cdkn07b4mujnigiples6ga1e5y50jcc 2008403 2008402 2026-05-10T09:57:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2008403 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Viyanayê]][[Kategorî:Wênesazên awistirî]] 62l9bq21leub9ov29yts2x0i227knfa 2008404 2008403 2026-05-10T09:58:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2008404 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Viyanayê]][[Kategorî:Wênesazên awistirî-Viyana]] 2nbvvmwn5mzal07a0xratqjzbyk9y20 2008405 2008404 2026-05-10T09:58:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2008405 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Viyanayê]][[Kategorî:Wênesazên awistirî|-Viyana]] lnnjn9kc18ua4omqjo77dzs9z2nczmf 14 316521 2008406 2026-05-10T09:59:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008406 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008407 2008406 2026-05-10T10:01:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2008407 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê li gorî pîşeyan]] cgjqexcv782wwfxsm97fbi3f45m0r3r 14 316522 2008408 2026-05-10T10:01:46Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008408 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008409 2008408 2026-05-10T10:03:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2008409 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008410 2008409 2026-05-10T10:03:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2008410 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008411 2008410 2026-05-10T10:03:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2008411 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] 8mr0nzl4xyxqn7zky408q3nun277qxg 2008412 2008411 2026-05-10T10:04:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2008412 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê| Pîşe]] 08e8a66dckme1p2ubv8s0pkl0o7axko 14 316523 2008417 2026-05-10T10:12:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008417 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008418 2008417 2026-05-10T10:14:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2008418 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên awistirî]] [[Kategorî:Wênesazên mecar]] 8fy64h6b8zpg2yv4u8zfsiazwse8oqf 2008419 2008418 2026-05-10T10:14:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2008419 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên awistirî|:]] [[Kategorî:Wênesazên mecar|:]] 774fhj1a3r0kx197hfsovoymi0ao92l 2008420 2008419 2026-05-10T10:18:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2008420 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Wênesazên awistirî|:]] [[Kategorî:Wênesazên mecar|:]] iwvvhl48k460cxkecqh9rp49f8erqpg 14 316524 2008421 2026-05-10T10:20:02Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008421 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008422 2008421 2026-05-10T10:22:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2008422 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên awistirî]] [[Kategorî:Hunermendên mecar]] 9nu23a3kx4ssshgrtzaq1vpxf6mele5 2008425 2008422 2026-05-10T10:23:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2008425 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên awistirî|-]] [[Kategorî:Hunermendên mecar|-]] 2sw3sh63nj1bvii71prnib39q8c7np2 2008426 2008425 2026-05-10T10:26:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2008426 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên awistirî|-]] [[Kategorî:Hunermendên mecar|-]] [[Kategorî:Kesên ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê li gorî pîşeyan]] 7qcfdx3u0461ere4ysbfp0f3edlr3gp 2008427 2008426 2026-05-10T10:28:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2008427 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]][[Kategorî:Hunermendên awistirî|-]] [[Kategorî:Hunermendên mecar|-]] [[Kategorî:Kesên ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê li gorî pîşeyan]] 75u1onpgzvh0biapo9a1et87y60r7rl 2008428 2008427 2026-05-10T10:29:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2008428 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]][[Kategorî:Hunermendên awistirî|-]] [[Kategorî:Hunermendên mecar|-]] [[Kategorî:Kesên ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê li gorî pîşeyan|Hunermend]] cxouxq33b6i13lz1ikviozjsfijfeae 2008429 2008428 2026-05-10T10:30:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2008429 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|+Hunermend]][[Kategorî:Hunermendên awistirî|-]] [[Kategorî:Hunermendên mecar|-]] [[Kategorî:Kesên ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê li gorî pîşeyan|Hunermend]] g43xc34w7ht1sz3y66ukvgfh2s9vafg 14 316525 2008430 2026-05-10T10:30:45Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008430 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008432 2008430 2026-05-10T10:33:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2008432 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan]] mm2fjkcc20ae13ltbs71pkgagfu4n5m 2008433 2008432 2026-05-10T10:33:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2008433 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan]] m6klsj8gu570hf8f3cdzde09rljmztd 2008434 2008433 2026-05-10T10:34:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2008434 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan]] s7txlqclcddndez6tdd8r1awh2djvcb 2008435 2008434 2026-05-10T10:35:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2008435 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|:]] [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan]] irvlpz7u3v0l76z2f9bj7ohx4pgp5wa 2008436 2008435 2026-05-10T10:36:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2008436 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan]] 72w1l8yec4dppucf5p0pf2hr3v00peo 2008437 2008436 2026-05-10T10:36:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2008437 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] 3vk465xtqnsjwdt8g0p5znmsxxifo7o 2008438 2008437 2026-05-10T10:39:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2008438 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan| Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] q5z4pcbnr40o2gjo5w4efje9i49g3dy 2008439 2008438 2026-05-10T10:40:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2008439 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan| Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] 0243tju9yo6oyq6jkyovrszpu5644ue 2008440 2008439 2026-05-10T10:42:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2008440 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan| Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Kesên ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] 3n34nq1g2v9m8pb0rclrle8ikhy6md3 2008441 2008440 2026-05-10T10:43:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2008441 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan| Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Kesên ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê| pîşe]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] mxgk9mor36iuifp0ge2o3xkeplykg3c 2008472 2008441 2026-05-10T11:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008472 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan| Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Awistirî li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Kesên ji Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê| pîşe]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] 1hwd0qhaplut01p4mpaot30anaj85ww 14 316526 2008442 2026-05-10T10:43:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008442 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008443 2008442 2026-05-10T10:44:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2008443 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên sedsala 19an li gorî neteweyan]] 3p5osij589pmnstyx6raw1vqh2g7xhw 2008444 2008443 2026-05-10T10:45:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2008444 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an