Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk GNU 0 819 2008787 1994310 2026-05-11T08:24:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008787 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''GNU''' berhevokeke berfireh a [[nermalava azad]] e (387 pakêt ji hezîrana 2025an)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gnu.org/software/software.html |sernav=Software – GNU Project |malper=GNU Project |roja-gihiştinê=2022-01-09 |weşanger=Free Software Foundation, Inc |paşnav=Stallman |pêşnav=Richard }}</ref> ku dikare wekî [[pergala xebitandinê]] were bikar anîn an jî dikare bi beşên din re bi pergala xebitandinê were bikar anîn. Bikar anîna amûrên temam yên GNUê bû sedema malbata pergalên xebitandinê ku bi navê [[Linux]] tê zanîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.debian.org/releases/stable/amd64/ch01s02.en.html |sernav=1.2. What is GNU/Linux? |malper=www.debian.org |roja-gihiştinê=2024-06-07 }}</ref> Piraniya GNUê di bin Lîsansa Giştî (GPL) ya Projeya GNUê de bi xwe lîsansî ye. == Binerê == * [[Nivîsbariya azad]] * [[GPL]] * [[GFDL]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.gnu.org Malpera projeya GNU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ |date=2011-02-22 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komputer]] [[Kategorî:Nivîsbariya azad]] arlwlc5bexpeam4q1pwf6h2yt3puyxd Herêma Kurdistanê 0 1116 2008527 2008397 2026-05-10T13:19:15Z Penaber49 39672 /* */ 2008527 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 2yyzln3vb4g68rjhxft85amorpbu90h Quran 0 2642 2008543 2008483 2026-05-10T13:57:16Z Kurê Acemî 105128 2008543 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 8ahkp74r765svfgmjcriqe9nr5wzlhl 2008544 2008543 2026-05-10T13:59:59Z Kurê Acemî 105128 2008544 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidr) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 8qix5edi8g8jmh60tab5jg1ieksuq8w 2008545 2008544 2026-05-10T14:00:22Z Kurê Acemî 105128 2008545 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] c2o3a5txnvt9x9pdrigtwjt1k6y47l5 2008576 2008545 2026-05-10T14:38:02Z Kurê Acemî 105128 2008576 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. ==== . ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] m13aui2f0fcgnw0xdfxzk0y1t73eq3y 2008582 2008576 2026-05-10T14:41:32Z Kurê Acemî 105128 2008582 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. ==== . ==== Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 83e2rwsbnfpxhcgupcy0jbl3svpav1b 2008584 2008582 2026-05-10T14:43:06Z Kurê Acemî 105128 2008584 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. ==== . ==== Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] neexvle0t1tpgs0xgofci3cc50xkfj2 2008588 2008584 2026-05-10T14:45:30Z Kurê Acemî 105128 2008588 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. ==== . ==== Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[Rojî|rojîgirtina]] [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] abeicp8l3wfxg669cbhk1mee5y35cht 2008589 2008588 2026-05-10T14:45:47Z Kurê Acemî 105128 2008589 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. === . === Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[Rojî|rojîgirtina]] [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 86xpid28ashb743xzb71cztt85o520y 2008591 2008589 2026-05-10T14:47:30Z Kurê Acemî 105128 2008591 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. === . === Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[Rojî|rojîgirtina]] [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[Fiqih|fiqihê]] de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] gcw9ley5m8if9b1tpma7w9m1luwzuv7 2008595 2008591 2026-05-10T14:50:06Z Kurê Acemî 105128 2008595 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. === . === Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[Rojî|rojîgirtina]] [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[Fiqih|fiqihê]] de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] edjamjsnnrhfr35sz3a35jmzj9hmoqm 2008596 2008595 2026-05-10T14:50:27Z Kurê Acemî 105128 2008596 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[Rojî|rojîgirtina]] [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[Fiqih|fiqihê]] de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] im2j9aopsszghlkoquppmlml5kaeiwi 2008609 2008596 2026-05-10T15:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2008609 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 9cf2qrowbzujc4ho1pb8r3c96nn7195 2008627 2008609 2026-05-10T18:19:05Z Kurê Acemî 105128 2008627 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. === . === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] pbptl5ygusf64m9bptkz69cqj6pnpw9 2008629 2008627 2026-05-10T18:22:42Z Kurê Acemî 105128 2008629 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. === . === Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[Umre|umreyê]] de. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] fv7vz9n2w23glfhydjga8x9v87m7cvv 2008630 2008629 2026-05-10T18:23:01Z Kurê Acemî 105128 2008630 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[Umre|umreyê]] de. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] t720ag5d0t4ckk4t8q682g3f0e8mgy5 2008631 2008630 2026-05-10T18:24:30Z Kurê Acemî 105128 2008631 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[Umre|umreyê]] de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ei5sxy9lqsewekgh8fwdtkki418s603 2008632 2008631 2026-05-10T18:25:50Z Kurê Acemî 105128 2008632 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[Umre|umreyê]] de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] r6rhpa6o3xfuhl1wnz6lingev1wwoxf 2008634 2008632 2026-05-10T18:29:45Z Kurê Acemî 105128 2008634 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[Umre|umreyê]] de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}}Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 4wkta3rxszdbdslayee2xn6ccwmd3sj 2008635 2008634 2026-05-10T18:30:02Z Kurê Acemî 105128 2008635 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[Umre|umreyê]] de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ln8m96lzshk1r9bvd8sd0xzvplrw5c2 2008636 2008635 2026-05-10T18:31:02Z Kurê Acemî 105128 2008636 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[Umre|umreyê]] de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ta1lly8fvby0p5h20806rbs5p2dl45o 2008639 2008636 2026-05-10T18:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2008639 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 00bxe1sgtcmbtbyk7w9dbe1i4w2n7p2 2008643 2008639 2026-05-10T19:23:46Z Kurê Acemî 105128 2008643 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. ==== . ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 2yjsieif0kdfe5buco1u2z856ukxhqn 2008644 2008643 2026-05-10T19:25:33Z Kurê Acemî 105128 2008644 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. ==== . ==== Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 9pm3ukv9wkxjoxmaml8uvdhtbopaov5 2008645 2008644 2026-05-10T19:27:06Z Kurê Acemî 105128 2008645 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. ==== . ==== Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] i975w7abu4vanikb5ntnthq740bx0tq 2008646 2008645 2026-05-10T19:27:27Z Kurê Acemî 105128 2008646 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 3hy784591bdyi2ebg1j60c1xtj5yjk5 2008647 2008646 2026-05-10T19:27:40Z Kurê Acemî 105128 2008647 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}} '''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, pirtûka pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a [[Xweda|Xwedê]] (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/[[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûre û ayet === ==== Sûre û navên sûreyan ==== Quran ji 114 [[sûre]]yên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, [[Fatîhe]], sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, [[Kewser|sûreya 108]], bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê [[Cihûtî|cihûyan]] û [[Încîl]]ê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin. Ji bilî [[Tewbe|sûreya 9]], hemû sûreyên Quranê bi formula ''Besmelayê'' destpê dikin (''bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm''/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, [[Celaledînê Rûmî]] wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê [[Reşad Xelîfe]], [[Biyokîmya|kîmyager]] û [[Qurantî|quranîst]] yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re ''koda Quranê'' jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - [[Meke]] an [[Medîne]] - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn. ==== Jimartinên cuda yên ayetan ==== Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (''āyāt'', sg. ''āya'') pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: [[Kufe]], [[Besre]], [[Şam]], [[Hims]], Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye. Cureyek din a jimara ayetan di çapa [[Ehmediya]] ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap ''Besmele'' wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, ''Besmele'' tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, [[Fatîhe]] de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin. === Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî === Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya [[nimêj]]ê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re ''Juzʾ'' (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re ''Hizb'' (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin. Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv ''çatma'' bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin. Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re ''rabʿa'' digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên ''rabʿa'' yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û [[Orşelîm]]ê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin. == Dîrok == === Ji xwendin heta pirtûkê === Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên [[meke]]yî û [[medîne]]yî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng. Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî ''qurʾān'' were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike: {{Quote|"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."<br />- [[Tahe|Sûre 20]]:114|"Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."<br />- [[Qiyamet (sûre)|Sûre 75]]:16-18}}Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî ''qaraʾa'' (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva [[Zimanê suryanî|suryanî]] ''qeryânâ'' hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin. Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva ''Quran'' jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di [[Cin (sûre)|sûreya 72:1f]] de, pêxember tê agahdarkirin ku komek [[cin]]an guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin." Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (''el-kitab'') tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka [[Tewrat]]ê û [[Încîl]]ê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye. === Berhevkirina Quranê === Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (''[[Hafiz]]'') û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف ''muṣḥaf'') piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 {{Pz}}) de di serdema [[Xelîfetî|xelîfeyê]] yekem [[Ebûbekir]] de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin. Xelîfeyê sêyem, [[Osman|Osman îbn Efan]] (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê [[Qureyş (eşîr)|qureyşî]] - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango [[Zeyd bin Sabit]], xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye. Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, [[Kufe]], [[Besre]] û [[Şam]]. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li [[Taşkend]]ê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li [[Stembol]]ê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a {{Pz}}, û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li [[Birmingham]]ê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê. Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya [[Ebdullah bin Mesûd]] ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li [[Îran|Farisê]] înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a {{Pz}}) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin. Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina [[dengdar]]ên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir. Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê [[Xanedana Emewiyan|xelîfeyê emewî]] [[Ebdulmelik]] li [[Iraq]]ê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî [[Îxlas|sûreya 112]]). === Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê === Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, [[Burûc|sûreya 85]]:22 behsa "tabletek baş parastî" (''lauḥ maḥfūẓ'') dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û [[Zuxruf|sûreya 43]]:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (''Umm al-kitāb'') ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] de (sûreya 2:185) û di "[[Şeva Qedrê]]" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav [[Sunîtî|îslama sunî]] de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye. Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (''ḫalq al-Qur'ān'') pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di [[Xanedana Ebasiyan|xelîfeya ebasiyan]] de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin ''Mihne'' de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (''ʿibāra'') de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin. Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (''î'caz el-qur'an'') pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û [[cin]] hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye. === Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî === Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (''ʿilm et-tefsîr'') pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a {{Pz}}) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên [[Teberî (zanyar)|Teberî]] (miriye 923), [[Zemahşerî]] (miriye 1144), [[Fexredîn Razî]] (miriye 1209), [[Qurtubî]] (miriye 1272), [[Beyzawî]] (miriye 1290), û [[Îbn Kesîr]] (miriye 1373) ne. Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne. == Naverok == Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna [[Xweda|Xwedê]] û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku [[tefsîr]] di [[Alim|zanistên îslamî]] de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, [[fiqih]] behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di [[Ehkam|ayetên têkildarî]] bendan de, û herwiha têgihîştina wê. Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya [[Cihûtî|rebî]], [[Cihûtî|cihû]]-[[Încîl|mesîhî]], [[suryanî]]-[[Xiristiyanî|mesîhî]] û [[Helenîzm|helenîk]], û herwiha [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistana]] berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di [[Ereb|çanda ereban]] û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî ''cinnat ʿadn'', ''cehennam'', [[Heft xortên razayî yên Efesê|Heft Xewçî]], [[Keybanûya Şebayê|Şahbanûya Şebayê]] û hwd. têne nav kirin. Çîrokên [[Yûsuf (sûre)|Yûsif û Zuleyxa]], [[Mûsa]], [[Alî Îmran|Malbata]] [[Alî Îmran|Emram]] (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî [[Silêman (pêxember)|Qiral Silêman]] û [[Dawid]], li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, [[Tofan (mîtolojî)|Tofan]], [[Îbrahîm|têkoşîna Îbrahîm]] bi [[Nemrûd (key)|Qiral Nemrûd]] re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin. Hin fîlozof û zanyar wekî [[Mihemed Arkûn]] ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek [[Qureyş]], [[Ebabil]], û [[Ebû Leheb]]) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin. === Afirandin û Xwedê === Mijara navendî ya Quranê [[Monoteyîzm|yekxwedêyî]] ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, [[gerdûn]] ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?" "Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû [[îsraêl]]iyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya ''Xudan'' û Quran di gelek cihan de wekî di [[Fatîhe]] de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, ''Xudanê'' hemû Gerdûnê ye". Her çend misilman gumanê li ser hebûn û [[Tewhîd|yekîtiya Xwedê]] nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî [[Pirxwedayî|pirxwedatiya]] erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û [[cin]]an de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî [[Navên Xwedê di îslamê de|ku li ezmanan dijî]], hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û [[Sofîtî|sofîtiyê]] têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikaranîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî ''muteşabîhat'' - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e. === Çîrokên pêxemberî === Di îslamê de, Xwedê bi rêya cureyekê [[peyam]] ku jê re [[Wehiy|''wehiyê'']] tê gotin, an jî bi rêya [[firîşte]]yan, bi mirovên ku wekî pêxember têne binavkirin re diaxive. (42:51) [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|''nubuwwah'']] (bi erebî: نبوة 'pêxembertî') wekî erkek ji aliyê Xwedê ve li ser kesên ku xwedî hin taybetmendiyên wekî aqil, durustî, cesaret û edalet in tê dîtin: "Tiştek ji we re nayê gotin ku ji peyamberên berî we re nehatibe gotin ku Xwedayê we li gorî fermana xwe bexşandin û herwiha cezayek pir dijwar heye." Îslam [[Îbrahîm]] wekî xelekek di zincîra pêxemberan de dibîne ku bi [[Adem]] destpê dike û bi rêya [[Îsmaîl]] digihîje [[Muhemmed]] û di 35 beşên Quranê de tê behs kirin, ji bilî [[Mûsa]] ji her kesayetiyek din a di [[Încîl|Incîlê]] de bêtir. Misilman wî wekî ''henîf'', arketîpek misilmanê bêkêmasî û pêxember û avakerê [[Kabe]]yê rêzdar li [[Meke]]yê dibînin. Quran bi berdewamî îslamê wekî 'dînê Îbrahîm' (mîlat Îbrahîm) bi nav dike. Di îslamê de, [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] ji bo bîranîna hewldana Îbrahîm a qurbanîkirina kurê xwe bi teslîmbûna li gorî xewna xwe ([[Safat|Es-Safat]]; 100–107) tê pîroz kirin ku wî wekî îradeya Xwedê qebûl kiriye. Di îslamê de, [[Mûsa]] pêxember û peyamberê Xwedê yê girîng e û di Quranê de kesê herî zêde behsa wî tê kirin, [[Pêxemberên ku navên wan di Quranê de derbas dibin|navê wî 136 caran tê behskirin]] û jiyana wî ji her pêxemberekî din bêtir tê vegotin û vegotin. Berevajî bi sedan çavkaniyên di Quranê de ji bo çîrokên pêxemberên wekî Mûsa û [[Îsa]], ew gelek kêm agahî dide derbarê Muhemmed bi xwe, [[Sehabe|hevalên wî]], an jî hevdemên wî. Kesên ku îfadeyên ku di polemîkên Quranê de têne bikaranîn girêdayî wan in û çarçoveyên ku ew tê de hatine bikaranîn tenê notên ku di [[Tefsîr|şîroveyên]] ku di sedsalên paşîn de hatine nivîsandin de hatine çêkirin in. Îstîsnayek e kurê wî yê xulam/xwedîkirî [[Zeyd bin Harise|Zeyd]] ku navê wî di ayetên ([[Ehzab]];37) de di çarçoveya girtina jina wî ya -berdayî- di [[zewacên Muhemmed]] de tê behs kirin. Dibe ku vegotina biyografîk a herî zelal a Muhemmed di Quranê de behskirina kurt a bicihbûna şagirtên wî li [[Medîne]] piştî derxistina wan ji aliyê [[Qureyş (eşîr)|qureyşiyan]] ve û pevçûnên leşkerî yên wekî serkeftina misilmanan li Bedreyê ye. Çîrokên pêxemberan di Quranê de pir caran li dora qalibek diyarkirî dizivirin, li gorî wê pêxemberek ji komek mirovan re tê şandin, dû re ew red dikin an êrîşî wî dikin û di dawiyê de wekî cezaya Xwedê winda dibin. Lêbelê, Quran, ji ber karakterê xwe yê paraenetîkî, vegotinek tevahî pêşkêş nake; lêbelê referansek parabolîk pêşkêşî dike ji bo qedera nifşên berê, bi şertê ku temaşevan bi çîrokên hatine vegotin nas bin. === Konseptên ento-dînî === Her çiqas baweriya bi Xwedê û guhdariya pêxemberan di çîrokên pêxemberî de tekezîya sereke be jî, di Quranê de çîrokên ne-pêxemberî jî hene ku ji bilî baweriya bi Xwedê, girîngiya dilnizmî û zanîna kûr a hundurîn (''hiqmeh'') tekez dikin. Ev mijara sereke di çîrokên Xidir, [[Loqman]] û Zulqerneyn de ye. Li gorî vegotinên paşîn ên van çîrokan, ji bo kesên ku xwedî vê zanîn û piştgiriya îlahî ne mimkun e ku pêxemberan fêr bikin (çîroka Xidir-Mûsa [[Kehf|Quran 18:65–82]]) û [[cin]] (Zulqerneyn) bikar bînin. Ew kesên ku "dewlemendiya xwe" li ser kesên hewcedar xerc dikin ji ber ku wan jiyana xwe ji bo rêya Xwedê terxan kirine û rewşa wan nayê zanîn ji ber ku ji pirsînê şerm dikin, dê ji aliyê Xwedê ve werin xelat kirin. ([[Beqere]]; 272-274) Di çîroka Qarûn de, kesê ku ji lêgerîna jiyana piştî mirinê bi dewlemendiya xwe dûr dikeve û xwe bilind dike dê were cezakirin, xwe bilindkirin tenê li Xwedê guncaw e. ([[Navên Xwedê di îslamê de|El-Mutekabbîr]]) Karakterên çîrokan dikarin karakterên girtî-mîtolojîk, (Xidir) nîv-mîtolojîk an jî yên tevlîhev bin, û herwiha dikare were dîtin ku ew îslamî bûne. Her çend hin kes bawer dikin ku ew pêxember bû, hin lêkolîner Loqman bi Alkmayonê Croton an [[Aysopos]] re wekhev dikin. Fermankirina ''merûf û qedexekirina minker'' (erebî: ٱلْأَمْرُ بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱلنَّهْيُ عَنِ ٱلْمُنْكَرِ) di nêzîkê 30 ayetan de di çarçoveyên cuda di Quranê, wekî beşeke girîng a [[îslamîzm]]/[[cîhadîzm]] ya îro tê dubare kirin an jî tê gotin, wekî hînkirinên [[Şiîtî|şiîtiyê]] jî. Her çend wergereke gelemperî ya vê hevokê "Fermankirina qencîyê û qedexekirina xerabîyê" be jî, peyvên ku [[Felsefeya îslamê|felsefeya îslamî]] di gotaran de qencî û xerabîyê diyar dike "husn" û "qubh" bikar tîne. Peyva "me'ruf" bi rastî tê wateya "zanîn" an tiştê ku ji ber ku ji bo civatek diyarkirî nas e tê pejirandin û dijberiya wê "minkar" tê wateya tiştê ku ji ber ku nenas û derveyî ye nayê pejirandin. Quran yek ji çavkaniyên bingehîn ên qanûna îslamî ([[şerîet]]) e. Hin pratîkên dînî yên fermî di Quranê de girîngiyek mezin digirin, di nav de [[nimêj]] û [[rojî]]girtina [[Remezan (meh)|meha Remezanê]]. Di derbarê awayê ku nimêj tê kirin de, Quran behsa secdeyê dike. Peyva ku ji bo xêrxwaziyê hatî hilbijartin, [[zekat]], bi rastî tê wateya paqijkirinê ku tê vê wateyê ku ew xwe-paqijkirin e. Di [[fiqih]]ê de, peyva ''farz'' ji bo bendên fermanî yên zelal ên li ser bingeha Quranê tê bikaranîn. Lêbelê, ne mimkûn e ku meriv bibêje ku ayetên têkildar ji hêla hemî beşên şîrovekarên îslamî ve bi heman awayî têne fêm kirin; bi mînak, [[Henefî|henefiyan]] [[Nimêj|5 nimêjên rojane]] wekî ''farz'' qebûl dikin. Lêbelê, hin komên dînî yên wekî [[Qurantî|qurannas]] û [[Şiîtî|şiîyan]] ku guman nakin ku Qurana îro çavkaniyek dînî ye, ji heman ayetan encam didin ku bi zelalî ferman tê dayîn ku du an sê caran nimêj were kirin, ne pênc caran. Nêzîkî şeş ayet behsa awayê cil û bergên jin dikin dema ku di cihên giştî de ne; Hin zanyarên Misilman vê ayetê wekî hîcabê dibînin, hinên din jî wekî cil û berg bi gelemperî. Lêkolîn nîşan didin ku rêûresmên di Quranê de, ligel qanûnên wekî [[qisas]] û bac ([[zekat]]), wekî pêşveçûnek ji rêûresmên erebî yên berî îslamê pêş ketine. Peyvên erebî yên ku tê wateya [[hec]], nimêj ([[Nimêj|''salāt'']]) û xêrxwazî ​​(''zekat'') di nivîsên sefaîtî-erebî yên berî îslamê de têne dîtin​ ​û ev berdewamî dikare di gelek hûrguliyan de were dîtin, nemaze di hec û [[umre]]yê de. === Wekî çavkaniyek qanûn û biryarê === {{Gotara bingehîn|Şerîet}} Hejmareke biçûk ji ayetên di Quranê de li ser qaîdeyên giştî yên rêveberî, mîrat, [[zewac]], [[Tawan|sûc]] û ceza ne. Her çend Quran pergaleke taybetî ya rêveberiya qanûnî ferz nake jî, ew di nêzîkî 40 ayetan de tekez li ser adetan dike û edaletê ferman dike. ([[Nehl]]; 90) Rêbazên ku di Quranê de hatine destnîşankirin wekî nîşaneyên têgihîştinên qanûnî yên kontekstî têne hesibandin, wekî ku di hin mînakan de wekî [[qisas]] û diyet bi zelalî tê dîtin. Daxuyaniya jêrîn di Quranê de wekî qaîdeya giştî ya şahidiyê di fiqiha îslamiyê de tê hesibandin, ji bilî sûc û ceza - mînakî, deyn, kirîn, hwd.; Ey bawermend! Dema ku hûn ji bo demek diyarkirî deynek digirin, wê bi edaletê binivîsin....du mêrên xwe wekî şahid gazî bikin. Ger du mêr neyên dîtin, wê hingê mêrek û du jinên bijartina we dê şahidiyê bikin, ji ber vê yekê heke yek ji jinan ji bîr bike, ya din dikare wê bi bîr bîne. Wekî mînakek cuda, di [[Eyşe|çîroka gerdenbendî ya Eyşe]] de ku jê re ''Esbab el-Nuzul'' tê gotin ji bo sûreya [[Nûr]]: 11-20, çar şahid ji bo sûcdariya zînayê hewce bûn. Wekî din, ew kesên ku sûcdariyên ku şertên diyarkirî bicîh neanîn dikirin dê bi 80 qamçiyan werin cezakirin. Dadweriya serdemên paşîn destnîşan dike ku divê şahid mêr bin ku hemî sûcên hudud vedihewîne û kesên ku di civakê de ne xwedî pêbawerî û rastgoyî ne (kole, ne-adl; gunehkar, kafir) nikarin li dijî bawermendan şahidiyê bikin. Wekî din, dadweriya îslamî delîlên mijarên ku wekî tazir têne pênase kirin nexwest. Daxuyaniya di Quranê de ku rewşa koleyan di civakê de diyar dike ev e; ''Ma malaket aymanuhum'' tê wateya "ewên ku di destê we yê rastê de ne". Bikaranîna berfireh a koletiyê di cîhana îslamê de heta sedsala dawîn berdewam kiriye, û karanîna bê sinor a cinsî ya koleyên jin, ji bilî çend îstîsnayan wekî ku ew nedikarîn werin deynkirin di qanûnê îslamî yê kevneşopî de, di heman demê de îro pir caran tê gotin ku şerîet gelek mafan dide koleyan û armanc dike ku koletiyê bi demê re ji holê rake. ==== . ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] a9ak2i9xln6t439gpsz49sn53hdqn2u Zimanê erebî 0 4818 2008757 1984844 2026-05-11T07:31:22Z Avestaboy 34898 2008757 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Erebî | navê xwemalî = العربية - al-ʻarabīyah | renga malbat = Afroasyayî | dewlet = {{ala|Erebistana Siyûdî}}<br>{{ala|Yemen}}<br>{{ala|Îraq}}<br>{{ala|Sûrî}}<br>{{ala|Misir}}<br>{{ala|Tûnis}}<br>{{ala|Lîbya}}<br>{{ala|Cezayir}}<br>{{ala|Maroko}}<br>{{ala|Qeter}}<br>{{ala|Kuweyt}}<br>{{ala|Behreyn}}<br>{{ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}}<br />{{ala|Dewleta Filistînê}}<br />{{ala|Sûdan}}<br />{{ala|Sûdana Başûr}}<br />{{ala|Çad}}<br />{{ala|Morîtanya}} | herêm = [[Rojhilata Navîn]]<br/>[[Afrîkaya Bakur]] | nexşe = Arabic Varieties Map.svg | firehiya nexşe = | binnexşe = Firehbûna zimanê erebî: | zimanê zikmakî = 380.000.000 | malbat1 = [[Malbata zimanên afrîkayî û asyayî|Afroasyayî]] | malbat2 = [[Samî]] | malbat3 = [[Rojava samî]] | malbat4 = | malbat5 = | malbat6 = | nivîs = Tîpên erebî | netewe = | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = ar | iso2 = ara | iso3 = ara | agahdarî = }} '''Erebî''' (bi erebî: اللغة العربية ''al-luġatu al-ʿarabiyya'') [[ziman]]ê erebî ji [[Malbata zimanên afrîkayî û asyayî|Malbata zimanê Hamî−Samî]] ji baskê [[Zimanên samî|Samî]] ye. [[Quran|Qurana Pîroz]] bi zimanê erebî ye. Alfebeya erebî ji 28 tîpan pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/world-arabic-language-day/ |sernav=World Arabic Language Day {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en}}</ref> Ew li welatên mîna [[Maroko]], [[Cezayir]], [[Tûnis]], [[Misir]], [[Surî]], [[Îraq]], [[Erebistana Siyûdî]] û din tê gotin. Di heman demê de, di van welatan de zimanê yekem fermî ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arabic language}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zimanê erebî| ]] [[Kategorî:Zimanên samiya navendî|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Behreynê]] [[Kategorî:Zimanên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Îranê]] [[Kategorî:Zimanên Îsraêlê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Kuweytê]] [[Kategorî:Zimanên Libnanê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Zimanên Omanê]] [[Kategorî:Zimanên Qeterê]] [[Kategorî:Zimanên Sûriyê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Urdunê]] [[Kategorî:Zimanên Yemenê]] 6cz37p2md2gep075elwjh257u1dd05c 2008788 2008757 2026-05-11T08:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman | nav = Erebî | navê xwemalî = العربية - al-ʻarabīyah | renga malbat = Afroasyayî | dewlet = {{ala|Erebistana Siyûdî}}<br>{{ala|Yemen}}<br>{{ala|Îraq}}<br>{{ala|Sûrî}}<br>{{ala|Misir}}<br>{{ala|Tûnis}}<br>{{ala|Lîbya}}<br>{{ala|Cezayir}}<br>{{ala|Maroko}}<br>{{ala|Qeter}}<br>{{ala|Kuweyt}}<br>{{ala|Behreyn}}<br>{{ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}}<br />{{ala|Dewleta Filistînê}}<br />{{ala|Sûdan}}<br />{{ala|Sûdana Başûr}}<br />{{ala|Çad}}<br />{{ala|Morîtanya}} | herêm = [[Rojhilata Navîn]]<br/>[[Afrîkaya Bakur]] | nexşe = Arabic Varieties Map.svg | firehiya nexşe = | binnexşe = Firehbûna zimanê erebî: | zimanê zikmakî = 380.000.000 | malbat1 = [[Malbata zimanên afrîkayî û asyayî|Afroasyayî]] | malbat2 = [[Samî]] | malbat3 = [[Rojava samî]] | malbat4 = | malbat5 = | malbat6 = | nivîs = Tîpên erebî | netewe = | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = ar | iso2 = ara | iso3 = ara | agahdarî = }} '''Erebî''' (bi erebî: اللغة العربية ''al-luġatu al-ʿarabiyya'') [[ziman]]ê erebî ji [[Malbata zimanên afrîkayî û asyayî|Malbata zimanê Hamî−Samî]] ji baskê [[Zimanên samî|Samî]] ye. [[Quran|Qurana Pîroz]] bi zimanê erebî ye. Alfebeya erebî ji 28 tîpan pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/world-arabic-language-day/ |sernav=World Arabic Language Day {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en}}</ref> Ew li welatên mîna [[Maroko]], [[Cezayir]], [[Tûnis]], [[Misir]], [[Surî]], [[Îraq]], [[Erebistana Siyûdî]] û din tê gotin. Di heman demê de, di van welatan de zimanê yekem fermî ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arabic language}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zimanên samiya navendî|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Behreynê]] [[Kategorî:Zimanên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Îranê]] [[Kategorî:Zimanên Îsraêlê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Kuweytê]] [[Kategorî:Zimanên Libnanê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Zimanên Omanê]] [[Kategorî:Zimanên Qeterê]] [[Kategorî:Zimanên Sûriyê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê|Erebî]] [[Kategorî:Zimanên Urdunê]] [[Kategorî:Zimanên Yemenê]] [[Kategorî:Zimanê erebî| ]] drid96q7y97unp9ohih3ewaektdcamn Caf 0 10106 2008684 1769472 2026-05-10T23:01:10Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008684 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|thumb|Mirovekî ciwan ê caf. Ev wêne di sala 1914an de bi destê [[Ely Bannister Soane]] hate girtin]] '''Caf''' (bi kurdî : جاف ; her weha Jahf, Jaaf, Jaf, Caf) mezintirîn eşîra [[Kurdnasî|kurdan]] e ku bi navê êl jî tê zanîn, li sînorên Îran û Iraqê dijîn. Cihê dilê wan di navbera [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine|Senendcê]] de ye.<ref name="usmap1944">{{Jêder-malper |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |nivîskar1=Archibald Roosevelt |lînka-nivîskar=Archibald Roosevelt |tarîx=1944 |weşanger=[[Yale University]] }}</ref><ref name="Hamzeh’ee2008">{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jaf |sernav=Jaf |paşnav=Hamzeh’ee |pêşnav=M. Reza Fariborz |tarîx=2008 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=20 hezîran 2020 }}</ref> Ev êl bi piranî girêdayî mekteba [[Şafiî]] ye û gelek peyrewên [[Neqşbendî|Neqşîbendî]] û [[Qadirî]] hene.<ref name="Hamzeh’ee2008"/> Di sala 1114'an de ji aliyê Zaher Beg Jaff <ref>{{Jêder-malper |url=http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |sernav=Jaff family, Jaff Tribe, and Kurdistan |tarîx=4 nîsan 2019 |weşanger=Revista Kuadro |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127204939/http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |tarîxa-arşîvê=27 çiriya paşîn 2020 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=27 çiriya paşîn 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://zivmagazine.com/2015/06/01/a-brief-reading-about-jaff-tribe |sernav=A Brief Reading About Jaff Tribe |tarîx=1 hezîran 2020 |malper=zivmagazine.com |weşanger=Zîv Kurdish Mosaic |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200918210855/https://zivmagazine.com/2015/06/01/a-brief-reading-about-jaff-tribe/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ve hatiye çêkirin, serekên din ên girîng Mohamed Paşa Jaff, [[Adile Xanim]], Osman Paşa Caf û Mehmûd Pasha Caf, mala bav û kalên wan Kela Şêrwana ye. [[Împeratoriya Osmanî]] di salên 1700î de navê Paşa, navekî esilzade, li wan kir. Ew eşîra herî mezin a kurdên rojhilata navîn in ku nêzîkî 4 milyon kes in û bi soranî babanî diaxivin. Heta salên 1860î [[Mîrektiya Erdelan]] birêve dibin. == Belavbûna erdnîgarî == Eşîra Caf li van bajar û bajarokên: [[Helebce]], [[Kelar (navçe)|Kelar]], [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], Ravansar, [[Sine]], [[Ciwanro|Ciwanrro]], Selas-bawecanî, [[Kirmaşan]], [[Xaneqîn]] dijîn.<ref name="Hamzeh’ee2008"/><ref name="usmap19442">{{Jêder-malper |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |nivîskar1=Archibald Roosevelt |lînka-nivîskar=Archibald Roosevelt |tarîx=1944 |weşanger=[[Yale University]] }}</ref><ref name=":12">{{Jêder-kovar |tarîx=2017 |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |weşanger=[[United States Department of Justice]] |rr=14–16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191220220734/https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |tarîxa-arşîvê=2019-12-20 |tarîxa-gihiştinê=2020-06-20 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dîrok == Rojavayî di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, dema ku [[Ely Bannister Soane]] têkilî danîn, bi eşîra Jaff re têkilî dan destpêkirin. Piştî şer, eşîr li dijî Şêx Mehmûd Berzencî derketin û herwiha nehiştina otonomiya Kurdan ji aliyê Brîtanyaya Mezin ve li [[Iraq]]ê.<ref name="Tripp2007p33-34">Tripp, Charles. ''A History of Iraq''. Cambridge Press, 2007. Page 33-34</ref> Di destpêka sedsala 20an de, eşîrê yek nehê Iraqê kontrol kir û pergala ragihandinê ya welêt kontrol kir. Di sala 1933 de, nêzîkî 100,000 tivingên di destê eşîrê de bûn, berevajî 15,000 tenê ji hêla Iraqa nû ve hatî damezrandin. Di vê serdemê de, eşîra rûniştî bû.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2017 |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |weşanger=[[United States Department of Justice]] |rr=14–16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191220220734/https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |tarîxa-arşîvê=2019-12-20 |tarîxa-gihiştinê=2020-06-20 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Endamên navdar == '''Serok û siyasetmedar''' * [[Mihemed Paşa Caf]], padîşahê Kurd û serokê eşîra Jaffan, di sala 1734 de Keleha Şêrwana ava kir. * Osman Paşa Caf, (1846) şahê kurd, serokê eşîra Cafan û bi [[Adile Xanim]]ê ji eşîra Erdelan a kevn re zewicî.<ref>Tarih :17/N /1312 (Hicrî) Dosya No :35 Gömlek No :1312 Fon Kodu :İ..HUS.mm</ref> * [[Adile Xanim]] (1847–1924), ji aliyê înglîzan ve Prensesa Wêrek tê gotin; bi şahê Kurd Osman Paşa Caf re zewicî bû, bi rola xwe ya li herêmê, ango di serdema Şêx Mehmûd El-Cef Hefîd de navdar bû. * Ehmed Mixtar Caf (1898–1934), endamê parlamena Iraqê û şaredarê Helebce bû. * Newzad Dawid Beg Caf (ku bi navê Nozad Dawud Fattah Al Jaff jî tê naskirin), Serokê Banka Bakurê Iraqê û serokê eşîra Caf.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iraq-businessnews.com/2014/05/31/north-bank-in-good-position-for-growth/ |sernav=North Bank "in Good Position for Growth" |tarîx=31 gulan 2014 |weşanger=Iraq Business News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2018 |archive-date=2018-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529130241/http://www.iraq-businessnews.com/2014/05/31/north-bank-in-good-position-for-growth/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theworldfolio.com/news/nozad-dawood-fattah-al-jaff-chairman-of-north-bank-kurdistan-n1671/1671/ |sernav="Don't miss out, be a pioneer" |tarîx=2012 |weşanger=The Worldfolio |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.altonivel.com.mx/estilo-de-vida/la-tribu-jaff-en-la-actualidad-58115/ |sernav=La tribu Jaff en la actualidad |tarîx=10 çiriya pêşîn 2016 |weşanger=The Worldfolio |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2018 }}</ref> * Ekrem Hemîd Begzade Caf, serokekî kurd, siyasetmedar û wezîrê berê yê çandiniyê li Iraqê. * [[Hanna Jaff]] (jidayikbûn 1986), Kurda-Meksîkî ya Amerîkî ku ji dayîk bûye, siyasetmedar, xêrxwaz, nivîskar û berdevk e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://us.hola.com/royals/20200305fla4n4rxxb/hanna-jaff-latina-british-royal |sernav=Meet Hanna Jaff, the Latina who'll soon be part of the British royal family |xebat=HOLA! |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.vogue.mx/estilo-de-vida/articulo/hanna-jaff-la-mexicana-que-sera-integrante-de-la-familia-real-inglesa |sernav=Hanna Jaff, la mexicana que formará parte de la familia real inglesa |xebat=Vogue |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cosmopolitan.com.mx/celebridades/filantropa-mexicana-se-casara-con-un-miembro-de-la-realeza-inglesa/ |sernav=Filántropa mexicana se casará con un miembro de la realeza inglesa |xebat=Cosmopolitan |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 |tarîxa-arşîvê=1 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200401013748/https://www.cosmopolitan.com.mx/celebridades/filantropa-mexicana-se-casara-con-un-miembro-de-la-realeza-inglesa/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> '''Hunermend, helbestvan, dengbêj''' * [[Xanayê Qubadî]] Caf (ca.1700–1759), helbestvanek Cafî ya sedsala 18-an.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet ḴĀNĀ QOBĀDI], ''Encyclopedia Iranica'', accessed December 1, 2012</ref> * [[Nalî]] Caf (1797 an 1800–1855 an 1856), helbestvanê ku di afirandina zimanê edebî yê soranî yê başûrê Kurdistanê de cih girtiye.<ref name="Iranica">[[Keith Hitchins]], "NALÎ" in Encyclaopedia Iranica</ref> * [[Ebdulla Goran]] Caf (1904–1962). * [[Tara Caf]] (zayîn 1958), stranbêj û muzîkjenê pisporê harpê.<ref name="BBC">[http://www.bbc.co.uk/radio3/world/onyourstreet/mstara1.shtml World on Your Street], BBC Radio 3.</ref> '''Alim û akademîsyen''' * Fereidoun Biglari (jidayikbûn 1970), arkeolog û muzexane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://scholar.google.com/citations?user=E-Ec6lIAAAAJ&hl=en |sernav=Fereidoun Biglari |malper=scholar.google.com }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê]] dd3wg0xu82e9jugcwmzutfqyqclpwf7 2008685 2008684 2026-05-10T23:14:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2008685 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:A Jaf chief, S. Kurdistan.jpg|thumb|Mirovekî ciwan ê caf. Ev wêne di sala 1914an de bi destê [[Ely Bannister Soane]] hate girtin]] '''Caf''' (bi kurdî : جاف ; her weha Jahf, Jaaf, Jaf, Caf) mezintirîn eşîra [[Kurdnasî|kurdan]] e ku bi navê êl jî tê zanîn, li sînorên Îran û Iraqê dijîn. Cihê dilê wan di navbera [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine|Senendcê]] de ye.<ref name="usmap1944">{{Jêder-malper |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |nivîskar1=Archibald Roosevelt |lînka-nivîskar=Archibald Roosevelt |tarîx=1944 |weşanger=[[Yale University]] }}</ref><ref name="Hamzeh’ee2008">{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/jaf |sernav=Jaf |paşnav=Hamzeh’ee |pêşnav=M. Reza Fariborz |tarîx=2008 |malper=Iranica Online |tarîxa-gihiştinê=20 hezîran 2020 }}</ref> Ev êl bi piranî girêdayî mekteba [[Şafiî]] ye û gelek peyrewên [[Neqşbendî|Neqşîbendî]] û [[Qadirî]] hene.<ref name="Hamzeh’ee2008"/> Di sala 1114'an de ji aliyê Zaher Beg Jaff <ref>{{Jêder-malper |url=http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |sernav=Jaff family, Jaff Tribe, and Kurdistan |tarîx=4 nîsan 2019 |weşanger=Revista Kuadro |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201127204939/http://revistakuadro.com/jaff-family-jaff-tribe-and-kurdistan/ |tarîxa-arşîvê=27 çiriya paşîn 2020 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=27 çiriya paşîn 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://zivmagazine.com/2015/06/01/a-brief-reading-about-jaff-tribe |sernav=A Brief Reading About Jaff Tribe |tarîx=1 hezîran 2020 |malper=zivmagazine.com |weşanger=Zîv Kurdish Mosaic |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=24 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=18 îlon 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200918210855/https://zivmagazine.com/2015/06/01/a-brief-reading-about-jaff-tribe/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ve hatiye çêkirin, serekên din ên girîng Mohamed Paşa Jaff, [[Adile Xanim]], Osman Paşa Caf û Mehmûd Pasha Caf, mala bav û kalên wan Kela Şêrwana ye. [[Împeratoriya Osmanî]] di salên 1700î de navê Paşa, navekî esilzade, li wan kir. Ew eşîra herî mezin a kurdên rojhilata navîn in ku nêzîkî 4 milyon kes in û bi soranî babanî diaxivin. Heta salên 1860î [[Mîrektiya Erdelan]] birêve dibin. == Belavbûna erdnîgarî == Eşîra Caf li van bajar û bajarokên: [[Helebce]], [[Kelar (navçe)|Kelar]], [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]], Ravansar, [[Sine]], [[Ciwanro|Ciwanrro]], Selas-bawecanî, [[Kirmaşan]], [[Xaneqîn]] dijîn.<ref name="Hamzeh’ee2008"/><ref name="usmap19442">{{Jêder-malper |url=https://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/4172047 |sernav=Kurdish tribal map of Iraq : showing the Iraq portion of Kurdistan and the major Kurdish tribal divisions within Iraq. |nivîskar1=Archibald Roosevelt |lînka-nivîskar=Archibald Roosevelt |tarîx=1944 |weşanger=[[Yale University]] }}</ref><ref name=":12">{{Jêder-kovar |tarîx=2017 |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |weşanger=[[United States Department of Justice]] |rr=14–16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191220220734/https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |tarîxa-arşîvê=2019-12-20 |tarîxa-gihiştinê=2020-06-20 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dîrok == Rojavayî di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de, dema ku [[Ely Bannister Soane]] têkilî danîn, bi eşîra Jaff re têkilî dan destpêkirin. Piştî şer, eşîr li dijî Şêx Mehmûd Berzencî derketin û herwiha nehiştina otonomiya Kurdan ji aliyê Brîtanyaya Mezin ve li [[Iraq]]ê.<ref name="Tripp2007p33-34">Tripp, Charles. ''A History of Iraq''. Cambridge Press, 2007. Page 33-34</ref> Di destpêka sedsala 20an de, eşîrê yek nehê Iraqê kontrol kir û pergala ragihandinê ya welêt kontrol kir. Di sala 1933 de, nêzîkî 100,000 tivingên di destê eşîrê de bûn, berevajî 15,000 tenê ji hêla Iraqa nû ve hatî damezrandin. Di vê serdemê de, eşîra rûniştî bû.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |tarîx=2017 |sernav=Country Policy and Information Note Iraq: Blood feuds |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |weşanger=[[United States Department of Justice]] |rr=14–16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191220220734/https://www.justice.gov/eoir/page/file/995226/download |tarîxa-arşîvê=2019-12-20 |tarîxa-gihiştinê=2020-06-20 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Endamên navdar == '''Serok û siyasetmedar''' * [[Mihemed Paşa Caf]], padîşahê Kurd û serokê eşîra Jaffan, di sala 1734 de Keleha Şêrwana ava kir. * Osman Paşa Caf, (1846) şahê kurd, serokê eşîra Cafan û bi [[Adile Xanim]]ê ji eşîra Erdelan a kevn re zewicî.