li gorî neteweyan]] qh7ll0jezju9m8c5vic9sq2l46pwz3e 2008445 2008444 2026-05-10T10:47:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2008445 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an li gorî neteweyan|Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] 81ljtlrodut76l05ax2bqw0weiv678y 2008446 2008445 2026-05-10T10:48:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2008446 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Kes]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an li gorî neteweyan|Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] 3vpz8k1sbc20p3gf14fpclr4qr8ujxx 14 316527 2008447 2026-05-10T10:49:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008447 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008448 2008447 2026-05-10T10:50:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2008448 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008449 2008448 2026-05-10T10:52:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2008449 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] 0i0dscuf8xfku3pwgq34pq4qqs5q8wy 2008450 2008449 2026-05-10T10:54:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2008450 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Çand]] s0h4g97wln8r813rzmzn44d583mtaff 2008451 2008450 2026-05-10T10:55:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2008451 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Mecaristanê]] [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Çand]] 3khw9cvb421hhydbaxk55gd3qhdht51 2008452 2008451 2026-05-10T10:55:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2008452 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Mecaristanê|.]] [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Çand]] bqhg8r0n09pl8iokk17mgkbzetkfm2x 2008453 2008452 2026-05-10T10:57:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2008453 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Mecaristanê|.]] [[Kategorî:Çanda Ewropayê li gorî welatan|almanî]] [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Çand]] 4cfigvzvv091falkkvl5ysaccznl1f6 2008454 2008453 2026-05-10T10:58:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2008454 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Mecaristanê|.]] [[Kategorî:Çanda Ewropayê li gorî welatan|+Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Çand]] m2ka5f5yzg6kbtt5ryl6gf5r6wrlinf 2008455 2008454 2026-05-10T11:00:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2008455 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Mecaristanê|.]] [[Kategorî:Çanda Ewropayê li gorî welatan|+Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Çand li gorî dewletên dîrokî|Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Çand]] kgkg1p1qkuu6frokivs2d2d4au3oxb0 2008473 2008455 2026-05-10T11:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008473 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Ewropayê li gorî welatan|+Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Çanda Mecaristanê|.]] [[Kategorî:Çand li gorî dewletên dîrokî|Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]] [[Kategorî:Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|Çand]] mmdvamo51s4ax975ktn65tnjhl2u7ct 14 316528 2008456 2026-05-10T11:04:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008456 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008457 2008456 2026-05-10T11:06:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2008457 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên amerîkî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Amerîkî]] 4f8rmez3zu08rq474xc9rfyevr9g95l 2008458 2008457 2026-05-10T11:08:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2008458 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên amerîkî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên amerîkî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Amerîkî]] 0r0hw2siof65gnk6phdu82ayijees4r 14 316529 2008459 2026-05-10T11:08:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008459 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008460 2008459 2026-05-10T11:10:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2008460 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|amerîkî]] [[Kategorî:Hunermendên amerîkî]] [[Kategorî:Mêrên amerîkî li gorî pîşeyan]] nul8kz92m70f4ak0mguz1u9j9ex8wdj 2008461 2008460 2026-05-10T11:11:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2008461 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|amerîkî]] [[Kategorî:Hunermendên amerîkî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên amerîkî li gorî pîşeyan]] 0e4v0duq9vwlumr01pymmf9oane2yrt 14 316530 2008464 2026-05-10T11:18:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008464 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008465 2008464 2026-05-10T11:20:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2008465 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên amerîkî]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|amerîkî]] [[Kategorî:Jinên amerîkî li gorî pîşeyan]] 3c6em6z55sm7ju2gktov2frehy2saor 2008466 2008465 2026-05-10T11:21:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2008466 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|amerîkî]] [[Kategorî:Jinên amerîkî li gorî pîşeyan]] skkc1lq121ssqki4ddj9zijl6bvz2x2 14 316531 2008467 2026-05-10T11:23:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008467 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008468 2008467 2026-05-10T11:26:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2008468 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Wênesazên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|amerîkî]] hyc6rhbqpokv07axj6pi9rqw5tggtk6 2008469 2008468 2026-05-10T11:29:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2008469 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên amerîkî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|amerîkî]] eg8svyaawe9zghg5kt6m654990rs9f9 14 316532 2008480 2026-05-10T11:48:48Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008480 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008481 2008480 2026-05-10T11:50:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2008481 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên alman ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên alman|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|alman]] ap8cuw2ujnmnnlv7lct0h5zm3mkcjcj 2008486 2008481 2026-05-10T11:55:07Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wênesazên almanên jin]] weke [[Kategorî:Wênesazên alman ên jin]] guhart: Rastnivîs 2008481 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên alman ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên alman|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|alman]] ap8cuw2ujnmnnlv7lct0h5zm3mkcjcj 2008490 2008486 2026-05-10T11:58:48Z Avestaboy 34898 2008490 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên alman ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên alman|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|alman]] 5n4tatgg59qzbryzonqggv9706noq2q 14 316533 2008482 2026-05-10T11:51:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008482 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008484 2008482 2026-05-10T11:53:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2008484 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên alman|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|Alman]] [[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan]] j4h3up96rnnq849nbshh6jrwnqjngka 14 316534 2008487 2026-05-10T11:55:07Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wênesazên almanên jin]] weke [[Kategorî:Wênesazên alman ên jin]] guhart: Rastnivîs 2008487 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wênesazên alman ên jin}} 6127qe7e281d2fraxfvnmxmu6i3eg4j 2008488 2008487 2026-05-10T11:55:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2008488 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492