<ref>Tarih :17/N /1312 (Hicrî) Dosya No :35 Gömlek No :1312 Fon Kodu :İ..HUS.mm</ref> * [[Adile Xanim]] (1847–1924), ji aliyê înglîzan ve Prensesa Wêrek tê gotin; bi şahê Kurd Osman Paşa Caf re zewicî bû, bi rola xwe ya li herêmê, ango di serdema Şêx Mehmûd El-Cef Hefîd de navdar bû. * Ehmed Mixtar Caf (1898–1934), endamê parlamena Iraqê û şaredarê Helebce bû. * Newzad Dawid Beg Caf (ku bi navê Nozad Dawud Fattah Al Jaff jî tê naskirin), Serokê Banka Bakurê Iraqê û serokê eşîra Caf.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iraq-businessnews.com/2014/05/31/north-bank-in-good-position-for-growth/ |sernav=North Bank "in Good Position for Growth" |tarîx=31 gulan 2014 |weşanger=Iraq Business News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2018 |roja-arşîvê=2018-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180529130241/http://www.iraq-businessnews.com/2014/05/31/north-bank-in-good-position-for-growth/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theworldfolio.com/news/nozad-dawood-fattah-al-jaff-chairman-of-north-bank-kurdistan-n1671/1671/ |sernav="Don't miss out, be a pioneer" |tarîx=2012 |weşanger=The Worldfolio |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.altonivel.com.mx/estilo-de-vida/la-tribu-jaff-en-la-actualidad-58115/ |sernav=La tribu Jaff en la actualidad |tarîx=10 çiriya pêşîn 2016 |weşanger=The Worldfolio |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=28 gulan 2018 }}</ref> * Ekrem Hemîd Begzade Caf, serokekî kurd, siyasetmedar û wezîrê berê yê çandiniyê li Iraqê. * [[Hanna Jaff]] (jidayikbûn 1986), Kurda-Meksîkî ya Amerîkî ku ji dayîk bûye, siyasetmedar, xêrxwaz, nivîskar û berdevk e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://us.hola.com/royals/20200305fla4n4rxxb/hanna-jaff-latina-british-royal |sernav=Meet Hanna Jaff, the Latina who'll soon be part of the British royal family |xebat=HOLA! |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.vogue.mx/estilo-de-vida/articulo/hanna-jaff-la-mexicana-que-sera-integrante-de-la-familia-real-inglesa |sernav=Hanna Jaff, la mexicana que formará parte de la familia real inglesa |xebat=Vogue |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cosmopolitan.com.mx/celebridades/filantropa-mexicana-se-casara-con-un-miembro-de-la-realeza-inglesa/ |sernav=Filántropa mexicana se casará con un miembro de la realeza inglesa |xebat=Cosmopolitan |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2020 |tarîxa-arşîvê=1 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200401013748/https://www.cosmopolitan.com.mx/celebridades/filantropa-mexicana-se-casara-con-un-miembro-de-la-realeza-inglesa/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> '''Hunermend, helbestvan, dengbêj''' * [[Xanayê Qubadî]] Caf (ca.1700–1759), helbestvanek Cafî ya sedsala 18-an.<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/kana-qobadi-poet ḴĀNĀ QOBĀDI], ''Encyclopedia Iranica'', accessed December 1, 2012</ref> * [[Nalî]] Caf (1797 an 1800–1855 an 1856), helbestvanê ku di afirandina zimanê edebî yê soranî yê başûrê Kurdistanê de cih girtiye.<ref name="Iranica">[[Keith Hitchins]], "NALÎ" in Encyclaopedia Iranica</ref> * [[Ebdulla Goran]] Caf (1904–1962). * [[Tara Caf]] (zayîn 1958), stranbêj û muzîkjenê pisporê harpê.<ref name="BBC">[http://www.bbc.co.uk/radio3/world/onyourstreet/mstara1.shtml World on Your Street], BBC Radio 3.</ref> '''Alim û akademîsyen''' * Fereidoun Biglari (jidayikbûn 1970), arkeolog û muzexane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://scholar.google.com/citations?user=E-Ec6lIAAAAJ&hl=en |sernav=Fereidoun Biglari |malper=scholar.google.com }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîrên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîrên Rojhilata Kurdistanê]] bynnykcx7tcfh39ol6n45r7kwr8gxtr Giuseppe Pellizza da Volpedo 0 21440 2008505 1790781 2026-05-10T12:29:33Z Avestaboy 34898 2008505 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Îtalî|1861}} | çînaser = Wênesaze }} '''Giuseppe Pellizza da Volpedo''' (jdb. 28ê tîrmeha [[1868]]an, li [[Volpedo]], [[Îtalya]] - m. 14ê hezîrana [[1907]]an, li Volpedo) [[wênesaz]]ekî îtalyan bû. Giuseppe Pellizza wek wênesazekî [[neoîmpresyonîst]] tê dîtin. Wêneyê wî yê herî bi nav û deng ''Il Quarto Stato'' ("Çîna çaran", yanî proleterya {{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}}) ye. == Çavkanî == [[Wêne:Quarto stato.jpg|300px|thumb|Il Quarto Stato (1901)|çep]] {{Çavkanî}} {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Giuseppe Pellizza da Volpedo}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1868]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1907]] [[Kategorî:Wênesazên îtalî yên mêr]] se52gxf0zoscd79xrrhzq311rtjwzzd Lîdya 0 29243 2008492 2008489 2026-05-10T11:59:38Z Penaber49 39672 2008492 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] avn1n4n9279fkdnovnk30msgpmti5o7 2008493 2008492 2026-05-10T12:01:00Z Penaber49 39672 2008493 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ==== Serdema Kroesus ==== == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] l9a3z9lwfw24r09yqbfhwo3ih2lbou8 2008539 2008493 2026-05-10T13:54:12Z Penaber49 39672 /* Serdema Kroesus */ 2008539 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ==== Serdema Kroesus ==== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê pêvçên çidêbin û ji vê têkoşîna paşîn Kroesus bi serkevtî derdikeve ser textê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ms32fah1bqqrbrdpfe4ebyw4ptbc6md 2008542 2008539 2026-05-10T13:56:11Z Penaber49 39672 /* Serdema Kroesus */ 2008542 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ==== Serdema Kroesus ==== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus bi ser dikeve û derdikeve ser textê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 247190zv1euzefx8xowicjypp9tr40f 2008546 2008542 2026-05-10T14:03:41Z Penaber49 39672 /* Serdema Kroesus */ 2008546 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ==== Serdema Kroesus ==== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li şûna wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê re li Naukratis bibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] q4xk3fus6c3sry72koknkblljj3rgp6 2008547 2008546 2026-05-10T14:04:34Z Penaber49 39672 2008547 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ==== Serdema Kroesus ==== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li şûna wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] fwjm1osk3oii4qyb94mw66094o5ezp6 2008616 2008547 2026-05-10T17:26:33Z Penaber49 39672 2008616 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ==== Serdema Kroesus ==== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 190vcyyrpy9bzdea2l4h6vxew28bix5 2008617 2008616 2026-05-10T17:30:11Z Penaber49 39672 2008617 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ==== Serdema Kroesus ==== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] c9gnylrjtzkq2kg6fvrcfkglm50topz 2008618 2008617 2026-05-10T17:34:49Z Penaber49 39672 /* Serdema Kroesus */ 2008618 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ==== Serdema Kroesus ==== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] r5ua8cw7jnlyea9qzquv2kxrfoq35e3 2008619 2008618 2026-05-10T17:37:17Z Penaber49 39672 2008619 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ===== '''Serdema Kroesus''' ===== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] oyl0qlwdmsx3vgcq95cgsimgcrqo88f 2008620 2008619 2026-05-10T17:39:49Z Penaber49 39672 2008620 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ===== '''Serdema Kroesus''' ===== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. Di sala 550 yê berê zayînê de, biraziyê Kroesos, padîşahê Medya Astîages, ji aliyê neviyê xwe, padîşahê Farisî Kûrûsê Mezin ve hate hilweşandin û Krûş bi êrîşkirina Pteriayê, paytexta dewletek Frîgî ya vasal a Lîdyayî, bersiv daye dibe ku hewl daye ku dilsoziya xwe bi împeratoriya nû ya farisî ya Kûrûs re ragihîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] evyp5vn8w6hv8el2uk1iuj9vk9q5t3q 2008621 2008620 2026-05-10T17:45:48Z Penaber49 39672 2008621 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ===== '''Serdema Kroesus''' ===== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. Di sala 550 yê berê zayînê de, biraziyê Kroesos, dema padîşahê Medya Astîages, ji aliyê neviyê xwe ya padîşahê farisî Kûrûsê Mezin ve hatiye têk birin û Kûrûsê Mezin bi êrîşkirina Pteriayê, paytexta dewleteke frîgî ya vasal a lîdyayî, bersiv daye û dibe ku hewl daye ku dilsoziya xwe bi împeratoriya nû ya farisî ya Kûrûs re ragihîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 7e4kaahhpznssccwqj26wwq0oh56e3m 2008622 2008621 2026-05-10T17:50:47Z Penaber49 39672 /* Serdema Kroesus */ 2008622 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ===== '''Serdema Kroesus''' ===== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. Di sala 550 yê berê zayînê de, biraziyê Kroesos, dema padîşahê Medya Astîages, ji aliyê neviyê xwe ya padîşahê farisî Kûrûsê Mezin ve hatiye têk birin û Kûrûsê Mezin bi êrîşkirina Pteriayê, paytexta dewleteke frîgî ya vasal a lîdyayî, bersiv daye û dibe ku hewl daye ku dilsoziya xwe bi împeratoriya nû ya farisî ya Kûrûs re ragihîne. Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] owagfn0tcymbwzvx084pgwkh1cuiofv 2008623 2008622 2026-05-10T18:03:57Z Penaber49 39672 2008623 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ===== '''Serdema Kroesus''' ===== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin. Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye. Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ohuaxcrk1k09hfdbtsf38rhcmiauxpq 2008624 2008623 2026-05-10T18:05:49Z Penaber49 39672 /* Serdema Kroesus */ 2008624 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ===== '''Serdema Kroesus''' ===== Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin. Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye. Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] rkfmps298b2yx714gccfqbspsaxwb52 2008625 2008624 2026-05-10T18:10:09Z Penaber49 39672 /* Serdema Kroesus */ 2008625 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin. Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye. Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 6jrfv970tt29fvur1qf48gzbtdhpo6j 2008626 2008625 2026-05-10T18:15:25Z Penaber49 39672 /* Serdema Alyattes */ 2008626 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye. Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin. Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re û di sala 590ê berê zayînê de di navbera Împeratoriyên Med û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin. ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin. Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye. Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] b67yhdhfhx5agtqqzqfzcwapjga5wy7 2008628 2008626 2026-05-10T18:22:05Z Penaber49 39672 2008628 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve}}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10}}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=English |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu}}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî Şerê Rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê. Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe. Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin. Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye. Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] gli6rvz1rdnl11o8vlhgqdd4la4szrk 2008633 2008628 2026-05-10T18:27:16Z Penaber49 39672 2008633 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve}}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10}}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=English |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu}}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826}}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye. Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye. Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye. Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna Ewropayê zêdetir kiriye. Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin. Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye. Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] a1raawkfhfi7vh2ir4n1mme3llmprkx 2008637 2008633 2026-05-10T18:31:27Z Penaber49 39672 2008637 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve}}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10}}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004}}</ref><ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=English |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595}}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu}}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826}}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Cite web |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure}}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa|Ewropayê]] zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin. Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye. Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] jkdpf9u5d8ylf65mxi3qulgzx9ejo2b 2008638 2008637 2026-05-10T18:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir, Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.) 2008638 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve}}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10}}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004}}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=English |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595}}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu}}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826}}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure}}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin. Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye. Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ffhujce16fcss2yv3tc5l2n6ausviuy 2008640 2008638 2026-05-10T18:32:38Z Penaber49 39672 2008640 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve}}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10}}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004}}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=English |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595}}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu}}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826}}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure}}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 57bhabktsbxjor5fae61e2jhwfa4nx0 2008641 2008640 2026-05-10T18:35:29Z Penaber49 39672 2008641 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279}}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723}}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004}}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof}}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527}}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817}}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve}}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10}}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004}}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=English |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595}}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu}}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826}}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure}}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] rqocg0vxaixqx15ebnamzybps2f7gpa 2008642 2008641 2026-05-10T19:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2008642 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] c33nyfuhcy9brwv8bdppvbxgusq0m9w 2008648 2008642 2026-05-10T20:39:01Z Avestaboy 34898 /* */ Sernavê gotar nasnav wisa ye 2008648 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Krosusê de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Krosus, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 2vrzxp7kvp8x17y6fyudilxo7fvsg9m 2008649 2008648 2026-05-10T20:41:01Z Avestaboy 34898 2008649 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di Serdema Bronz a Dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 6554xi08r7gmgixvnjut4axjp61lxkk 2008650 2008649 2026-05-10T20:42:13Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2008650 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî Herodot yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku Herakles demekê xizmeta wî kiriye. Herakles bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ag8xp8u80sd3n1htwvuazc7idtq0r48 2008651 2008650 2026-05-10T20:43:18Z Avestaboy 34898 Rastnivîs û girêdan 2008651 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroesus re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ltd7byec769v7wr6196t6l7xreyazgo 2008652 2008651 2026-05-10T20:45:00Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2008652 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroesus ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroesus ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroesus Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroesus li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroesos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împaratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroesos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroesos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroesos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 91oslq7gmn1rp5dawnasiksypjrkqie 2008653 2008652 2026-05-10T20:48:51Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2008653 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Krosus (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] h2edckfbg8br7mwsfqet1mmet4dyqvk 2008654 2008653 2026-05-10T20:50:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2008654 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, di dibe ku hejmareke ji van nifûsan berê di bin destê Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] pemytou220u6ez38xrwmzjaoq7q5zg6 2008722 2008654 2026-05-11T06:19:29Z Penaber49 39672 2008722 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] p7j5fm3ytpv31dai386ueiaj84cfogw 2008723 2008722 2026-05-11T06:21:57Z Penaber49 39672 2008723 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == === Dîn === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] d17miplqnuumvxoyj4grvdq39avhv4e 2008733 2008723 2026-05-11T06:26:54Z Penaber49 39672 2008733 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe Y yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] iwwr4wj12lt2lar6mr6tb60cdcroq0z 2008734 2008733 2026-05-11T06:29:48Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2008734 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe Y yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin. Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] izu77rfuyovkc1vp9vwmqd3hf392p82 2008735 2008734 2026-05-11T06:31:02Z Penaber49 39672 2008735 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe Y yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin. Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne. Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] qv4z6vodq21aqtaqxkkto3vjmoozfq2 2008736 2008735 2026-05-11T06:35:34Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2008736 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe Y yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin. Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne. Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn. Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] je1lbh6jqmr47kk9vkgjbhhtr8u76sw 2008737 2008736 2026-05-11T06:37:44Z Penaber49 39672 2008737 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand û civak == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe Y yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin. Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne. Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn. Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin. Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 3z5a4fdda9r8d3elblh27hita6tqyo0 2008738 2008737 2026-05-11T06:38:58Z Penaber49 39672 2008738 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe Y yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin. Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne. Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn. Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin. Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] qzfihdap3dgk1eyu1cc9ssfnrxo7bxj 2008739 2008738 2026-05-11T06:41:50Z Penaber49 39672 2008739 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|çep|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe Y yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin. Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne. Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn. Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin. Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] opxb0va6tj96xopfr4m4igeunom2emt 2008740 2008739 2026-05-11T06:42:02Z Penaber49 39672 2008740 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe Y yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin. Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne. Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn. Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin. Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] g5geuirrpaf9afsyrb040bsiz97iax5 2008741 2008740 2026-05-11T06:47:36Z Penaber49 39672 2008741 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17}}</ref> û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.<ref name=":3" /> Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12}}</ref> Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374}}</ref> Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin. Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 2f0gn1vo90ukwz1go4gr8ehefbwhugu 2008742 2008741 2026-05-11T06:48:52Z Penaber49 39672 2008742 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17}}</ref> û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.<ref name=":3" /> Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12}}</ref> Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374}}</ref> Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin.<ref name=":3" /> Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 72anj3yunghdbhga1zf4ulselew8vo9 2008743 2008742 2026-05-11T06:50:06Z Penaber49 39672 2008743 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17}}</ref> û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.<ref name=":3" /> Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12}}</ref> Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374}}</ref> Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin.<ref name=":3" /> Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] jd6lbtao2y4djtbb06p14mwuow1nwal 2008759 2008743 2026-05-11T07:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 2008759 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in<ref name="Payne2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17}}</ref> û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12}}</ref> Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374}}</ref> Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 5qlq0r1qkiq6w657edbmxxwjojyz76d 2008789 2008759 2026-05-11T08:35:12Z Penaber49 39672 /* */ 2008789 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key|Şah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in<ref name="Payne2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17}}</ref> û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12}}</ref> Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374}}</ref> Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 5jqhpkjosyurk0urg6zgzslx9817ihg 2008790 2008789 2026-05-11T08:38:28Z Penaber49 39672 2008790 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key|Şah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiy bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in<ref name="Payne2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17}}</ref> û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12}}</ref> Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374}}</ref> Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Richard K |tarîx=2025-12-15 |sernav=Glossary |url=https://doi.org/10.1093/9780199709502.003.0008 |kovar=Tantra Across the Buddhist Cosmopolis |rr=219–232 |doi=10.1093/9780199709502.003.0008}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] rehm5hf1p8zgkmh1w0055k9cmdsu1ii 2008899 2008790 2026-05-11T08:52:18Z Penaber49 39672 2008899 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Lîdya | sal destpêk = 1200 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 546 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Kingdom of Lydia.png | binnexşe = Li dora sala 547ê {{bz}} nexşeya Lîdyayê. | paytext = [[Sardîs]] | ziman = [[Zimanê lîdî]] | dîn = [[Dînê lîdî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key|Şah]] | serokA1 = Gîges (rêveberê pêşîn) | serokA2 = [[Kroîsos]] (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 680–644 {{bz}} | serokA2 sal = 585–546 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Hîtît | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Hexemenîşî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Lîdya''' ({{Bi-grc|Λυδία|Ludía}}, {{Bi-la|Lydia}}; {{Bi-fa|لیدییه|Lîdîya}}) keyaniyeke serdema hesinî bû ku li herêmeke berfireh ê rojavayê [[Anatolya]]yê desthilatdarî kiribû ku paytexta keyaniyê bajarê [[Sardîs]]ê bû. Piştê ku [[Gelê Farsê|faris]] û [[Romaya kevnare|romayiyan]] li Anatolyayê hikûm kirine keyaniya Lîdyayê bi rêze ve pêşî bûye parêzgeheke girîng a [[Împeratoriya Hexamenişî]] û piştre jî bûye parêzgeheke [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]]. Gelê lîdyayî li dora sala 800ê {{bz}} de gelê gihîşt asteke diyarkirî ya hevgirtina siyasî û di salên 600ê {{bz}} de jî de wekê padîşahiyeke serbixwe derketine holê. Lîdyayî di sedsala 7ê a berê zayînê de, di asta herî bilind de, tevahiya rojavayê Anatolyayê kontrol kirine. Di sala 546ê berê zayînê de, Lîdya bûye satrapiya Împeratoriya Hexamenişî ku di farsiya kevin de wekê Sparda hatiye zanîn. Piştê hexamenişîyan Lîdya di sala 133ê {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Asyayê ya Împeratoriya Romayê. Pereyên Lîdyayê ji elektrûmê hatine çêkirin û di nav kevintirîn pereyên heyî de ne ku dîroka pereyê ji dora sedsala 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forgham‐Healey |pêşnav=Nicola |tarîx=2011-05-03 |sernav=Dictionary of Biomedicine2011172(Advisory editor Christopher O'Callaghan). ''Dictionary of Biomedicine''. Oxford: Oxford University Press 2010. ix + 608 pp., ISBN: 978 0 19 954935 1 £12.99; $18.95 Oxford Paperback Reference |url=https://doi.org/10.1108/09504121111134025 |kovar=Reference Reviews |cild=25 |hejmar=4 |rr=37–38 |doi=10.1108/09504121111134025 |issn=0950-4125 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/themes/money/the_origins_of_coinage.aspx |sernav=British Museum - The origins of coinage |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Map of Lydia ancient times.jpg|thumb|çep|Di dema serweriya Kroîsos de sinorên Lîdyayê]] Lîdya bi gelemperî li rojhilatê Îyonyaya kevnar ku di nav de parêzgehên rojavayê Tirkiyeya îro [[Uşak (parêzgeh)|Uşak]], [[Manîsa (parêzgeh)|Manîsa]] û ji parêzgeha [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîrê]] pêk hatibû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacquemin |pêşnav=Anne |tarîx=2012 |sernav=P. J. Rhodes: A History of the Classical Greek World 478–323 BC |url=https://doi.org/10.17104/0017-1417_2012_4_328 |kovar=Gnomon |cild=84 |hejmar=4 |rr=328–332 |doi=10.17104/0017-1417_2012_4_328 |issn=0017-1417 }}</ref> Sînorên Lîdyaya dîrokî di nav sedsalan de diguherin ku di destpêkê de bi Mîsya, Karya, Frîgya û Îyonyaya peravê ve hatibû vesinorkirin. Piştre hêza leşkerî ya Alyattes û Kroîsos, Lîdyayê berfireh kirine ku ji xeynî Lîkyayê, hemî Anatolyaya li rojavayê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] kontrol kirine. Piştê hatina farisan, Çemê Maeanderê (îro wekê çemê "Menderesa mezin" tê zanin) wekê sinorê başûr hatiye diyarkirin û di demên împeratoriya Romayê de Lîdya, Mîsya, Karya û ji Frîgyayê pêk hatibû. == Ziman == Zimanê lîdî ku di sedsala 1em a berê zayînê de winda bûye, zimanekî hind û ewropî bû şaxeke ji zimanê malbata zimanên hind û ewropî ya Anatolyayê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Tom |tarîx=1984 |sernav=Giuliano Bonfante &amp; Larissa Bonfante: The Etruscan language. Manchester: University Press, 1983. 174 pp., 38 illus., 4 maps. £25. |url=https://doi.org/10.1017/s0003598x0005170x |kovar=Antiquity |cild=58 |hejmar=223 |rr=144–145 |doi=10.1017/s0003598x0005170x |issn=0003-598X }}</ref> ku bi zimanên wekê bi lûwî û hîtîtî re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luwian Identities |weşanger=BRILL |tarîx=2013-06-03 |isbn=978-90-04-25341-4 |paşnavê-edîtor=Mouton |pêşnavê-edîtor=Alice |url=https://doi.org/10.1163/9789004253414 |paşnavê-edîtor2=Rutherford |pêşnavê-edîtor2=Ian |paşnavê-edîtor3=Yakubovich |pêşnavê-edîtor3=Ilya }}</ref> Lêbelê zimanê lîdî berevajiyê zimanên din ên Anatolyayê ku di nav de zimanên lûwî, karî û zimanê lîkî hebûn, bi gelemperî wekê beşek ji koma zimanên lûwî nehatiye kategorîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sociolinguistics of the Luvian Language |paşnav=Yakubovich |pêşnav=Ilya |weşanger=BRILL |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-90-04-17791-8 |url=https://doi.org/10.1163/9789047440277 }}</ref> Ji ber delîlên perçe perçe, haya roja îro wateyên gelek peyvan nehatiye zanîn lê piraniya rêzimana lîdîyî hatiye destnîşankirin. Mîna zimanên din ên Anatolyayê, zimanê lîdî bi berfirehî ji bo ku hevokan bi hev ve girê bide pêşgir bikar têne û perçeyên rêzimanî ji bo girêdana hevokan hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/lydia.html |sernav=Lydia {{!}} All About Turkey |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-08 }}</ref> Her wiha zimanê lîdî senkopeke berfireh derbas kiribû ku ji bo piraniya zimanên hind ewropî bûye sedema gelek komên konsonantên neasayî. == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Temple of Artemis Sardis Turkey4.jpg|thumb|Dîmenek ji perestgeha Artemisê li bajarê Sardîs a paytexta Lîdyayê]] Dîroka destpêkê ya Lîdyayê hê jî bi awayekê baş nehatiye ronîkirin. Di [[Serdema bronzî]] ya dereng de (1600–1200 {{bz}}) axa ku paşê bûye Lîdya beşek ji dewletek berfirehtir a bi navê Arzawayê bû ku bi taybetî Lîdya di bin desthilatdariya padîşahiyên Arzawa yên<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-roosevelt-lydia-before-lydians |sernav=The Archaeological Exploration of Sardis |malper=sardisexpedition.org |roja-gihiştinê=2026-05-09 }}</ref> bi navê Mîra û Šeḫa û her wiha bajar-dewleta Apasa (serkêşên Efesos a yewnanî) vegirtiye nav xwe. Mîna dewletên din ên Arzawayê pêwendiyên wan ên aloz bi Împeratoriya Hîtîtan re hebûn û di demên cûda de hem wekê hevalbend, wekê dijmin û hem jî vasal pêwendiyên wan pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-11-21 |cild=1 |ziman=en |paşnavê-edîtor=McMahon |pêşnavê-edîtor=Gregory |url=https://academic.oup.com/edited-volume/36332/chapter/318717500 |paşnavê-edîtor2=Steadman |pêşnavê-edîtor2=Sharon |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015 }}</ref> Li dora sala 800ê {{bz}} tê dîtin ku gelê lîdyayî li herêma xwe bicih bûne û heta radeyekê hevgirtina siyasî bi dest xistine. Lêbelê ji ber nebûna tomarên nivîskî yên hevdem, dîrok û bûyerên rastîn nehatine destnîşankirin. Tenê delîlên saxlem ji bo vê serdema pêşîn ji kolandinên arkeolojîk ên li Sardîsê hatine dîtin. Her çiqas hin vegotinên wêjeyî hebûna du xanedaniyên lîdî yên destpêkê îdia dikin, ango malbata Atys ku tê gotin lîdî li ser navê kurê wî Lîdus hatine binavkirin û hatiye diyar kirin ku Heraklîd berê sala 685ê {{bz}} bi qasî bîstûdu nifşan hikum kirine, ev çavkanî tenê di mîtolojiyê de ne û baweriya wan a dîrokî kêm in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |tarîx=2025-08-18 |sernav=The Lydian Empire |url=https://www.academia.edu/1838086/The_Lydian_Empire |kovar=academia.edu }}</ref> === Keyaniya Lîdyayê === Keyaniya Lîdyayê ji demek nediyar heya sala 546ê {{bz}} wekê Keyaniyeke serbixwe hikum kiriye. ==== Kandaules ==== Li gorî [[Hêrodotos]] yek ji neviyên Lîdus Iardanus bû ku [[Hêraklês]] demekê xizmeta wî kiriye. Hêraklês bi yek ji keçên kole ya Iardanus re têkiliyeke hebû û kurê wan Alkaeus yê yekem ê Xanedaniya Heraklîdan bû ku hatiye diyar kirin ku bi Agron dest pê kiriye ku bi qasê 22 nifşan li ser Lîdyayê hikum kiriye.<ref name="Figueira2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Language as a marker of ethnicity in Herodotus and contemporaries |paşnav=Figueira |pêşnav=Thomas |weşanger=Routledge |tarîx=2020-01-16 |rr=43–71 |isbn=978-1-315-20908-1 |url=https://doi.org/10.4324/9781315209081-4 }}</ref> Di sedsala 8ê berê zayînê de Meles bûye rêveberê 21em û piştê rêveberê herî dawî yê Heraklîdan bûye rêveberê xanedaniyê û rêveberê herî dawî jî kurê wî Kandaules bû.<ref name="Figueira2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction |paşnav=Bury |pêşnav=J. B. |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=1975 |rr=1–3 |isbn=978-0-333-15493-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-02099-7_1 |paşnav2=Meiggs |pêşnav2=Russell }}</ref> ==== Împeratoriya Mermnad (680–546 {{bz}}) ==== [[Wêne:Gyges Tablet, British Museum.jpg|thumb|çep|Tableta Gîges, li Muzexaneya Brîtanî]] ===== '''Serdema Gîges''' ===== Gîges yekem rêveberê lîdyayî bû ku hebûna wî di tomarên hemdem hatiye dîtin.<ref name=":0"/> Li gorî vegotinên nîvefsanewî yên di dema serweriya wî de, ew kurê kesekî bi navê Daskîlûs bû û bi rûxandina qiral Kandaules bi alîkariya Arselîsê ku mîrekî karîyî yê ji Mîlasayê, hatiye ser desthilatdariyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BRAUN |pêşnav=R. M. |paşnav2=HOPPE |pêşnav2=R. |tarîx=1982-09-07 |sernav=ChemInform Abstract: OXOSTANNATES(II). IV. DIRUBIDIUM DIOXOSTANNATE (RB2SNO2) AND DIPOTASSIUM DIOXOSTANNATE (K2SNO2) |url=https://doi.org/10.1002/chin.198236037 |kovar=Chemischer Informationsdienst |cild=13 |hejmar=36 |doi=10.1002/chin.198236037 |issn=0009-2975 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buick |pêşnav=I.S |tarîx=1991 |sernav=Mylonite fabric development on Naxos, Greece |url=https://doi.org/10.1016/0191-8141(91)90027-g |kovar=Journal of Structural Geology |cild=13 |hejmar=6 |rr=643–655 |doi=10.1016/0191-8141(91)90027-g |issn=0191-8141 }}</ref> Bilindbûna Gîgesê ya ser desthilatê di çarçoveya serdema aloziyê de piştî dagirkirina kîmeriyan pêk hatiye ku ew gelekî koçer ê ji deşta Pontusê bûn û rojavayê Asyayê dagir kiribûn û li dora 675ê {{bz}} de padîşahiya Frîgyayê ku hêzeke mezin ê Anatolyayê bû, wêran kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Davis |pêşnav=Peter J. |paşnav2=Cook |pêşnav2=D. Ryan |paşnav3=Stiller |pêşnav3=Richard |paşnav4=Davin-Robinson |pêşnav4=Karen |tarîx=1988 |sernav=Stressed Children |url=https://doi.org/10.1213/00000539-198802000-00021 |kovar=Anesthesia &amp; Analgesia |cild=67 |hejmar=2 |rr=196???197 |doi=10.1213/00000539-198802000-00021 |issn=0003-2999 }}</ref> Gîges ji valahiya desthilatdariya ku ji ber dagirkeriyên kîmeriyan çêbibû sûd wergirtiye ku padîşahiya xwe xurt bike û bike hêzek leşkerî, wî dîplomatên xwe şandiye Nînewayê û ji bo alîkariya li dijî dagirkeriyên kîmeriyan bi qesra neoasûriyan re pêwendî pêk aniye û êrîşî bajarên îyonî ya yewnaniyên wekê Mîletus, Smîrna û Kolofonê kiriye.<ref name="Spalinger1978">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Hevpeymaniyên berfireh ên Gîges bi xanedanên karî re rê daye wî ku leşkerên karî û îyonî yên yewnanî bişîne derveyî welêt ku alîkariya padîşahê Misirê Psamtîk I yê bajarê Sais bikin ku wî li dora sala 662ê {{bz}} de pêwendî bi wî re pêk anibû. Bi alîkariya van hêzên çekdar ên Psamtîk I piştî ku yanzdeh padîşahên din ên ku wî bi wan re li Misira Jêrîn hikum dikir, ji holê rakiriye û Misirê di bin desthilatdariya xwe de dike yek perçeyekî.<ref name="Spalinger1976">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony |tarîx=1976 |sernav=Psammetichus, King of Egypt: I |url=https://www.jstor.org/stable/40001126 |kovar=Journal of the American Research Center in Egypt |cild=13 |rr=133–147 |doi=10.2307/40001126 |issn=0065-9991 }}</ref><ref name="Spalinger1978"/> Di sala 644l berê zayînê de Lîdya rastê êrîşa sêyem a kîmeriyan hatiye ku ji aliyê padîşahê wan Lîgdamîs ve dihat birêvebirin. Di vê êrişê de lîdyayî têk çûne, paytexta wan bajarê Sardîsê hatiye talankirin û Gîges jî di êrîşan de hatiye kuştin.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> ===== '''Serdema Ardîs û Sadiyattes''' ===== Piştê serdem û têkçûna Gîyages, serdema Ardîs û Sadîattes despêkiriye.<ref name="Spalinger1976"/><ref name="Spalinger1978"/> Di vê serdemê de Ardîs êrîşî bajarê Mîletus ê yewnaniya îyonî kiriye û di bidestxistina bajarê Priyeneyê de bi ser ketiye, piştî vê yekê Priyene heta dawiya deshilatdariya wê di bin desthilatdariya rasterast a keyaniya Lîdyayê de maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Miletos, the Ornament of Ionia |paşnav=Gorman |pêşnav=Vanessa |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-472-03777-3 |cih=Ann Arbor, MI |url=https://doi.org/10.3998/mpub.17387 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/1/The%CC%80se%20entie%CC%80re%20vol%20I.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di vê serdemê de serweriya Ardîs kurt bû<ref name="Dale2015"/> û di sala 637ê {{bz}} de an jî di sala heftem a serweriya Ardîsê de, eşîra trakî ya Treres ku ji Bosporusa trakî koç kiribûn û Anatoliyayê dagir kiribûn, di bin desthilatdariya padîşahê xwe Kobos de û bi hevpeymaniya bi Kîmerya û Lîkyayê re, êrîşî Lîdyayê kirine.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Spalinger |pêşnav=Anthony J. |tarîx=1978 |sernav=The Date of the Death of Gyges and Its Historical Implications |url=https://www.jstor.org/stable/599752 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=98 |hejmar=4 |rr=400–409 |doi=10.2307/599752 |issn=0003-0279 }}</ref> Wan bi hev re dîsa Lîdyayê têk birine û cara duyem paytexta Lîdyayê Sardîsê ji xeynî keleha bajêr, talan kirine. Guman û şik heye ku Ardîs di vê êrîşa kîmeriyan de hatiye kuştin.<ref name="Dale2015"/> Kurê wî Sadiyattes li cihê bave xwe Ardîs hatiye hilbijartin ku serweriya wî demek kurt berdewam kiriye.<ref name="Dale2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Dale |pêşnav=Alexander |tarîx=2015-10-01 |sernav=WALWET and KUKALIM: Lydian coin legends, dynastic succession, and the chronology of Mermnad kings |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/kadmos-2015-0008/html?lang=en |kovar=Kadmos |ziman=de |cild=54 |hejmar=1-2 |rr=151–166 |doi=10.1515/kadmos-2015-0008 |issn=1613-0723 }}</ref> Sadiyattes di sala 635ê berê zayînê de miriye û dibe ku mîna bapîrê xwe Gîges û bavê xwe Ardîs, di şerê li dijî kîmeriyan de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Dale2015" /> ===== '''Serdema Alyattes''' ===== [[Wêne:Kimerian.jpg|thumb|Rolyefek şervanên siwarî yên kimerî]] Di nav aloziyeke dijwar ê di sala 635ê {{bz}} de Alyattes ku kurê Sadyattes bû cihê navê xwe girtiye ku hewl daye ku Lîdyayê veguherîne împeratoriyeke bihêz.<ref name="Dale2015"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Herodotus and tragedy |paşnav=Griffin |pêşnav=Jasper |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-06-08 |rr=46–59 |url=https://doi.org/10.1017/ccol052183001x.004 }}</ref> Di demek kurt ê piştî derketina Alyattes a li ser textê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The empire of the steppes : a history of Central Asia |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=New Brunswick : Rutgers University Press ; London : Eurospan [distributor] |tarîx=1988 |isbn=978-0-8135-0627-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/empireofsteppesh00prof }}</ref> û di destpêka serweriya wî de, bi qebûlkirina asûriyan û bi hevpeymaniya lîdîyan skîtî di bin desthilatdariya Madyes de ketin Anatoliyê, trereyiyan ji Anatolyayê derxistin û Kîmmeryayê têk birin ku êdî careke din lîdî û Asûrî nekevin bin metirsiyan. Piştî vê yekê skîtiyan heya Anatolyaya Navîn serdestiya xwe berfireh kirine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=tandfonline.com |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-10 |doi=10.1080/00438243.1972.9979527 }}</ref> heta ku ew salên 590ê berê zayînê de ji aliyê Medan ve ji Anatolyayê hatine derxistin.<ref name=":1"/> Ev têkçûna dawî ya kîmeriyan ku ji aliyê hêzên hevbeş ên Madyes ve hatiye pêkanîn ku Strabo wî bi derxistina treres û kîmeriyan ê ji Anatolyayê îdia dike û Herodotus û Polyaenus jî îdîa kirine ku di dawiyê de kîmerî ji aliyê Alyattes ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ivantchik |pêşnav=Askold I. |tarîx=1993 |sernav=La datation du poème l'Arimaspée d'Aristéas de Proconnèse |url=https://doi.org/10.3406/antiq.1993.1160 |kovar=L'antiquité classique |cild=62 |hejmar=1 |rr=35–67 |doi=10.3406/antiq.1993.1160 |issn=0770-2817 }}</ref> Alyattes berê xwe daye li rojhilat berê xwe daye Frîgyayê ku li wir wî desthilatdariya Lîdyayê ber bi rojhilat ve heta Frîgyayê berfireh kiriye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=Lîdya di bin desthilatdariya Alyattes û Croesus de: Padîşahiyek li ser xaçerêya bajar-dewletên yewnanî û monarşiyên Rojhilat. Lêkolîn li ser rêxistina wê ya navxweyî û siyaseta derve }}</ref> Alyattes siyaseta xwe ya berfirehkirinê li rojhilat berdewam kiriye û ji hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê ku Herodotus îdia dikir ku cîgirê Alyattes Kroesus li ser wan hukum kiriye ku di nav wan de lîdyayî, frîgî, mîsyayî, maryandînî, xelîbî, paflagonî, thînî û bîtînî trakî, karî, îyonî, dorî, aeolî, û pamfîlî hebûn, dibe ku warê hejmareke ji van nifûsan berê di bin desthilatdariya Alyattes de hatibin fetihkirin û dibe ku nekariye tevayiya Lîkyaya Lîdyayê bindest bike. Astengiya vê bindestiyê ji ber vê yekê bûye ku perava Lîkyayê ji bo lîdyayîyan girîng ku ev dever nêzîkê rêyeke bazirganiyê bû ku herêma Egeyê, Levant û Qibrisê bi hev ve girêdabû Lîdyayê rê nedaye ku ev dever werin dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/alyattes/ |sernav=Alyattes of Lydia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-05-10 }}</ref> Serkevtinên rojhilatî yên Alyattes di salên 590î berê zayînê de Împeratoriya Lîdyayê bûye sedema pêvçûnên bi medan re<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge ancient history. Vol. 3, Pt.2: The Assyrian and Babylonian empires and other states of the Near East, from the eighth to the sixth centuries B.C. / ed. by John Boardman |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=1991 |isbn=978-1-139-05429-4 |çap=2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boardman |pêşnavê-edîtor=John }}</ref> û di sala 590ê berê zayînê de di navbera [[Împeratoriya Med|Împeratoriyên Med]] û Lîdyayê de şereke giran derketiye ku pênc salan berxwe daye, heta ku di sala 585ê berê zayînê de bi girtina rojê re şer hatiye rawestindandin (ji ber vê yekê jê re şerê girtina rojê tê gotin) ku her du aliyan jî vê rojgirtina wekê nîşanek ji bo bidawîanîna şer şîrove kirine. Padîşahê Babîlê Nebukadnezar II û padîşahê Kîlîkyayê Siyennesîs di peymana aştiyê ya piştre de wekê navbeynkar tevgeriyane ku bi zewaca kurê padîşahê Med Kiyaksares, Astiyages, bi keça Alyattes, Aryenis û bi zewaca muhtemel a keça Kiyaksares bi Alyattes an jî bi kurê wî Kroîsos re hatiye mohrkirin.<ref name="Diakonoff1985">{{Jêder-kitêb |sernav=MEDIA |paşnav=Diakonoff |pêşnav=I. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985-06-06 |rr=36–148 |isbn=978-1-139-05493-5 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521200912.004 }}</ref><ref name="Leloux2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Leloux |pêşnav=Kevin |tarîx=2016 |sernav=THE BATTLE OF THE ECLIPSE (MAY 28, 585 BC): A Discussion of the Lydo-Median treaty and the Halys border |url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/207259 |kovar=Polemos: Journal of Interdisciplinary Research on War and Peace |ziman=en |cild=19 |hejmar=2 |issn=1331-5595 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> ===== '''Serdema Kroesus''' ===== [[Wêne:Croesus portrait.jpg|thumb|çep|Portreya Kroîsos ku qiralê dawî yê Lîdyayê bû]] Alyattes demek kurt piştî şerê rojgirtinê, di sala 585ê {{bz}} de dimire<ref name="Dale2015"/> ku piştî vê yekê Lîdya bi têkoşîneke desthilatdariyê re rû bi rû maye ku di navbera kurê wî Pantaleon ku ji jineke yewnanî hatibû dinê û kurê wî yê din Kroîsos ku ji jineke esilzade yê karîyî hatibû dinê têkişîna desthilatdariyê çidêbin û ji vê têkoşîn a paşîn Kroesus biser dikeve û derdikeve ser textê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DeFond |pêşnav=Mark L. |paşnav2=Jiambalvo |pêşnav2=James |tarîx=1991-07-01 |sernav=Incidence and Circumstances of Accounting Errors. |url=https://doi.org/10.2308/tar-9605072962 |kovar=The Accounting Review |cild=66 |hejmar=3 |rr=643–655 |doi=10.2308/tar-9605072962 |issn=0001-4826 }}</ref> Kroîsos Karyayê xistiye bin kontrola rasterast a împeratoriya Lîdyayê<ref name=":2" /> û hemî Îyonya, Aeolis û Dorisê xistiye bin destê xwe lê wî planên xwe yên îlheqkirina bajar-dewletên yewnanî yên li giravên Deryaya Egeyê berda û li cihê wê peymanên dostaniyê bi wan re îmze kiriye dibe ku alîkariya wî bikira ku beşdarî bazirganiya sûdmend a yewnaniyên Egeyê bi Misirê a li Naukratisê bibe.<ref name=":2" /> Her çiqas sinorê rastîn ê Keyaniya wî li rojhilatê Halîsê, li xalek nediyar a rojhilatê Anatolyayê be jî, li gorî Herodotus, Kroîsos li ser hemî gelên li rojavayê çemê Halîsê hikum kiriye.<ref name="Diakonoff1985" /><ref name="Leloux2016" /><ref name=":5" /> Kroîsos ku pêwendiyên wî yên dostane yên ku di navbera bavê wî Alyattes û qiralê Împeratoriya Medyayê, Kîyaxares de hatibûn çêkirin re berdewam kiriye û piştî ku wî cihê Alyattes girtiye û Astîages jî ku cihê qiralî medî Kiyaxares girtiye, heman pêwendiyên baş ê bi medan re berdewam kiriye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/220928/2/The%cc%80se%20entie%cc%80re%20vol%20II.pdf |sernav=La Lydie d'Alyatte et Crésus: Un royaume à la croisée des cités grecques et des monarchies orientales. Recherches sur son organisation interne et sa politique extérieure }}</ref> Di bin serweriya Kroîsos de, Lîdya pêwendiyên xwe yên baş ên ku ji aliyê Gîges ve bi padîşahiya Misirê re dest pê kiribûn, ku di wê demê ji aliyê firewn Amasis II ve dihat birêvebirin, berdewam kiriye.<ref name=":6" /> Di heman demê de Kroesos pêwendiyên bazirganî û dîplomatîk bi keyaniya neo-babîl a Nabonidus re çêkiriye û bi çêkirina pêwendiyên bi bajar-dewleta Spartayê re pêwendiyên xwe yên bi yewnaniyên li parzemîna [[Ewropa]]yê zêdetir kiriye.<ref name=":2" /> Di sala 550 yê berê zayînê de bûrayê Kroesos, dema ku padîşahê Medyayê Astîages, ji aliyê neviyê xwe yê padîşahê farisî Kûruşê Mezin ve hatiye têk birin.<ref name=":6" /> Bi ketina medan re Kroîsos li dijî Pteryayê ku paytexta dewleteke frîgî yê girêdayî Lîdyayê bû êrîş daye destpêkirin. Hatiye diyarkirin ev êrîşa Kroîsos ji bo ku Pteryayê hewl daye ku dilsoziya xwe bi Kûrûşê Mezin re ragihîne, ji bo têkbirina medan pêk hatiye.<ref name=":6" /> Kûrûş bi destwerdana xwe yê li Kapadokyayê bersiv daye û li Pterayê di şerekî de lîdyayiyan têk biriye û careke din dîsa li Thîmbrayê berê ku paytexta Lîdyayê Sardisê dorpêç bike û bi dest bixe, bi vî awayî dawî li serweriya xanedana Mermnad û împeratoriya Lîdyayê aniye. Piştê vê bûyerê Lîdya êdî ti carî serxwebûna xwe bi dest nexistiye û wekê beşek ji împeratoriyên cûrbecûr ên li pey hev maye.<ref name=":6" /> == Çand == === Dîn === Lîdyayî di serdema kevnare ya destpêkê de dînperst bûn ku ji ber çavkaniyên naskirî yên ku bi piranî ji eslê xwe yewnanî ne, hê jî hindik hatiye îspatkirin lê nivîsên lîdyayî yên di derbarê dînê de pir kêm in<ref name="Payne2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019-12-15 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvd1c9d4.17}}</ref> û ti komên nivîsên rîtuelî yên lîdyayî yên wekê tabletên rîtuelî yên hîtîtan nehatine dîtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas nivîsarên lîdyayî ya tomarkirî piçûk be jî, nivîsên cûrbecûr ên têkildarî dînê ji dora sala 650 heta li dora 330-325ê {{bz}} ne ku bi vî awayî ev nivîsar ji serdema ku bi damezrandina xanedaniya Mermnad di bin serweriya Gîges de dest pê dike û bi piştî fetihkirina makedonî ya di bin serweriya Îskender III û destpêka serdema helenîstîk bi dawî dibe, vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Native Religious Traditions from a Lydian Perspective |paşnav=Payne |pêşnav=Annick |weşanger=Lockwood Press |tarîx=2019 |rr=231–248 |isbn=978-1-948488-17-4 |url=https://doi.org/10.5913/2019167.ch12}}</ref> Li gorî delîlên sinorkirî, pratîkên dînî yên lîdyayî li dora berhemdariya xwezayê disekinîn ku wekî di nav civakên kevnar de gelemperî bû ku bi çandiniya serketî ya erdê ve girêdayî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Charlotte |tarîx=2020-03-16 |sernav=The decarbonisation divide |url=https://doi.org/10.1038/s41562-020-0843-8 |kovar=Nature Human Behaviour |cild=4 |hejmar=3 |rr=236–236 |doi=10.1038/s41562-020-0843-8 |issn=2397-3374}}</ref> Dînê Lîdyaya destpêkê bi kevneşopiyên Anatolyayê û yewnanî ve girêdanên bihêz nîşan dane û pantheona wê ji xwedawendên lîdyayî yên xwemalê pêk dihat ku perspektîvên xwedawendên Ege-Balkan ên berê bûn û her wiha xwedawendên Anatolyayê bûn ku rolên kêmtir werdigirtin.<ref name="Payne2019" /> Her çiqas Lîdya li dora sala 547ê {{bz}} de ji aliyê Împeratoriya Hexemenişî ve hatibe fetihkirin jî, kevneşopiyên xwemaliyên lîdyayî ji aliyê desthilatdariya farisan ve nehatine tunekirin û piraniya nivîsên lîdyayî di vê serdemê de hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Payne |pêşnav=Richard K |tarîx=2025-12-15 |sernav=Glossary |url=https://doi.org/10.1093/9780199709502.003.0008 |kovar=Tantra Across the Buddhist Cosmopolis |rr=219–232 |doi=10.1093/9780199709502.003.0008}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Dewleta serdema kevn]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Gelên kevnare]] [[Kategorî:Herêm]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Lîdya| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] h5iwe76nj4umceb25wjs1css26ifabx AKnews 0 34664 2008678 1835745 2026-05-10T22:01:41Z Kurê Acemî 105128 2008678 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} '''AKnews''' (Ajansa Kurdistan) ajanseka nûçeyan a kurdî ye. Di sala [[2008]]an ji aliyê serokwezîrê berê yê Herêma Kurdistan, [[Nêçîrvan Barzanî]] ve hate vekirin û de dest bi weşana xwe ya fermî kir. Navenda AKnews li paytexta [[Herêma Kurdistan]]ê [[Hewlêr]] e. AKnews weşana xwe bi zaravayên [[Soranî]] û [[Kurmancî]], Zimanên [[Elmanî]], [[Erebî]], [[Farisî]], [[Ingilîzî]] û [[Tirkî]] dikê. == Girêdanên derve == * [http://aknews.com/ Malpera AKnews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102161210/http://aknews.com/ |date=2010-01-02 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Ajansên nûçeyan]] [[Kategorî:Ajansên nûçeyan ên kurdî]] os2gea3nf8n1y7e1dojlbyfs47q4yet Pontormo 0 49281 2008506 1959074 2026-05-10T12:31:08Z Avestaboy 34898 2008506 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = Wênesaze }} '''Jacopo Carucci''' (jdb. [[24ê gulanê]], 1494 – m. [[2ê kanûna paşîn]], 1557), bi pirranî weke ''Jacopo da Pontormo'' an jî ''Pontormo'' tê nasîn. Pontormo wênesazekî îtalyan ê şêweyê [[manerîzm]]ê ye ku di dibistana [[Dibistana Florensê|Florensê]] de perwerde bûye. Jacopo Carucci li [[Pontorme]] ya nêzîkê bajarê [[Empolî]] ji dayîk bûye. Bavê wî Bartolomeo di Jacopo di Martino Carrucci û diya wî Alessandra di Pasquale di Zanobi bûn. Ew li cem kesên navdar ên weke [[Leonardo da Vinci]], [[Mariotto Albertinelli]] û [[Piero di Cosimo]] maye. Li bajarê [[Florens]]ê malbata navdar a îtalyan [[Medici]] hertim piştgirî daye wî. Dema diçe [[Roma]]yê û berhemên [[Michelangelo]] dibîne, bandoreke mezin li wî dibe û ev bandor di berhemên wî yên dawî de xuya dike. Wî di jiyana xwe de gelek berhemên ''(wêne)'' hêja çêkirin e. Pontormo di sala 1557an de li bajarê Florensê diçe ser dilovaniya xwe. == Galeriya wêneyên wî == [[Wêne:138 le vite, jacopo pontormo.jpg|thumb|Pontormo bi xêzkirina Giorgio Vasari, 1568]]<gallery> Wêne:Pontormo, Jacopo da - The Virgin and Child with St Joseph and John the Baptist.jpg|[[Meryem]] bi zarokekê re Wêne:Jacopo Pontormo 033.jpg|Yûsif li Misirê Wêne:Jacopo Pontormo 057.jpg|Portreya Niccolò Ardinghelli </gallery> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Jacopo Pontormo}} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Pontormo Wîkiya îngilîzî, guhertina dawî:20ê kanûna pêşîn 2011] * [http://www.kfki.hu/~arthp/html/p/pontormo/ Pontormo's paintings and drawings illustrated] * [http://www.abcgallery.com/P/pontormo/pontormo.html Pontormo at Olga's Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927053846/http://www.abcgallery.com/P/pontormo/pontormo.html |date=2018-09-27 }} * [http://www.artist-biography.info/artist/jacopo_da_fontormo/ Giorgio Vasari's ''Vita''] (English) * A diary of his last two years survives [http://www.cabinetmagazine.org/issues/18/pontormosdiary.php] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1494]] [[Kategorî:Mirin 1557]] [[Kategorî:Wênesazên îtalî yên mêr]] r8xshrq9h1g199oeusp6p5c04m9hkkl 2008541 2008506 2026-05-10T13:54:35Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2008541 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = Wênesaze }} '''Jacopo Carucci''' (jdb. [[24ê gulanê]], 1494 – m. [[2ê kanûna paşîn]], 1557), bi pirranî weke ''Jacopo da Pontormo'' an jî ''Pontormo'' tê nasîn. Pontormo wênesazekî îtalyan ê şêweyê [[manerîzm]]ê ye ku di dibistana [[Dibistana Florensê|Florensê]] de perwerde bûye. Jacopo Carucci li [[Pontorme]] ya nêzîkê bajarê [[Empolî]] ji dayîk bûye. Bavê wî Bartolomeo di Jacopo di Martino Carrucci û diya wî Alessandra di Pasquale di Zanobi bûn. Ew li cem kesên navdar ên weke [[Leonardo da Vinci]], [[Mariotto Albertinelli]] û [[Piero di Cosimo]] maye. Li bajarê [[Florens]]ê malbata navdar a îtalyan [[Medici]] hertim piştgirî daye wî. Dema diçe [[Roma]]yê û berhemên [[Michelangelo]] dibîne, bandoreke mezin li wî dibe û ev bandor di berhemên wî yên dawî de xuya dike. Wî di jiyana xwe de gelek berhemên ''(wêne)'' hêja çêkirin e. Pontormo di sala 1557an de li bajarê Florensê diçe ser dilovaniya xwe. == Galeriya wêneyên wî == [[Wêne:138 le vite, jacopo pontormo.jpg|thumb|Pontormo bi xêzkirina Giorgio Vasari, 1568]]<gallery> Wêne:Pontormo, Jacopo da - The Virgin and Child with St Joseph and John the Baptist.jpg|[[Meryem]] bi zarokekê re Wêne:Jacopo Pontormo 033.jpg|Yûsif li Misirê Wêne:Jacopo Pontormo 057.jpg|Portreya Niccolò Ardinghelli </gallery> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Jacopo Pontormo}} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Pontormo Wîkiya îngilîzî, guhertina dawî:20ê kanûna pêşîn 2011] * [http://www.kfki.hu/~arthp/html/p/pontormo/ Pontormo's paintings and drawings illustrated] * [http://www.abcgallery.com/P/pontormo/pontormo.html Pontormo at Olga's Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927053846/http://www.abcgallery.com/P/pontormo/pontormo.html |date=2018-09-27 }} * [http://www.artist-biography.info/artist/jacopo_da_fontormo/ Giorgio Vasari's ''Vita''] (English) * A diary of his last two years survives [http://www.cabinetmagazine.org/issues/18/pontormosdiary.php] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1494]] [[Kategorî:Mirin 1557]] [[Kategorî:Wênesazên îtalî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên katolîk]] 38xrr7n2d8iyqlr9ql7ko43i3rddopf Kategorî:Nivîskarên zimanê erebî 14 60627 2008658 602712 2026-05-10T21:05:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2008658 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskar li gorî zimanan|erebî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî|+Nivîskar]] ko0eqak8cbu6y49l9dgz682ogqfg1su Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy 3 76051 2008681 1984181 2026-05-10T22:07:03Z Wikihez 39702 /* Kategoriyên tên xwestin */ beşeke nû 2008681 wikitext text/x-wiki == J.K.Rowling == Hûn dikarin alîkariya min bikin ji bo jiyannameya ( biyografiya) J.K.Rowling û Mijara Harry Potter bi Kurdî biwergerînin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:45, 4 adar 2018 (UTC) :{{Ragihandin|Avestaboy}} Ez ê kêfxweş bim ji wergerandina van gotaran. Ji ber ku ez jî qasî derfeta xwe tevlî fun clubê wan im {{=)}} Niha [[Wêjeya kurdî]] dinivîsînim. Lê bawer im dê di hefteyekî de xelas bibe. Gelo ji bo wergerandinê tekstekî di destê te de heye ya ku te li ser wê/wan biryar daye? An jî gotarên tirkî ne? Silavên germ! [[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:04, 19 adar 2018 (UTC) == Çavkanî û kategoriyên gotaran == Silav, ji kerema xwe re, çavkanî û kategoriya gotarê ji bîr meke. Spas. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:46, 21 adar 2018 (UTC) :--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:03, 16 tebax 2020 (UTC) == Çavkanî bi Kurdî == Problem ewe : Ji bo hinek mijaran agahî bi Zimanê Kurdî kêmin an jî qe tune . Lema min gereka hinek jixweberî an jî Tekstên Wîkipedya bi zimanên din ji çavkanî hilda. Çinkî kêmasî nehebûnî çêtire. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:34, 21 adar 2018 (UTC) :Na, zimana çakaniyan ne pirsgêrek e: çavkanî bi zimanên din de jî tê dayîn. Bnr. gotarên din çito hatine nivîsandin, çakanî çito hatine dayîn, şeklê gotaran çito ne, [[Alîkarî:Wêne|wêne]] çito hatine tevlî kirin... Gotarek rind û dirêj hezar gotaran kêm çêtir e...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:12, 21 adar 2018 (UTC) == Li ser "zêdekirina" gotaran == Silav, {{Ragihandin|Avestaboy}} rexneyên min ji dil e ku bira dilê te nemîne. Feqet, birayê min, zêdekirina gotaran bo wîkî-kurdî ne hewce ye, ya pêwist ew e ku gotarên têr û tije hebin, hema bira hindik bin lê bira têra xwe dûr û dirêj û helbet ji aliya çavkanî ve jî zanyarî bin. di gotarên te yên bejnbihost û qem-erdik de, kurdî li alîkî, agahî li alîkî ne. Nebêje ez henekên xwe bi kurdiya te dikim, ji xwe ya rast ev e ku kurdiya min jî gelek qels e lê dema ez biryar didim ku gotaran binivîsînim an biwergirînim, diherim li ser wê gotarê dixebitim, şehdên min gotarên min ên nivîsandî ne. her wiha dev ji vê tiştê berde ev kêrî me nake, çi qîmeta hevokekî-du hevokan ên bê çavkanî heye! her wiha ''navên pirtûkan/fîlman ên biyanî -heke wergerên wan tune bin- neke kurdî'', wîkî ne cihê pêşniyazan e. heke tu pêşniyaz dikî, gotûbêj ji bo te ye. hobbîto çi ye birê min! tu henekan dikî? *-bi ya min dema tu dixwazî gotaran veke, here wîkiyên din -a tirkî û hwd- û gotara xwe ji wir biwergirînî. wekî mînak tu [[Romeo û Juliet]] vekiriyî. bi vê halê xwe, ev gotar kêrî tiştekî nake. here û tirkiya wê biwergirîne bo kurdî. vê çalakiyê weke temrîn bihesibîne. [[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 18:42, 22 adar 2018 (UTC) Ez nû cem Wîki me .Heval ew gotarên min nivîsand hemû demborî ne . Çavkanî bi Kurdî li Înternetê pir kêmin û min bi Wikipediya bi zimanên din bi xwe wergerand . Ez hêvîdarim em hemû dikarin tevhev gotaran gav bi gav daha rind bikin . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 00:06, 26 adar 2018 (UTC) P.S Hobîtto îcada min ne bû . Min vê gotar bi xwe ne afirand . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 00:31, 26 adar 2018 (UTC) :{{Ragihandin|Avestaboy}} Silav, destên te sax bin. Em ne mecbûr in ku çavkaniyên kurdî bidin -heke hebin dê baş bibin lê- em dikarin zimanên din jî çavkaniyê bidin. Hêla din bi ya min wergera rûpeleke ji nivîsandina hevokeke baştir e. [[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 08:24, 26 adar 2018 (UTC) Min îcar vê tekstê nivîsand . Tu dikarî wê sererast bikî ? Çavkaniya girîngtirîn ya Shakespeare berhema Arthur Brooke : Tragicall Historye of Romeus and Iuliet ji sala 1562 bû . Romeo û Juliet wek navdartirîn evîndaran di wêjeya cîhanê hatine nasîn û çîrok bi pir cûreyan mûzikî û wêjeyî bi kar anîne , fîlman pirin û li ser şanoyê de berhem ji dema pêkhatinê de gelek popûlere. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 16:53, 11 avrêl 2018 (UTC) == Merlin ( rêzefîlm, 2008 ) == Hevalno min îro derbarê rêzefîlm Merlin nivîsand yek ji favorîyên min. Mixabin Kurdî min ne mikemele û lema herkes dikare wê gotarê sererast ke . Min gotara Wikipediya ji Almanî bi Kurdî wergerand. Ez kêfxweş bûma li ku yek Infoboksekî an jî logoya rezefîlmê tomar bikira. Sipas dikim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:55, 11 avrêl 2018 (UTC) == Wêne ji bo == Wêneya Key Arthur == Di wê linka Wikipediaya bi zimanek din wêneyek Arthur bi tac di nav destê xwe de yê wênesaz Charles Ernest Butler he . Ez wê wêne pir begem dikim. Gelo yek dikare wê wênê di gotara wê tomar ke ? https://gv.m.wikipedia.org/wiki/Ree_Adha [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:36, 19 gulan 2018 (UTC) == Guheradina peyvan == Merheba, Avestaboy. Te li sûna peyva "kitêb", "pirtûk" nivîsandiye. Û gelek guhertinên te yên mîna vê henin. Ev guhertin ne hewce ne. Çimkî peyva "kitêb" bi sedsalan e ku tê bikaranîn. Û jixwe di nav xelkê de jî hema bêje tenê peyva kitêb tê bikaranîn, peyva pirtûkê nayê bikaranîn. Belkî tu dibêjî ev peyv ji erebî hatiye lewma diguherînî. Peyvek ku ji zimanê ermenî, erebî, îngilîzî, tirkî an jî ji kîjan zimanê ketibe zimanê me jî, eger ew peyv di zimanê me de were bikaranîn em wê peyvê dikarin ji zimanê xwe bihesibînin. Herçiqas eslên van peyvan ne ji kurdî hatibin jî, ev peyv bi kurdî ne. Divê em peyvên ku eslên wan ne bi kurdî ne ji bo xwe nekin pirsgirêk. Di her zimanê de peyvên esilbiyanî hene. Milletên din van peyvan ji bo xwe nakin problem. --[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 04:16, 31 gulan 2018 (UTC) {{ragihandin|MikaelF|Gomada|Calak|KurdoChali}} Hûn di der heqê vê de çi difikirin? :Rast e. Ne pêwîste hemî tiştek kurdî be.--[[Bikarhêner:Calak|Çalak]]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Calak|Готубеж]] </sup> 08:48, 31 gulan 2018 (UTC) Hevalno em di Wikipediya de dixwazin Kurdiya rastî fêr bikin. Eger herkes hezar peyv bikar bîne paşê yekbûna zimanê Kurdî zor bibe. Mesela Tirk berê bi zimanê Osmanî ji bo kovar re peyva erebî mecmua digotin û îro jî dergi dibêjin. Avestaboy : Lê yekbûna zimanê kurdî bi vî awayî çênabe. Eger mirov bi vî awayî (bi awayeke sûnî) midaxaleya ziman bike wê zimanê nivîskî ji zimanê ku tê xeberdan pir dûr bikeve. Jixwe xelkê me zahf bi kurdî xwendin nizanin. Îca ku ziman bi midaxaleyên sûnî werin guhertin wê xelk qet nikaribe bi kurdî bixwîne. Û wê ev yek zerarê bide zimanê me. Herwiha ji ber sedemên ku min li jor jimartiye guherandina van peyvan ji aliyê îlmî ve jî ji aliyê mantiqî ve jî xeletî ye. Herwiha guhertinên bi vî awayî ku werin kirin jî divê pir hêdî bêne kirin da ku ev guhertin di nava xelkê de bi cih bibin, û ji bo ku ev peyv di nava xelkê bi temamî bi cih bibin tê gotin ku bi sedsalan wext hewce ye. Ez wisa difikirim. --[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 09:47, 31 gulan 2018 (UTC) Silav hevalno. Bi dîtina min jî ne hewce ye ko em xwe ji peyva "kitêb"ê bidin paş. Kurdên her 5 zaraveyên kurdî li her 5 parçeyên Kurdistanê wê peyvê dizanin û bi kar diînin. --[[Bikarhêner:KurdoCahli]] == Fast Food bi Kurdî == Pirsek min he . Bi Kurdî peyvek bi xwe ji bo Fast Food tune ? Peyva Fast Food probleme çinkî bi Kurdî normalî her tişt meriv ça diypeve wisa dinivîse. Meriv nikare zû xwarin binivîse ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:48, 9 pûşper 2018 (UTC) == Gotara Richard Wilson == Silav hevalno ! Kes dikare alîkariya min bike? Min di infoboks de navên rêzefîlman nivîsand. Mixabin durahiya wan rind nebû.Sipas dikim  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:15, 22 pûşper 2018 (UTC) == Wêneyên bêdestûr == Silav Avestaboy, Wêneyên ku te ne kişandiye û bêdestûr na tên barkirin ser [[commons:|Commons]]ê. Bi [[Wîkîpediya:Rêveber|rêverberan]] ser Wîkîpediya tên barkirin, li vira: [[Taybet:Upload]]. Ping: {{ragihandin|MikaelF}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:05, 29 pûşper 2018 (UTC) {{ragihandin|Ghybu}} Ema ew wêne di gotara Wîkîpediyaya Tirkî û bi Îngilîzî jî tê bikaraniyê.{{bêîmze|Avestaboy}} ::Erê, feqet, li ser Wîkî îngilîzî ser Wîkî îngilîzî bar kirine û ser Wîkî tirkî jî li ser Wîkî tirkî bar kirine... Te jî ew wêne ser Commonsê bar kir û min li jor jî got: ser Commonsê tenê wêneyên ku te kişandiye û bêdestûr tên barkirin. Xwediye ew wêne destûra xwe nedaye, ''copyright'' e--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:18, 29 pûşper 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Ghybu}} Gelo du dikarî mira wê wêne tomar kî an jî problem he ?{{bêîmze|}} ::::Min bar kir ser Wikiya kurdî: [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:The_Beach_film.jpg]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:55, 30 pûşper 2018 (UTC) == Looking for help == Hi, I was looking for some small help.Recently I created a new article [[:en:Kithaab]] i.e. [[:ar:كتاب (مسرحية)]] - <u> a play about muslim women's rights issues </u>- which has been copy edited and is ready for translation & being translated in various Asian languages like Tamil [[:ta:கித்தாப்]] Arabic [[:ar:كتاب (مسرحية)]] etc.. Looking for your possible help in translating the article [[:en:Kithaab]] to your '''Kurdish language Wikipedia''' & '''Turkish language wikipedia'''. If you are unable to spare time yourself then may be you like to refer the same to some other translator. Thanking you , with warm regards [[Bikarhêner:Bookku|Bookku]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bookku|gotûbêj]]) 16:25, 24 reşemî 2019 (UTC) == Cejna we ya Newrozê pîroz be! == {{ragihandin|Avestaboy}} Birêz Avestaboy, cejna we ya Newrozê pîroz be! Gelek spas ji bo karê te yê hêja li Wîkîpediya kurdî! Her bijî! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:29, 20 adar 2019 (UTC) {{ragihandin|MikaelF}} Silav hevalê Mikael ! Newroza te jî pîroz be . Ez spas dikim ji bo xebata te li ser Wîkîpediya. bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) == Zêr ji bo te jî, Avestaboy == {{Zêr|Avestaboy|karê te yê qenc li Wîkîpediya kurdî,<br>tu her hebî!|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:47, 14 tîrmeh 2019 (UTC)}} == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(meafwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 18:58, 20 îlon 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(meaf_wps,act5)&oldid=19397738 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(meafwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 15:28, 4 çiriya pêşîn 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(meaf_wps,act5)&oldid=19432342 --> == Gotarên min ( Wîkîpediyaya almanî) == Silav hevalê MikaelF! Aniha ez ji bo Wîkîpediyaya almanî jî gotar dinivîsim. Gelo tu dikarî Lîsteya gotarên min ( Meine Artikel) tomar bikî ? https://de.m.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Avestaboy Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:05, 18 çiriya pêşîn 2019 (UTC) == Spas ji bo karê te li Wîkîpediya Kurdî! == {{Stêrka kurdî|Avestaboy|xebata wî ya bêhempa ya bo zimanê kurdî|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:59, 25 nîsan 2020 (UTC)}} Spas dikim bira. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:00, 25 nîsan 2020 (UTC) == Betalkirin == Silav û rêz hevalê Avestaboy! Dixwazim bizanibim çima hun ev rupela ez bi navê hevalê rojnamevan û medyakar Hogir Silêvaney an Hogir Alsilevanai betaldiken. Hogir ciwanek jêhatî û delale pire ji xizmet û têkoşanê û pir eger hene ko ew kesek Ensîklopedîk be di heman dem da Hogir pir xizmet ji dozeya pirsgirêk û piroblemên civaka kurdî taybet li başor û ewropa jî kirîne, bi rastî jî ez şaş mame çima te ev rupel betalkir û dibêjî çi pêwistî ya Hogir bi tiştek wiha heye. Hogir kesek Ensîklopedîk taybet jî li başorê Kurdistanê bi sedeha vîdyo û erşîfa wî ya ber fireh heye û em bixwazîn yan jî ne ew êdî bi navûdenge. Te jî anîye xeber ko birêz Hogir karekî xweş dike û egoya wî mezine, ûJ ji xeynî rûpelên xwe yên Facebook, Twitter û Instagramê, bi dehan çavkanîi hene mîna dîdar û hevpeyvîn û pirogramên TV-yê, dîsa ew hunermend û wênesazê şêwekare û karîkatorvane xwedîyê dehan pêşangehên hunerê karîkatorî û şêwekarîye. Derbarey wêneyên berêz Hogir pêwîstya wî bi bi reklam krnê nîne. Ez li wê bawerê me ko berêz Hogir ne kesek egoîstbûne. Berêz Hogir di beşê hûnerêî şêwekarî û karîkatoran û rojnamevanîde sekevtî û hêja ye û erşîfa wî pir li berdeste. Berêz Hogir ne tenê du bernameyan çêkirine belko bi dehan bernameyên wî hene û erşîfa wî li berdeste û ev çende di selmîne ko berêz Hogir kesek ensîklopedîke. Xebata wî di warên cuda cuda de ye nek bi tenê rojnamevane weke min li serî xeberday ew Rojnamevane, Hunermendê Şêwekare, Hunermendê Karîkatorvane, Mamostayê hunere. Endamê Sendîkaya Rojnamevanane, Endamê Sendîkaya Hunermendane, Endamê Sendîkaya Karîkatorvana ye, Sernvîskare kovareka kurdî boye, xiwedî îmtiyaze, Endamê Sendîkay mamostayane li başorê Kurdistanê, Endamê Sendîkay mamostayane li welatê Swêdê. Pirsa min ewe gelek kes hene di Wîkî ya kurdî de ko Bi qasî çi ew weke Ensîklopedîk hatne naskirn û çavkanîyên tune. hêvî xazim em Kurd Wîkî ya Kurdî baş bêxîne holê nek bi mîzac biryaran bi deyn ka erê kî li gor mêşkê me di gonce bi keyn Ensîklopedîk kî jî ne ji bêjîn biborîne. Rêz û hurmet Îhsan Ehmet == Têkilî == Merheba bira. Komeke me yê Telegramê heye. Carek min te dawetê wir kiribû. Ji ser [[Taybet:EmailUser/Bikarhêner|maîla min]] dikarî li gel min têkiliyê deynî? Spas. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 17:22, 12 tîrmeh 2020 (UTC) {{Ragihandin|Bikarhêner}} Silav heval ! Min appa Telegrammê daxisti ye . Lê mixabin ez fonksiyona wê nas nakim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:14, 3 îlon 2020 (UTC) == Wîkîpediya Meha Asyayê/2020 == <div style="margink-和right:1em; float:right;">[[Wêne:Wikipedia Asian Month Logo.svg|150px|center]]</div> :Silav Avestaboy, : : Em te vedixwînin ji bo beşdarîkirina wîkîmaratona Meha Asyayê. : :'''Wîkîpediya Meha Asyayê''' pêşbaziyeke Wîkîpediyayê yê salane ye ku pêşdederxistina naverokên asyayê bi zimanên curbicur armanc digire. Her civateke beşdar li ser wîkîpediya xwe û bi zimanê xwe di meha çiriya paşîn de maratoneke wîkiyê (edit-a-thon) bi rê ve dibe. Meqseda vê wîkîmaratonê ji xeynî welatê xwe, çêkirin û pêşxistina gotarên nû ên derbarê mijarên asyayê de ye. Kurdistan û zimanê kurdî jî yek ji welatên Asyayê tê qebûlkirin. Lewma di wîkiyên kurdî de gotarên derbarê Kurdistanê de ji bo vê wîkîmaratonê nayên hejmartin. Beşdarî ne tenê bi welatên Asyayê sînordar e, welatên ne li Asyayê jî dikarin vê maratonê li ser wîkiya xwe li dar bixin û bi vî awayî naverokên di derbarê Asyayê de çêkin an bi pêş bixin. : :''Ka were û em di vê maratonê de pevre ala Wîkîpediyayê bilind bikin û gotarên bi zimanê xwe bi pêş bixin.'' : <div style="text-align:center;"> <!-- please edit the "url" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{clickable button 2|Vêga qeyd bibe|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020/be%c5%9fdar |class=mw-ui-progressive}} {{clickable button 2|Beşdariyan bişîne|url=https://tools.wmflabs.org/fountain/editathons/asian-month-2020-ku|class=mw-ui-progressive}} {{clickable button 2|Qaîdeyan bixwîne|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020#qa%c3%aede|class=mw-ui-progressive}} </div> [[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 17:34, 12 çiriya paşîn 2020 (UTC) == Commons barkirin == === Vîdeo === * Wêneyê : [[Rotînda]] ji vîdyoyê https://www.dengeamerika.com/a/rotinda_didar/4300223.html * Wêneyê [[Xecê]] https://www.dengeamerika.com/s?k=Xecê&tab=all&pi=1&r=any&pp=10 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:43, 29 kanûna pêşîn 2020 (UTC) * Wêneyê [[Tara Mamedova]] https://www.dengeamerika.com/a/tara_mamedova/4681585.html * Wêneyê :[[Kamal Soleimani]] https://www.dengeamerika.com/a/dr_kamal/5575201.html [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 14:02, 30 kanûna pêşîn 2020 (UTC) * Wêneyê : [[Merwan Osman ]] https://www.dengeamerika.com/a/merwan_osman/5303219.html [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 30 kanûna pêşîn 2020 (UTC) Silav {{Ragihandin|Balyozxane}} ! Eger zemanê te hebe gelo tu dikarî wan wêneyan di Wikimedia Commons de bar bikî ? Silav û bi rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:11, 2 kanûna paşîn 2021 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Ez ê bar bikim îro înşele. Heke karibî li vir [[#Agahîdank]] bersiva min bide--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 10:27, 2 kanûna paşîn 2021 (UTC) ::{{r|Avestaboy}} Ji xeynî vîdeoyan û yên ku ne derbasdar in min gişt bar kirin, vîdeo jî înşele rojeke din :D --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 12:43, 2 kanûna paşîn 2021 (UTC) * Yê Amed Çeko ne derbasdar e. Te çima bersiva min nadî?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 16:50, 4 kanûna paşîn 2021 (UTC) Silav {{Ragihandin|Balyozxane}} Wêneyê [[ Hüda Kaya ]]  https://www.dengeamerika.com/a/hdp_ist_hkaya/4785093.html [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:49, 10 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Agahîdank == Silav. Pirseke min heye. Tu çawa şablona agahîdankan lê zêde dikî? Hevala Penaber49 jî mobîlê bi kar tîne lê belê pirsgirêkên wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Yael_Dekelbaum&diff=prev&oldid=830827] di şablonên wî de dernakeve.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 16:05, 29 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :Silav {{Ragihandin|Balyozxane}} ! Berê bi agahîdank re pirsgirêkên min tunebû.Lê naha şablonên nû hene. https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Şablon:Agahîdank_hunermend [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:09, 4 kanûna paşîn 2021 (UTC) :: Te agahîdankan normal lê zêde dikî ne wisa? Kopî-zeliqandin nekî? Min çend car ceriband ku bibînim pirsgirêk çi ye lê min nedît. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 17:11, 4 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Proce == Http://diq.wiktionary.org dest pêkerd o. [[Bikarhêner:Xorasan|Xorasan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xorasan|gotûbêj]]) 15:41, 13 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Hevinyasîn == {{Ragihandin|Gomada}} , {{Ragihandin|Ghybu}} , {{ragihandin|Avestaboy}} , [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , [[Bikarhêner:Dilovan Gervan|Dilovan Gervan]] slav çewanin, es karzan hîşam xelkê dhukê me, li destpêkê dest xuş bu karê hewe bu pêşêxistina wîkîpîdiya kurdî. min daxazîyek hebu, kî dê alîkariya min ket bu drust kirina peycekî binavê min dinav wîkîpîdiya û kesên ji dhukê. û çewa dşên bi êkra bi peyivîn? û dkarin navê min (karzan hisham) sêrç biken û berê xu biden yutubê min û wêpsayta min. dê zur keyfxuş bin hun alîkariya min biken. == Wêneyan == Silav : {{Ragihandin|Balyozxane}} ! Gelo tu dikarî ji bo wan gotaran wêne bar bikî ? : ::{{çêbû}} Lê belê Şîfa Gerdî, Amed Çeko Jiyan, Musa Anter ne derbasdar in. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 01:20, 23 sibat 2021 (UTC) Silav :{{Ragihandin|Balyozxane}} Tu çawa nî, başî ? Gelo ew 3 wêneyan çima ne derbasdar in ? Li ser her 3 wêne Logoya VOA ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 08:45, 23 sibat 2021 (UTC) :Silav, bira baş im spas, tu çawa nî? Ya Şîfa Gerdî, dîmena ekranê ye, yanî ji vîdeoyekî kişandine, nabe. Yê Amed Çeko ji facebookê kopîkirî ye, Dengê amerîka xelet nîşan dide. Yê Musa Anter "wêneyê wêneyî" ye, ew jî ne derbasdar e. Bikurtî carina her çiqas VOA wek yê xwe nîşan bide jî divê mirov bala xwe bide. Dem baş! [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 18:54, 23 sibat 2021 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the articles [[:simple:State Border Service of Azerbaijan]] and [[:simple:Azerbaijani Land Force]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 17:54, 23 tebax 2021 (UTC) == Guhertina peyvan == Merheba. Bi rastî jî tu însanekî ecîb û nezan î. Tu ne zimannas î. Û zimanê kurdî ji min çêtir nizanî. Jixwe însanekî cahil û nezan î. Peyvên kurdî yên li ser Wîkîpediya kurdî (ên riherebî an rih-zimanekî-din) li gorî serê xwe neguherîne. Ev bû çend car e ku te hişyar dikim. Ji te aciz dibim êdî. {{r|MikaelF|Gomada|Ghybu}} Ji kerema xwe vîyane '''asteng bikin''' ku nikaribe tiştekî xira bike. {{r|Sayit25|‎Xwedêda|Balyozxane}} Hûn çi difikirin? -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:51, 15 sibat 2022 (UTC) Silav{{Ragihandin|Bikarhêner}} ! Min di gotara Nivîsên Teknîkî de sernavê kategoriyê Kategorî:E-kitêbên bi kurdî wek Kategorî:E-pirtûkên bi kurdî guherand ji ber ku gotar bi sernavê E-pirtûk he û sernavê E-kitêb tun e . Lê mixabin te vê guhertoya min şunde kir. Eger tu ji bo gotaran peyva e-kitêb bikar binî ev ne pirsgirêk e. Ema ji bo sernav û kategoriyên gotaran standartardkirin pewîst e ku bikaranîna Wîkîpediya ji bo bikarhêner wisa hêsan dike. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:21, 15 sibat 2022 (UTC) :{{r|Bikarhêner}} Te tam rast fêm kiriye. Ez jî gelekî eciz dibim ji vî tiştî. Halê wîkîpediyayê ev e bê heke tu gotineke wilo bi kar bînê, sedî sed wê piştî çend heyvan ji vî kesî ê guhertin bi gotineke ecêb ku tenê li înternetê heye yan jî yeke ku ti kes naşuxilînê. Ez pevçûnê naxwazim, lê ev dilê min ji wîkîpediyayê dixelênê. Ez lê difikirim lê difikirim ji xeynî ku yek di nava hemû guhertinan de herê ti rê nîne yek vegerênê şiklê însana û ne ev şiklê ku bi dijmintiya li ser gotinên ji zimanên dî hatiye. Ez fêm nakim, ma ti karê avestaboy nîne jî xeynî dijmintiya li gotinen zimanê me. Gelekî ferq heye di neqeba gotineke ku ji erebî hatiye û di nav xelkê me de heye û gotineke ku tenê erebî ye. Ev her dû ne eynî tişt in. Rast e yek nikarê virde wirde gotinên zimanê dî bixê nav yê xwe lê mesele li vir ne ew e, ev gotin di zimanê me de hene. Mi hê jî ji bîr nekiriye sala çûyî wextê go min li vir eyda hevalan pîroz dikir, avestaboy hat gotina di peyama min de (!!!) ji eyd xiste cejin. Şikere ye ez jî zanim cejin çi ye lê ez bixwe naşuxilênim û ev bi gotina eyd re ciyok e. Her dû çêdibin. Sifir sebeb hene yek biguherê. Ez gotûbejek li ser vê meselê dixwazim. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:16, 10 nîsan 2022 (UTC) ::Silav heval ! Min çewtî kir ku peyva li ser rûpela te guherand. Rûpela te ne gotarek Wîkîpediya ye. Min nexwest bêhurmetî kim. Tenê standardkirina zimanê kurdî ji bo min girîng bû. Ez hêvî dikim ku tu ji min aciz nebî. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:06, 10 nîsan 2022 (UTC) :::[[Bikarhêner:Avestaboy]] Temam, ez te efû dikim li ser wî tiştî, lê mesela li vir mestir e ji tenê ew peyama min ya sala çûyî. Standardkirin tiştek e, virde wirde guhertina gotinên xelkê bi gotinên "kurdîtir" tiştek e. Nabê dijmintiya gotinên ku ji zimanên dî hatine zimanê me bikê. Yek nimûne (gelek gelek hene), min di çendek gotaran de kitêb nivîsandibû, vêga hemû bûne "pirtûk". Xwestina min e ez kitêb binivîsênim, û heqê te nîne ti vê biguherê. Ez dîse naxwazim pev herim lê min gelek cara guhertinên te yî piçûk dîtiye ku te ji xeynî guhertina gotineke ji zimanekî dî hatiye bi gotineke "kurdîtir" tiştekî nekiriye. Weke bê ti ketiye nêçîra van gotinan e ez rastî bêjim. Edit: Îronîk e bê te hê nûka peyama guhert û "xeletî" xiste "çewtî". Mêzê, ti rehet zimanê xwe nanivîsênê. Te ji dil xeletî nivîsand lê fikirîna te yî "ew ne kurdî ye!" hat û xira kir. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:14, 10 nîsan 2022 (UTC) :::[[Bikarhêner:Avestaboy]] Ji bonî Xwedê, BES E! Em li ser çi diştexilin li vir?! [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Fayla_klas%C3%AA_ya_Java&oldid=1074089 Çima te dîse eynî tiştî kir? Çima te qeydkirin xiste tomarkirin?] Tomarkirin ne bi kurmancî ye jî! Soranî ye! Law çi heqê te heye ti vî karî bikê? Mi digot em pev neçin problem mezin nebê lê ez fêm nakim çi xeletî bi te re heye? Ez êdî gelekî eciz bûm! -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:16, 11 nîsan 2022 (UTC) :::Ne mimkin e yek mezinbûniya zirarê hêsanî bibînê, lê vane hinek (gelekî kêm! ez 100% zanim ko gelekî gelekî bêhtir in ev jehr) nimûne: :::deqîqe -> hûrdem; https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=827418&diff=prev :::heywan -> ajal; https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1072507&diff=prev :::kitêb -> pirtûk; https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=857277&diff=prev :::siyasetmedar -> ramyar (????); https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=700761&diff=prev :::dinya -> cîhan; https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=698987&diff=prev :::Kesek nabêjê hûrdem. Ev gotineke çêkirî ye. Kesên dijminê zimanê xwe tiştên vilo çêdikin. Ajal, min ti kurd hes nekiriye ku vê bi kar tênê. Pirtûk, gotineke ku soraniyan berî teqrîben 50 heta 70 salî çêkirin e, heke em li çavkehniyên piçekî kevn ên kurmancî mêzênin, ev gotin N Î N E. Ramyar, tenê di ferhengan de heye, yan çêkirî yan jî devokî ye. Cîhan, ne xelet e, lê dinya jî ne xelet e. Sebeba guhertinê nîne. :::Ev kar ev 4 sal e dewam kiriye. Di cih de divê werê sekinandin. Avestaboy, tu gotarên baş dinivîsînê, ez naxwazim tu dev ji wîkiyê berdê, lê çênabê ev tişt. Hiç çênabê. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:40, 11 nîsan 2022 (UTC) ::::: {{Ragihandin|Avestaboy|Guherto}} Bi rastî li ser Wîkîpediyayê naxwazim bi zimanekî nexweş mijûl bibim, lê ev Avestaboy însanekî zahf nezan e. Bi ekstremî cahil e. Ew qasî nezan û cahil e ku nizanim jê re çi bêjim. Standardkirina zimanê ne tişt e ku ew cahil dike. Ew xwe zahf zana dibîne. Lê ji cahilekî pê ve ti tişt nîne. ::::: Hêvî dikim ku Avestaboy dev ji xirakirina Wîkîpediyayê berde. Însan bi kurdî xeber didin, ne bi zimanekî çêkirî. Ez dizanim ku Avestaboy bi însanan re bi kurdî xeber nade. Lewma praktîkê nizane. Ji xeynî wî ewqas însanekî cahil e ku ferhengan jî nizane. Jixwe êdî aciz dibim ku ez tev eynî tiştan dinivîsim. Lê ez ê cardin bêjim: "kitêb", "defter", "ders", "mekteb"... ev tev jî peyvên kurdî ne, tenê peyvên kurdî yên rih-erebî ne û li dinyayê ti zimanekî tine ku ji zimanên din peyv bideyn negirtibe. Lê ev însanê cahil van tiştan fam nake. Hêvî dikim ku Avestaboy êdî dev ji Wîkîpediyayê berde. Mixabin ku rêvebirên li vir jî tevlî vê meseleyê nabin û Avestaboy dewam dike karê xwe yê xirakirina Wîkîpediyayê. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 22:37, 13 nîsan 2022 (UTC) ::::::{{ragihandin|MikaelF|Ghybu|Gomada}} Hûn çima hiş dibin? Ma hûn ne rêvebir in? '''<u>Ku hûn dewam bikin hişbûnê ji kerema xwe meqemê rêvebirtiyê îşxal nekin.</u>''' Ez ê bibim rêvebir. Min astengkirina Avetaboyê teleb kiriye. Ez dengdanekê jî li dar dixim. -- ::::::{{ragihandin|Xwedêda|Penaber49}} Hûn jî tevlî dengdanê bibin ji kerema xwe. Ev şexs Wîkiya me mefv dike. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 12:14, 17 nîsan 2022 (UTC) {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Bikarhêner}} {{Ragihandin|Gomada}} {{r|Penaber49|MikaelF}} Tu dikarî mînakekê bidî min ? Ez di guhertina peyvan de baldartir bûm. Bi piranî ez rastnivîsê rast dikim an naverokê çêtir dikim. Ku ez bi kurdî nizanibim ez çawa dikarim ji 500î zêdetir gotaran binivîsim?Ez ne di Wîkîpediya de me ku vandalîzm û wêrankeriyê bikim, ez ji bo ku Wîkîpediya Kurdî her ku diçe mezin bibe, bi erkê xwe radibe. Min zêdetirî 500 gotar nivîsand,gotarên bikarhênerên din berdewam nivîsand, çewtiyên nivîsandinê sererast kir , agahîdank û wêneyan bar kir. . Ez bi giştî karê hêja dikim û Bikarhêner dibêje ez Wikipedia dişkînim? Helbet ez dizanim her kes xwedî felsefeyeke cuda ye. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 01:53, 14 nîsan 2022 (UTC) {{Ragihandin|Guherto}} Jixwe kalîteya wê gotarê ne rind e . Mesela sernavê wê Fayla klasê ya Java ye . File ema peyveke îngilîzî ye .Ez guman dikim ku ew navê fermî yê kurdî ye. File bi kurdî bi navê Dosye ye. Ji ber vê yekê ez difikirim ku sernavê fermî yê bernameyê bi îngilîzî bikar bînim. Tomar û qeyd her du jî rast in (peyv di Kurmancî de jî heye) , heger tu gotarek li ser Wîkîpediyayê wek nimûne biguherîne, wê demê hatiyenivîsandin: Guhertinên xwe tomar bike. Peyva program di kurdî de jî heye, lê peyva bername bêhtir tê bikaranîn û di farisî de (barname) jî heye. Ji ber vê yekê ez difikirim ku bername dê çêtir be, nemaze di teknolojiyê de. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:46, 11 nîsan 2022 (UTC) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:46, 11 nîsan 2022 (UTC) :{{r|Avestaboy}} Na, dinivîsînê "Guhartinan biweşîne" (û ev jî ne muhîm e ji ber ku însan vana dinivîsînin, ne zimanzan), û tu ji meselê direvê. Ne yek-do gotar û gotin e. Ev tiştekî mestir e. Hevalê Bikarhêner jî pê hesihaye. Ez naxwazim li ser gotinan bixwe pev herim ji ber ko gelek in, lê ez ê tenê bêjim bê tomar jî gotineke ku soranan berî çend salan çêkirin. Weke pirtûk e, di navê xelk de nîne. Heke ti bixwe bêjê tomar û qeyd eynî, ti çima diguherêêê. [[Bikarhêner:Bikarhêner]] ka tu jî karê werê vir -- {{bêîmze|Guherto}} ::{{Ragihandin|Guherto}} Tu mafdarî ku tu dibêjî ku ew peyvên tên bikaranîn peyvên çêkirî ne . Ema di gelek zimanên cîhanê de peyvên ku berî peyvên çêkirî bûn ew îro bûne ne peyvên normal . Mesela bi almanî ji bo rastnivîsandinê re serî de digotin Orthographie . Orthographie jî zimanê yewnanî tê .Di sedsala 17an de, Philipp von Zessen peyva Rechtschreibung çê kir. Û îro peyva çêkirî ji peyva biyanî ya Yewnanî bêtir tê bikaranîn. Mînakek din. Di Tirkiya Osmanî de ji mamoste re digotin mualim (erebî) û îro mirov dibêjin öğretmen . ::Peyvên çêkirî yên ku îroyîn dê di paşerojê de bibin peyvên kurdî yên normal. Pênûs jî peyveke çêkirî ye. Lê di medyayê de bêhtir tê bikaranîn. Ziman bi demê re diguhere. Paşê peyvên kurdya xwerû he ne ku mixabin gelek kurd nizanin ku hene. Heger zordestiya zimanê kurdî ne bûya, dê her kes bigota pênûs, pirtûk , ajal û hwd . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 11 nîsan 2022 (UTC) :::Ziman rast e tê guhertin lê ev guhertin ku newine şuxilandin ma bi rastî guhertin in? Zimanê muhîm, zimanê xelk e, ne zimanê çêkirî yê însanên ku ji zimanên dî eciz in. Mêzêne, berê zimanê osmanî yê tirkî hebû. Tirkan zimanê xwe mehf kir bûne 2 ziman. Ev jî riya ku tu tê de yî ye. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:57, 11 nîsan 2022 (UTC) :::Ya rastî, em çilo gihane li ser mesela guhertina ziman? Berî ku em dev ji vê qerin, ez dixwazim bêjim deynkirina gotinan ne zordestî ye. Arîkariya ku ziman ji hev re dikin e. Gotina kîtab/kitêb di kurmancî, soranî, farisî, belûçî, erebî, peştûyî, ûrdûyî û gelek zimanên dî de heye. Ma ev zordestî ye? Na, arîkarî ye. :::Problema ku em li serê diştexilin ew e ku tu gotinan bêsebeb diguherê. Ti peywendariya wê bi guhertina ziman re nîne. Di 4 salan de ziman nehatiye guhertin, û heqê te nîne tu gotinên nivîskarên wîkiyê ên dî biguherê. Ma tu ji wan çêtir î? -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:26, 12 nîsan 2022 (UTC) {{Ragihandin|Bikarhêner}} Silav heval tu çawanî ? Başî ? Pirsek min he ye . Gelo tu çima min ji bo astengkirinê pêşniyar dikî ? Dibe ku tu berê mafdar bû. Lê niha ez bê sedem tiştekî naguherim. Niha ez bi piranî tenê rastnivîsê sererast dikim. Tu dikarî ji bo pêşniyara xwe mînakek bidî min? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:18, 19 nîsan 2022 (UTC) :Avestaboy tu hê jî dewam dikî guherandina peyvên li ser Wîkîpediya kurdî. '''Ev der ne çiftliga bavê te ye'''. Ez dibêjim tu însanekî bêfam î jixwe. Ev bû 10 carê ku tekrar dikim, lê mecbûr im ku carekî din bibêjim. :Tu însanekî pir cahil î. Fam nakî, nizanim bi yekî bi qasî te cahil re çawa bidim famkirin, lê divê dîsa îzah bikim. Xêra xwe Wîkîpediya kurdî xira neke û dev ji vir berde. Xebatên te tenê zerarê dide Wîkîpediya kurdî. Xebatnexeş ji te re. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 21:26, 1 tîrmeh 2022 (UTC) ::{{Ragihandin|Bikarhêner}} Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Pênc hîm|Pênc hîmên Wîkiyê]] bixwîne. Pêşniyaza min ji bo hemû bikarhêneran ew e ku xwe ji zimanê tûj dûr biêxin û arî hev bikin.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 16:22, 3 tîrmeh 2022 (UTC) == Cihê Agahîdankan == {{Silav|Avestaboy}}, divê her tim agahîdank li herî jora gotaran be. Dema ku agahîdank li jêr yan jî piştî hinek nivîsê lê zêdekir bi taybetî li ser komputerê gelek kirêt dertê. Serkevtin û qewet be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:43, 17 sibat 2022 (UTC) {{Silav|Avestaboy}}, mixabin tu hemî agahîdankan çewt li gotaran zêde dikî. Ev jî hem dîtbarî û hem jî sîmetriya gotaran xira dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:05, 23 adar 2022 (UTC) == Rêveberî == {{r|Penaber49|Avestaboy}} hûn çawan in, baş in? Hûn li vir li Wîkîpediya kurdî rojane karekî qenc dikin, destxweş bin! Min xwest ji we pirs bikim, çima hûn xwe wek berendamên rêveberiyê pêşniyaz nakin? Bi silavên germ --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:56, 25 adar 2022 (UTC) {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|MikaelF}} Ez dixwazim ji bo paşerojê hemî taybetmendi û fonksiyonên Wîkîpediya fêr bibim. Eger pêşwendî ( fayde ) hebe ez dixwazim bibim rêveber. Armanca min ew e ku Wîkîpediyaya bi kurdî ji bo hemû kesên ku bi zimanê me re têkildar dibin bibe çavkaniyeke girîng a agahiyan. Divê zimanê kurdî ne tenê bibe zimanê rojane, divê bibe zimanê perwerdehiyê jî. Di heman demê de, gotaran divê bînin başkirin. Ne tenê çendahî ( hejmara gotaran ), di heman demê de kalîte jî pir girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 nîsan 2022 (UTC) == Li ser Enver Ceylan == Silav [[Enver Ceylan]] Kesê ku di rêzefîlm û fîlmên tirkî de cih girtiye, ger hûn bixwazin ez dikarim çavkaniyên nûçeyan ji wan re bişînim.[https://tvmanset.com/kus-ucusu-dizisinin-basrollerinden-ayaklari-yerden-kesen-paylasim-geldi-ibrahim-celikkol-ve-birce-akalay-oyle-bir-sey-yapti-ki_5177.html news 1][https://www.yasemin.com/foto-galeri/63420-arka-sokaklar-dizisinin-riza-babasi-zafer-ergin-yeni-projede/p1 news 2][https://www.mynet.com/arka-sokaklar-dizisinin-riza-baba-si-zafer-ergin-yillar-sonra-baska-projede-343856-mymagazin news 3 ] == Stefania Turkewich == Hello Avestaboy, When you have time, could you take a look at the English article: [[en: Stefania Turkewich]]? Stefania was the first woman composer of classical music in Ukraine. Could you give this article a start in the Kurdish language Wikipedia with an introductory sentence or paragraph for the «CEE Spring 2022» Wikipedia project? Thank you. [[Bikarhêner:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nicola Mitchell|gotûbêj]]) 18:54, 27 nîsan 2022 (UTC) :Thank you for helping with this article! [[Bikarhêner:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nicola Mitchell|gotûbêj]]) 21:35, 3 gulan 2022 (UTC) {{Ragihandin|Nicola Mitchell}} When I have time I will improve the article. Greeting [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:36, 8 gulan 2022 (UTC) :Thank you! [[Bikarhêner:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nicola Mitchell|gotûbêj]]) 11:28, 8 gulan 2022 (UTC) == Kurd bûna Fexredînê Exlatî == Silav Avestaboy Min ji hevalê Penaber49 ra jî got Eger ew mûsaît nebe ca xêra xwe rûpela Fexredînê Exlatî de a îngilîzî tê de binvîse eslê wî kurd e. Ji xwe Çavkanî pir in . Tu dikarî berhema Baba Merdûxê Rûhanî a Navdarên kurd jî nîşan bidî. . Heta di hundirê rûpelê de wisa binvêse Fakhr al-Din al-Kurdi al-Akhlati . [[Bikarhêner:Xwedêda|Xwedêda]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xwedêda|gotûbêj]]) 12:44, 29 çiriya pêşîn 2022 (UTC) == Ol == Silav, lihevkirineke li ser bikarNEanîna peyva "ol" heye. Binêre [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyaz)#Forma_Gishti_ya_Wikipediya_Kurdi vê gotûbêjê]. Herwiha tenê guhartina peyvekê bi hevmaneya wê peyvê wekî trivial editing tê qebûlkirin û ne tiştekî baş e. Mîsalen, heger min di pêşî de di rûpela [[Misirnasî]] de tenê ol kiribe "dîn" û tiştek neguhartibe, wê demê ez sûcdar bûma. Te gotarek ji google wergerê kopî kiriye. Min jî dema ew sererast dikir, ji ber lihevkirina li ser peyva "ol", ew kir dîn. Şevbaş. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:57, 6 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Herwiha [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEn&diff=1072565&oldid=1072443&diffmode=source] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:59, 6 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::{{Ragihandin|Balyozxane}} Wergera Google ya Kurdî bi tijî kêmasî ne.Wek nimûne, eger tu Gurcistan binivîsî, ew wergerîne Georgia ( bi inglîzî navbera navên Gurcistan û Georgia (eyaleta Amerîkayê) de cuda tune.Ez peyva ol ji peyva dîn re tercîh dikim ji ber ku dîn bi Kurdî jî dibe mirovekî nezan ( stupid , dumm , deli ) . Her wiha gotara [[Olnasî]] jî heye. Lê herdu peyv jî derbasdar in.[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:36, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::hevale hêja tiştekî wekî context heye. Haya te jê nîne gelo? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:02, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Herwiha gelo tu fem nakî? "ol" peyveke tirkî ye. Forma xirabkiriyî ya "yol" e. Ferhenga Chyet jî eynî tiştî dibêje. Ferhenga wî de binêre rûpela 425. Tu çima li vê peyva xelet israr dikî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:12, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::Dîn peyveke îranî ya kevnare ye. Ji peyva ol bêhtir tê bikaranîn.Ti kes jî peyva dîn a baweriyê bi peyva dîn a nexweşiyê tevlihev nake. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:14, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::Tu tenê ji ber ku bawer dikî peyveke xwerû kurdî ye û di tirkî de nayê bikaranîn israra wê dikî. Gelo, ez xelet te fêm dikim? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:15, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Dema ku ez gotarekê dinivîsim, ez li ser bikaranîna peyvan jî difikirim. Mesela bi zimanê almanî peyvên Hubschrauber û Helikopter bi hev re ji bo peyva helîkopter tên bikaranîn. Heta ku peyvek ji aliyê rêzimanî ve rast, fermî û derbasdar be, tu pirsgirêk nîne. Ji ber vê yekê heke ez peyva ol bikar bînim ne pirsgirêk e. Tu dikarî di gotarên min de çewtiyên rastnivîsê û rêzimanê biguherînî, lê ji kerema xwe bê gotûbêjê guhertina peyvan ne ke . Ji ber ku tu peyvekê nas nakî an qebûl nakî, nayê wê wateyê ku ew çewt e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 11:41, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Temam baş e. Me li hev kir. Ez ê dest ji peyvên ku tu bi kar tînî berdim. Tu jî bêyî gotûbêjê dest li ti peyva ku te nenivîsand nede. Baş e? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:48, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Herwiha ne ez ne tu guhartinên wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Misirnas%C3%AE&diff=1127034&oldid=1126944&diffmode=source] nekin. Heger peyvek xelet nebe, bila ti kes wê peyvê neguherîne. Dibe? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 12:00, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Di Wîkîpediyayên din de jî li ser bikaranîna peyvên cuda gotûbêj hene. Pir zimanan ji bo hin tiştan gelek peyv hene. Pirsgirêk ev e ku her kes bi awayekî cuda diaxive an jî xwediyê felsefeyek cûda ye. Ger nerînên cûda hebin, ez ê kêfxweş bûma ku em bi bikarhênerên din re vê yekê çareser bikin. Ez jî xemgîn dibînim ku di Wîkîpediya Kurdî de tenê 2 rêvebir û tenê moderatorek heye. Divê em bêliv û pasîv nemînin wekî din Wîkîpediya Kurdî baş mezin na be. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:44, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Gotûbêja ser peyva ol hatiye kirin û biryar li ser bikaranîna dîn e. Lê tu vî yekî naxwazî qebûl bikî loma hertim bi awayekî êrîşkar li bikarhênerên din dixebitî. Hevalê {{b|Bikarhêner}} ji ber vê rewşê te aciz bûye loma wê dengdanê ji bo astengkirina te çêkiriye. Lê belê li ser wîkiya me ti kesa bi nîyeteke baş nayê astengkirin. Haya hevalên rêveber heye ku kî nîyetbaş e kî nîyet xirab e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 12:53, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Herwiha ji ber ku te bersiv neda, ez wekî ku te qebûl kir dihesibînim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 12:54, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Ez bersîva te dipejirînim .Bi awayê, mirov nikare herdem etîmolojiya peyvê ji sedî sed zelal bike. Ez dizanim ku tê gotin ku dîn ji peyva deyn û ol ji peyva yol tê. Hêjayî gotinê ye ku erd peyveke hind-ewropî ye jî (bi almanî Erde, îngilîzî Earth). Lê peyva Erd/Ardê di erebî de jî heye. Niha ew peyveke hind-ewropî ye yan erebî ye? Bi awayê, mirov nikare herdem etîmolojiya peyvê ji sedî sed zelal bike. Ez dizanim ku tê gotin ku dîn ji peyva deyn û ol ji peyva yol tê. Hêjayî gotinê ye ku erd peyveke hind-ewropî ye jî (bi almanî Erde, îngilîzî Earth). Lê peyva Erd/Ardê di erebî de jî heye. Niha ew peyveke hindûewropî ye yan erebî ye? Herwiha hemû navên bi peyva dîn (Selehedîn, Nûreddîn û hwd.) hemû navên erebî ne û navên îranî nînin. Jêdera peyvê jî ne girîng e. Tenê peyveke biyanî ku kêm an jî qet nayê famkirin dibe pirsgirêk. P. S. Hevalê Bikarhêner ji ber tiştekî ku bi xwe kiriye min rexne kir. Navê gotara Pirtûkê kir Kitêb. Ger li kêleka sernavê pirtûkê peyva ( pirtûk ) hebûya, li şûna wê ( kitêb ) nivîsandibû. Mirov nikare yekî din ji bo tiştekî ku xwe dike rexne û asteng bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 14:08, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Sansûr == [[Wêne:Zensur.jpg|thumb|Xwenîşandereke li dijî sensûrê (''zensur'', bi almanî ye), li [[Berlîn]]ê (2009).]] Ez te ji ber sansûra te ya peyva tesîr [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kilora_ba%C3%A7ik&curid=49555&diff=1130614&oldid=1007232&diffmode=source] şermezar dikim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 08:25, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Ez ne bawer im ku bandor û tesîr 100 % eynî hemwate ne . Bi tirkî jî peyva tesîr he ye ema bi taybet ji bo [[Derman]] tê bikaranîn. Bi tirkî bandor re etki tê gotin. Ez difikirim ku tesîr effect / Wirkung e mesela wek mînak ya dermanan li ser bejna mirov û bandor jî influence ( bi almanî Einfluss) e . Heke ez ne mafdar im, tu dikarî guhertina min betal bikî. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:23, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Nijarperestên tirk etki çêkiriye. [https://www.nisanyansozluk.com/kelime/etki]. Tesîr hem bi kurdî hem bi tirkî peyveke derbasder e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 10:36, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Min ne dixwast nîjadperestî bikim . Ez siyaseta zimanî ya tirkan nas dikim . Min ema bêjenasiya ( etîmolojiya) etki nas ne kir . Bi almanî û îngilîzî jî tê cûda kirin. Ema heke bi Kurdî di nav peyvan de cûda tun e ne tu dikarî guhertina min betal bikî . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:48, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Dengdana rêveberiyê == Silav te çend car got tu naxwazî ez bibim rêveber lê dîsa jî dengdaneke heye û divê herî kêm 3 kesên din dengê erênî bidin ku bibim rêveber. Niha ji te dengê te dixwazim {{=D}} Dema dengê xwe didî, bi bîr bîne ku ez vî tiştî ji bo kêfê naxwazim, lê belê ji bo baştir kirina wîkiyê dixwazim. Dengdan li vira ye [[WP:Rêveber/Balyozxane]] {{=D}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 12:11, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} {{erê}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:18, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Hevalê hêja divê [[Wîkîpediya:Rêveber/Balyozxane#Bo]] li vir binivisî {{=)}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:01, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::wisa binivîse <code><nowiki>* {{erê}} {{subst:î}}</nowiki></code> îmze bi rêya subst:î derdikeve. ::tabî ger dixwazî, wisa jî ji bo dengê neyînî binivîsî <code><nowiki>* {{na}} {{subst:î}}</nowiki></code> {{=)}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:05, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Mîhengên telefonê == Silav hevalê hêja, telefona te pir caran piştî niqte ".", bêhnok "," û parentezan "(" valahiyek çêdike. Divê herî mîhengên keyboardê û li wir lêzêdekirina valahiyê piştî rênîşanan rakî. Yanî divê li vir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Delia_Duran&curid=135487&diff=1131383&oldid=1131378&diffmode=source] wisa be "1,70". "1 , 70" xelet e. Te carinan di sernavên gotaran de jî eynî xeletiyê dikî mînak: Te rûpela Ludwig I (Mîrê Anhalt-Köthen) wekî Ludwig I ( Mîrê Anhalt-Köthen ) çêkiribû. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:09, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) Êvar baş hevalê {{Ragihandin|Balyozxane}} Gelek spas ji bo agahdariyê. Min aniha wê sererast kir. Ma tu dizanî ka ew çawa bi şablona bejnê ji bo agahîdankê dibe ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:26, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Şablona çi min fêm nekir? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:33, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} {{bejn|m= 180 }} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:47, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::<code><nowiki>{{convert|180|cm|in|abbr=on}}</nowiki></code> → {{convert|180|cm|in|abbr=on}} <small>(cm entered, converted into in)</small> , ::Bo zêdetir agahiyê binêre {{ş|convert}}. Lê ez jî zêde jê fêm nakim. Bi min ew ne hewce ne. Em kurd awayê standard ê metreyê bi kar tînin. :--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:56, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Min di gotûbêja gotara li ser [[Delia Duran]] pirsek kir.Gelo hûn dikarin bi wê re alîkariya min bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:05, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Temam --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:13, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Avahîdankên vala == Abê şûnda agahîdankên vala şablona {{ş|Agahîdank jînenîgarî2}} çima bi kar nayînî? Hemû agahî ji wîkîdaneyê tê girtin û gelek serkeftî ye. Min ewqas ked da ji bo wergera wê ji fransî :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:59, 26 kanûna pêşîn 2022 (UTC) Silav {{Ragihandin|Balyozxane}} Gelek spas ji bo vê agahiyê . Ez niha wisa dikim. Mixabin hê jî di agahîdankan de ji bo [[Çekya]] Komara Çekî û ji bo [[Hedîsvan]] jî Muhedîs tomarkirî ye ( ji xwe bi zanîna min peyva mihedîs muhedîs çêtir e ). Ma tu dikarî vê sererast bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:45, 30 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Temam bira, ez ê êvarî bi botê hemî biguhêrim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:10, 30 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == [[Têlemaxos]] == Min guhartinên te bar kir [[Bikarhêner:Avestaboy/Têlemaxos]]. Kengî te sererast kir, dikarî bar bikî rûpelê. Qewet be! --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:44, 9 kanûna paşîn 2023 (UTC) == [[Avahîsaz]] == [[Bikarhêner:Avestaboy/Avahîsaz]] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:57, 9 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Sansûra mekteb == [[Wêne:Zensur.jpg|thumb|Xwenîşandereke li dijî sansûrê, li [[Berlîn]]ê (2009).]] Ez te ji ber sansûra te ya peyva mekteb [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Potter&diff=prev&oldid=1141316&diffmode=source] şermezar dikim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 08:25, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Silav hevalê {{Ragihandin|Balyozxane}} . Gotar berê ji hêla min ve hat çêkirin. Lê bi rastî hevalê {{Ragihandin|Jiju}} herî zêde kar kir. Min peyva Mekteb xiste Dibistan ji ber ku di medyayê de zêdetir tê bikaranîn û sernavê gotara Wîkîpediyayê [[Dibistan]] e ne Mekteb. Her wiha agahîdanka te bi çewtî ye . Lord Voldemort mêr e û ne jin e ( dijminê sereke û ne dijmina sereke). Min hemî romanên Harry Potter xwendiye û hemî fîlman nas dikim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:42, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::{{Ragihandin|Balyozxane}} Tu çend saniye piştî gotûbêj a me gotarek li ser vê peyvê çê dikî da ku tu mafdar bî ? Nizanim ev komîk e an xemgîn e ? Ji kerema xwe bêalî bimînin e . [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Mekteba_%C5%9Fev%C3%AEn%C3%AE] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 16:19, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji ber ku min xwest nîşanî te bikim gotina te ya "''Gotar berê ji hêla min ve hat çêkirin.''" çi qas xelet e, min ew gotar çêkir. Dibistan peyveke farisî ye ku ji soranî ketiye kurmancî ji ber kesên ku nijadperestiya peyvan dikin, îro medyaya me dibistan bi kar tîne lê belê ka here gundekî û pirs bike gelo ew dizanin dibistan çi ye. Mekteb li çar aliyê Kurdistanê tê bikaranîn û êdî peyveke kurdî ye. Ez dîsa te şermezar dikim û diçim. :::Not: min dijmina sereke kir dijminê/a sereke lê rastiyê de antagonist ne dijmin e. Gelo têgiheke din heye ji bo vê peyvê? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:43, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::::Min got tenê ji bo xeletiya te nîşan bidim, min ew gotar çêkir lê di rastiyê de min got tu yê herî û rûpela [[Dibistana şevînî]] çêkî ji bo ku mekteb bikî dibistan. Loma jî min ew gotar çêkir. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:48, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::::Antagonîst = dijleheng --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:26, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Em ne dijmin in ? Mînak ger peyva pirtûk tunebûya min ê peyva kitêb jî qebûl bikira. Lê ji ber îdeolojiyeke çewt mirov nikare pêşketina zimanekî paşguh bike. Lê hinek muhafezekar / kevneperest wî dikin. Ji bilî vê peyva mekteb 2 wateyên xwe hene (dibistan û ofîs). [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:14, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Dijmintiya çi? Ger peyva kitêb tinebûya min ê bigota pirtûk. Hemû kurd peyva pirtûk nizanin lê belê kitêb/kitab dizanin. Ew ne mihafezekarî an kevneperestî ye. Mantiqa wîkîpediya peyva berbelavtir çêtir digire. Ji bilî vê peyva dibistan 2 maneyên xwe hene (mekteb û ekol) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:25, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Hemû Kurd peyva pirtûk nizanin ? Tu hemû Kurdan nas dikî? Li mala te televîzyona kurdî heye? Ez di gelek komelên kurdî de bûm û her yek ji wan peyva pirtûk dizanibû. [[Hozan Kawa]] di stranekê de distre: Helbesta jîne nivîsand bi xwîne Bilbile gulan ji derya evînê " Pirtûka " dilan nivîsand bi xwînê Hemze şehîd bû bazê Mêrdînê. Gelo Hozan Kawa aniha ne kurd e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:42, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Hevalê ezîz, ez naxwazim zimanekî tûj bi kar bînim lê belê tu her tim heneka xwe bi aqlê me dikî. Tu dibêjî "''Hemû Kurd peyva pirtûk nizanin? Tu hemû Kurdan nas dikî?''" Ma min tiştek wisa got? Divê illam bibêjim "Tenê yên xwende dizanin û ew jî ji kitêb, înternet û televîzyonê hîn dibin." Min negot "ti kurd pirtûk nizane." Tiştekî tu dikî eyb e şerm e. Gelo tu tenê li komeleyên kurdî de kurdî dibihîzî? Ka te qet ketî nav gundiyan? Cara dawî kengî hatî Kurdistanê? Ez li Kurdistanê dijîm û dema bi kurdekî re xeber didim, dibêjin "em ji te fêm nakin tu zimanê aqademîq qonîşmîş dikî". Li Kurdistanê êdî zarên kurdan kurdî xeber nadin. Zimanê me dimire. Niha divê em zimanê nivîsînê ewqas dûrî xelkê nekin. Di vê meseleyê de ev gotina min a dawî ye. Ger dixwazî dikarî tevlî dengdanan bibî, ne hewce ye eynî tiştî em her tim tekrar bikin. Şev baş --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:15, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Min efû bike. Min gotina te çewt fem kir. Li her dewletekê rewşa zimanê kurdî cuda ye. Ji ber vê yekê gundiyên Sovyetistana berê peyva pirtûk dizanin. Kurdên Tirkiye/ Bakurê Kurdistanê herî xirab bi zimanê xwe diaxivin. Lê kesên ku pir dixwînin gotinên ji medyayan fem dikin. Rewşa zimanê kurdî ji ya [[Zimanê îrlendî]] baştir e. Lêbelê zimanê îrlendî ji hêla hikûmetên Îrlenda û Brîtanyayê ve tê piştgirî kirin [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:38, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Tevlêbûna Zimanên din == Silav ca xêra xwe evî rûpela [[Îbn Hemze Mexrebî]] bike nav zimanên din [[Bikarhêner:Xwedêda|Xwedêda]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xwedêda|gotûbêj]]) 20:52, 12 nîsan 2023 (UTC) Ca [[Rexnekirina Hedîsan]] Criticism of hadith, û [[Fatima Mecrîtiye]] jî bike nav zimanên din. == Nas kirin == @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Tu çawa yî ezbenî? Ez dixwazim te baştir nas bikim. Ger hûn bixwazin, em dikarin bi rêya e-nameyê biaxivin. Bi rêzdarîyan min, xatirê te.. [[Bikarhêner:MWM D-Pool|Cura ut valeas]] 14:22, 20 nîsan 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:MWM D-Pool|MWM D-Pool]] Bibore ku ez dereng bersiv didim te . Min niha ji bo Wîkîpediyayaê tenê [[E-Peyam|e-peyam]] çêkir. :avestaboy@hotmail.com [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 11:28, 30 nîsan 2023 (UTC) ::Niha tu min biborinê. Min ji ber karê xwe nikarîbû xwe bigihînim Wîkîpediyayê. Ez ê di demek kurt de ji we re binivîsim. ::Bi rêzdarîyan min.. [[Bikarhêner:MWM D-Pool|Cura ut valeas (MWM-DPool)]] 18:09, 9 gulan 2023 (UTC) == Guhertina peyvan == Ger dewam bikî guhertinên peyvan ên beredayî ez ê ji bo astengkirina te dengdanekê li dar bixim. Ev hişyariya min a dawîn e ji bo te. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 16:34, 22 hezîran 2023 (UTC) :Êvar baş @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] min eynî berê bê sedem peyvan ne guherand. Ez jî peyva îşgal ji zimanê tirkî nas dikim . Min ji televîzyonê tenê peyva dagir/dagirkerî bihîst. Ez ji Bakurê Kurdistanê me. Ji ber siyaseta asîmîlasyonê min texmîn kir ku îşgal peyveke [[tirkmancî]] ye. :Peyvên wek key yan keyanî ji peyvên Padîşah an Padîşahî çêtir in. Tenê [[mêr]] dikare bibe padîşah. Lêbelê, hikûmdarên jin jî hene ( keybanû). Her wiha gelek nivîskar rastnivîsa Wîkîpediyaya kurdî paşguh dikin. [[Îsraêl]] wekî Îsraîl, [[Mecaristan]] wekî Macaristan, [[Fînlenda]] wekî Fînlandiya, Awistirya wekî Avûstûrya, [[Parlamen]] wekî Parlamento an [[Keyaniya Yekbûyî]] wekî Qraliyeta an jî Padîşahiya Yekbûyî têne nivîsandin. Bi rastî jî min xwest ez li ser vê yekê gotûbejeke mezin bi her awayî dest pê bikim da ku van kêmasiyan ji holê rakin. Berî her tiştî, min tenê dixwest ku Wîkîpediyayeke yekgirtî hebe. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:03, 22 hezîran 2023 (UTC) ::Êvar baş, ez bi tevahî piştrast dikim ku hevalê me @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] hewl dide bi tevahî „vîrusa“ tirkmançî ji Wîkîpediya Kurdî derxîne, ku ew jî bi çavdêriya min gelek serketî ye. Li gor zanyariyên min peyva „îşxal“ ji peyva tirkî a „işgal” e, û bi kurdî „dagirtî“ an „dagir kirin“ ji wê re tê gotin. Ez ji tiştên ku yên din dibêjin re vekirî me. Silav û rêz. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 20:33, 22 hezîran 2023 (UTC) :::Êvar baş @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]]. Gelek spas ji bo gotinên te yên xweş. Min aniha kontrol kir .Peyv ji zimanê erebî tê. Bilêvkirina îşgal jixwe ji zimanê tirkî tê.Bi zimanê erebî peyv wek işxal tê nivîsandin.Ji ber vê yekê rastnivîsîna îşgal bi her awayî çewt e. Peyva dagir / dagirkerî bi piranî di medyayên kurdî de tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:59, 22 hezîran 2023 (UTC) :::{{Silav|Avestaboy}} divê tu û {{r|Bikarhêner}} pirsgirêka xwe bi di navbera xwe de çareser bikin. Divê mirov li ser gotineke hevpar li hev bike û pirsgirêka xwe çareser bike. Ger tu bi gotina min bikî tu dikarî ji xwe re mijarek nû diyar bikî û li ser bixebitî. Mînak di van demê dawîn de ez li ser paytextên cîhanê dixebitim. Tu jî dikarî ji xwe re mijarek nû hilbijêrî û li ser bixebitî. Ez divêm ne hewce ye ku mirov bi temamî li ser tiştekî israr bike û her tim wî tiştî bidomîne. Wî rojê min derbarê nave Sirbîstanê pêşniyarek guhertin nav pêşniyar kir li gorî bersivan nehate pejirandin, min dev jê berda, ev yek evqas hêsan e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:19, 22 hezîran 2023 (UTC) ::::@Êvar baş @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Tu çawanî ? Başî ? Min ji bo peşniyara '''Sîbîrya''' wek rastnivîsa fermî ::::heq ne da te . Her mirov bi helwesteke cûda ye. Lêbelê, ez pir kêfxweş bûm ku te bi me re gotûbêj kir. Gelek pirsgirêk bi gotûbêjan çareser dibin.Mesela min gotara Ajoname nivîsand. Paşê sernav wek [[Ehliyet]] hat guhertin. Her çend ez li dijî wê bûm jî, min qet pêşniyara astengkirina kesî nekir. Wîkîpediya platformeke demokratîk e. Guhertin normal in. Tenê kesê ku vandalîzmê dike divê bê qedexekirin. Ez yek ji beşdarên herî çalak ê Wîkîpediyaya kurdî me û mixabin carna ji bo bersivekê pir dirêj ::::disekinim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:44, 22 hezîran 2023 (UTC) :::::{{Silav|Avestaboy}} di derbarê guhertina navê Sirbîstanê de navê welat ya ewropî Sirbiya êdî li min xweştir hat. Tenê bi fikrek kesane tu tiştekî çênabe. Ji ber wê yekê min xwest ku ez bipirsim ku di derbarê guhertina nav biryarek hevpar derkeve ew dem me dikariya nav biguheranda. Te û bikarhêner we got bila navê kurdî bisekine êdî baş e, êdî min israr nekir. Dibe ku ku guhertinên te ji sedî sed rast be jî ku kesek îtîraz kir yan wî qeneh bike yan jî dev ji guhertinê berde. Di derbarê tiştekî de ku mirov her tim irsar bike li wir pirsgirêk çêdibe. Ku tu dikarî êdî dev ji guhertinan berde tenê gotarên nû binivîse her tim xebatên xwe bi wî awayî bimeşîne. Ku ez bûma min wisa dikir. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:22, 22 hezîran 2023 (UTC) ::::::Roj baş @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] . Ger hevok bi çewtiyan hatibe nivîsandin, divê em neçar in wê sererast bikin.Wekî din dê zirar çêbibe.Mesela min di hin gotaran de peyvên aşop û xeyal ên mîna ::::::dûgelman (Statesman ango dewletmedar an jî mirovdewlet) dît.Divê em xemsar nebin. Ger pirsgirêkek hebe divê em çareser bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 08:51, 23 hezîran 2023 (UTC) == Gotûbêja Dîroka Tirkiyeyê == Êvar baş hevalê @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], bibore ku ez êvarê ji te re dinivîsim, min xwest ez bipirsim ka hûn dikarin bi awayekî bêalî li gotûbêja li ser rûpela "Dîroka Tirkiyeyê" binerin û di dawiyê de nêrîna xwe li ser wê bidin, spas. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 00:01, 10 tîrmeh 2023 (UTC) :Rojbaş hevalê @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez ê bi raya we re meraq bikim, hûn li ser gotara "Dîroka Tirkiye" çi difikirin, gotara ku behsa dîroka sînorên îroyîn ên Tirkiyê dike û ne gelê Tirk dike. Ez ê pir kêfxweş bibim ku di vê di dengdanê ku ji aliyê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] hat ava kirin de, dengê we bi wateya bêalî bibînim. Zor spas. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 15:56, 10 tîrmeh 2023 (UTC) ::Êvar baş hevalê @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], spas ji bo dengê we yê bêalî. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 21:35, 10 tîrmeh 2023 (UTC) == Cat-Maker == Silav amûrekî me heye ji bo çêkirina kategoriyan nû. Tu jî gelek kategorî çêdikî, ger bi amûrê çêkî dê karê te hêsantir be. Ji bo bikaranînê amûrêvê nivîsê {{kod| importScript( 'Bikarhêner:Balyozxane/Gadget-CatMaker.js' ); |javascript}} têxe [[Special:MyPage/common.js|vê rûpelê]]. Piştî gava li jor, ji bo xebitandinê here rûpeleke ketober. Pê li sê nokteyên li ser hev ([[File:Kebab-menu-ui-icon-1.svg|15px|Kebab-menu-ui-icon-1]]) bike û li ser "Cat-creator" bitikîne. Formekê dê were pêşberî te. Navê kategoriya nû ya kurdî û îngilîzî (sernavê kategoriya en.wikipediayê) wekî "Nivîskarên bengladeşî@Bengali writers" binivîse. Dûre pê li "Proceed" bike, kategorî dê were çêkirin, bi wîkîdaneyê re dê were girêdan û serkategoriyên wê ger hebin dê werin lêzêdekirin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 13:54, 23 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Hinek wêrek bî û tiştên wisa biceribînî, em dikarim gelek amûr çêkin ji bo hêsankirina karên li ser mobîlê. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:08, 23 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Tu çawan î, baş î? == Ev dema te xweş be @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? Halê te baş e? Silav û rêz --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:55, 7 kanûna paşîn 2024 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] :Ev çend roj in ku arsima min heye û ez di nav nivînê de bûm. Ez niha hinekî baştir dibim. Dema arsima min bi temamî derbas bibe ez ê xebatên xwe bidomînim. Gelo tu çawa yî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:38, 7 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::Birêz @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] derbasbûyî be! Min jî mîna te sermake hindik giran girt, ez jî ber bi pakbûnê ve me. Hay ji xwe hebe. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:04, 7 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:1668 Shandong earthquake]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 08:26, 8 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Spasî (2024) == {{Zêr|Avestaboy|karê te yê newestanbar li ser Wîkîpediya kurdî,<br>tu her bijî!|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:57, 15 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Arşîvên Zheen Archieve Center == Silav bira. Li vê kategoriyê [[:commons:Category:Uploads by Zheen Archive Center]] gelek rismên nû hene, hemû li ser kurdan e. Carinan kontrol bike Xêra xwe dibe ku wêneyên kêm em peyda bikin --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:24, 24 kanûna paşîn 2024 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. Çawa yî? Gelo tu jî dikarî lê mêze bikî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:34, 24 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] OK. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:26, 25 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Guhartina kelîmeyan == Silav bira. Min got qey me li hev kiribû ku em ê kelîmeyên kesên din neguherînin li gorî kêfa xwe lê belê min dît ku tu rapper û mûzîkjenê rapê dikî rapvan. Em ê çawa vê problemê çareser bikin? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:34, 5 sibat 2024 (UTC) :Êvar baş @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] guhertin bi sedem ne qedexe ne. Bikarhênerên din jî diguherînin. Gelo çima ew problem e ku ez sererast dikim ? '''Rapper''' jixwe bi kurdî çewt hatibû nivîsandin. '''Raper''' an jî '''rapvan''' rast in . Kategoriyan hemû bi peya rapvan in . Muzîkjenê rapê jî bi min ecêb e . Başkirin û sererastkirin ne qedexe ne.Êvar baş @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] hûn çawa li ser vê mijarê difikirin ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:34, 6 sibat 2024 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Tiştekî ku li gorî te xelet e dibe ku ji bo kesekî din rast be. Bi min "raper" û "rapvan" xelet in, "rapper" rast e. Rapvan û rapper hemmane ne loma ne hewce ne ku werin guhartin. Ev ne rastkirin an jî baştirkirin e. Tu fikrê xwe mecbûr didî kesên din ku ne tiştekî baş e. Bi min kelîmeya "ol" xelet e û divê dîn were bikaranîn lê belê ez ol nakim dîn. Berê min dikir lê min dev jê berda piştî gotûbêja me ya li ser Dîwanê. Divê tu jî dev jê berdî. Ji ber ku ez û tu li vir bi awayekî sîstematîk dixebitin, hin tişt ji me re qedexe ne lê ji bo kesên ku kêm guhartin pêk tînin ne qedexe ne ji ber ku guhartinên wan "zerareke" mezin nade Wîkîpediyayê. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:45, 7 sibat 2024 (UTC) :::Ew tiştê ku tu dibêjî çewt in . Zimanê kurdî û tirkî bi latînî pirranî wek bilêvkirina peyvan tê nivîsandin.Tu dibêjî ku tu bi awayekî sîstematîk dixebitî . Gelo tu peyva '''bilet''' / '''bilêt''' :::wek '''billet''' dinivîsî ? Ji ber ku ew peyv bi fransî wisa tê nivîsandin. Sernavê gotarê [[Rap]] e û ne '''Rapp''' . [[Wîkîferheng]] jî '''rap(er)''' dinivîs e . Ji kerema xwe re li vir îtham neke û çewtiya xwe qebûl bike. :::https://ku.m.wiktionary.org/wiki/raper :::Êvar baş [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 23:03, 7 sibat 2024 (UTC) ::::Madem raper rast e, tu çima rapper dikî rapvan û ne raper? Ya muhîm ev e ku divê em dev ji guhartinên wisa berdin. Fikrê xwe yê zimanî li ser kesên din ferz nekin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:13, 7 sibat 2024 (UTC) :::::Peyvên '''raper''' û '''rapvan''' ewqas cûda nînin . Herdu peyv ji peyva rapê çê bûnê . Tenê paşgira wan cuda ne . Kategoriyan bi peyva rapvan ne . Mesela berê jî hin sernavê gotaran bi peyva Zanko bûn . Min paşê ji te re peyva Zanîngeh wek standard pêşkêş kir û ew wisa jî bû. Ez û çend gotarên din peyvên parlamento , parlamen hwd. wek parlamen standart kirin. Daxwaza min standardkirina Wîkîpediyayê ye . Di gotara [[Pîroz (rapper)]] min peyva '''rapper''' :::::wek '''rapvan''' nivîsand. Te jî di dîrokê wisa nivîsand ''betalkirina çend sansûrkirinên Avestaboy'' . Kîjan sansûrkirin ? Jixwe peyv çewt hatiye nivîsandin. Heke tu dixwazî em dikarin hemû li ser standardkirinê li ser Wîkîpediya: Dîwan gotûbêj bikin. Gotara [[Fero47]] jî şitil e ( binêrê kategoriyê ) û çêkerê rûpelê @[[Bikarhêner:Caney24012|Caney24012]] jî aniha li ser Wîkîpediyaya kurdî jî ne çalak e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:31, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::Dîsa dibêjim rapper ne xelet e tercîha bikarhêner e. Guhartina rapper bi rapvan sansûr e. Standardkirineke wisa tine ye. Ne hewce ye ku ti kes ji te re îzah bike çima kelîmeyek rast e. Çawa ku me ji te re bangeşe qedexe nekir, tu jî nikarî rapper an jî kelîmeyeke din (behsa kelîmeyên wekî parlamento, parlamen nakim) ji me re heram/qedexe bikî. Lê belê li vir problem ne tenê kelîmeya rapper e, ez û tu li vir gelek dixebitin bi sedan guhartinan dikin. Loma divê ne hewce be em yek bi yek guhartinên hev kontrol bikin da ku bibînin tiştekî li gorî fikrê me xelet çêbûye an na. Eger ez bibînim ku tu guhartinên wisa dewam bikî û madem kî ti kes ji te re tiştek nabêjin ez ê jî dest bi guhartinên wisa bikim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:22, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::Ez dixwazim dîsa jî bêjim. '''Rapper''' :::::::çewt e . '''Raper''' an jî '''rapvan''' rast in. Tu tenê naxwazî çewtiya xwe qebûl bikî. Gelo ferhengên rastnivîsê jî li gorî te sensûr dikin ? Her wiha tu dixwazî çi bi guhertinên xwe çareser bikî ? Ji bo min peyvên te yên dawî wek gef û tehdît têne xwendin. Ew jî ji sensûr xirabtir e. Wîkîpediya ensîklopediyeke serhêl û ne çapkirî ye . Her nivîskar dikare li vir bê tirs binivîse. Guhertinên bi sedem lewma normal in. Ji kerema xwe zemanê xwe bêfayde winda neke . Min li jorê got çima '''rapper''' bi kurdî çewt e. Heke tu dixwazî em dikarin wê pirsgirêkê bi @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] bi awayekî demokratîk çareser bikin. Xebat xweş [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:58, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::Tu problema mezin fêm nakî. Problem ne raper an rapper e. Erê em dikarin li ser van xeber bidin û kîjan rast e bi kar bînin lê belê raper/rapper û rapvan hevmane ne loma ne hewce ye tu raper bikî rapvan. Eger te tenê rapper kiribe raper min ê tiştek negota lê belê tu rapvan dikî. Rapvan neolojîzmekê ye, rapper/raper ji îngilîzî deynkirî ye. Hevmane ne. Ez dibêjim em kelîmeyên hevmane neguherînin ji ber ku ev dibe sansûrkirin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:11, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::Problema min ne tenê '''raper''' an jî '''rapvan''' e . Rap û rapper peyveke înglîzî ne ku bi tirkî û kurdî cuda têne nivîsandin. Bi tirkî mesela ji '''rapvan''' / '''raper''' re '''rapçı''' dibêjin . Min li ser googlê çend encam ji bo peyva rapvan dît. Yanî ew peyveke normal û ne tenê nelojîzm e . Nivîsandina '''rapper''' çewt bû û kategoriyan bi peyva rapvan e lewma min peyva rapvan tercîh kir. Ema heke tu dixwazî raper bibe standard paşê em dikarin wê bi nivîskar û bikarhênerên din çareser bikin . Min gelek peyv li ser Wîkîpediyaya kurdî xwend '''rapper''' , '''raper''' , '''rapvan''' :::::::::'''rapbêj''' . Tirsa min ew bû ku serê xwendevanan wisa tevlihev be . Di gotara [[Fero47]] de min navê pîşeyê '''muzîkjenê rapê yê alman - kurd''' wek '''rapvanê alman -kurd''' guherand . Ji ber ku ew hevok wisa hê kurttir e û hêsantir tê fêmkirin. Jixwe rewşa gotarê aniha jî ne rind e . Bi min çêtir e ku yek gotarê berdewam bike . Armanca min li vir ne sensûrkirin bû . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:55, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:55, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::::Bira hîn jî dibêjî rapper xelet bû. Lê belê hin kelîme hene ku ji zimanê xwe yî orîjînal bi halê xwe yî orîjînal tên deynkirin û kurdîkirina wan xelet dibe. Rapper jî tiştekî wisa ye. Ji ber ku bi halê xwe yê rapper ewqas tê bikaranîn gelek kes wek orîjînal dihêlin. Li ser înternetê bikaranîna "rapper" bi kurdî jî gelek in. "raper" bi îngilîzî tê maneya tecawizcî loma gelek kes bi zanebûnî rapper dibêjin nexwazin bibin "raper". ::::::::::Tu niha dest bi peydakirina hincetên din kir. Dibêjî "hevok wisa hê kurttir e" lê belê kurtkirina cimleyan ne armanca me ye. Ji aliyê fêmkirinê ve jî "muzîkjenê rapê" bi min hêsantir tê fêmkirin. ::::::::::Dîsa em vegerin problema me ya sereke: Guhartina kelîmeyên hevmane li gorî kêfê. Ev ne baş e û herkes divê bi vê qaîdeyê teqîp bike. Eger te dîtibe ku kesekî din wisa dike wan hişyar bike. Gotûbêja me ya dawî qedexekirina kelîmeyên hevmane qedexe kiribû û ez bi vê qaîdeyê teqîp dikim û wextê ku dibînim tu guhartina wan berdewam dikî, ez xwe wekî "ker" hîs dikim, çima heqê te heye biguhêrî lê ya min tine? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:54, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::::Tu aniha dizanî jî ku nivîskarên Wîkîpediyaya kurdî yên çalak kêm in . Bikarhêner jî kêm in . Mesela ku [[Fero47]] gotara hevalê Penaber49 bûya minê hevok pêşkeş bikira . Ji ber ku ew nivîskarekî çalak e . Her wiha kesî ne got ku heq û mafê te tune ye .Heke tu dixwazî tu dikarî gotara [[Fero47]] berdewam û berfireh bikî . Pirsgirêka peyva raper (tecawizkar) bi inglîzî jî nas dikim. Lê peyva raper bi îngilîzî û raper bi kurdî cuda tenê bilêvkirin. Peyva rapvan ema tenê bi kurdî heye [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:26, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::::::https://www.rudaw.net/kurmanci/world/30102015-amp ::::::::::::https://anfkurdi.com/kurdistan/rapvane-kurd-serhedo-hate-bincavkirin-3078 ::::::::::::https://diyarname.com/news.php?Idx=33384 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:27, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::::::Xuya ye tu naxwazî fêm bikî. {{dîwar}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:49, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::::::::Heke ew ji bo te girîng be tu dikarî sernavê [[Pîroz (rapper)]] wek '''Pîroz (raper)''' ::::::::::::::biguherînî . Temam ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:44, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::{{Silav|Avestaboy}}, di warê peyvan de ez naxwazim bi kesî re hevrikiya bikim. Rapvan, raper û hwd. Di vê mijarê de ez dibêjim bila bikarhêner azad bin. Mînak peyvek bêwate yan jî be peyvek gelek sosret hebe mirov dikare biguherîne. Pêşniyara min eve ku herkes di bikaranîna peyvan de azad bin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:46, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Tu çawanî başî ? Rewşa gotara [[Fero47]] ne rind e . Em jî gotarên rind dixwazin. Îcar tê gotin ku min li gorî kêfa xwe hevokan guhertiye . Çêkerê rûpelê jî aniha ne çalak e . Min gelek gotarên kurt û xirab berdewam kir. Hûn dizanin ku rewşa Wîkîpediyaya kurdî ne rind e . Guhertin normal in , lê nakokiyan jî tînin. Ew problem li ser Wîkiyên din jî hene. Niyeta me hemû başkirina Wîkipediyayê ye . Lê ramanên me cuda ne. Ew ne tenê bikaranîna peyvan ne lê him jî pirsgirêkên rastnivîsê ne . Min ramanên xwe li ser rastnivîsê zelal kir . Bi kurdî '''raper''' an jî '''rapvan''' rast in. Mesela '''sosîs''' :::::::::jî peyveke biyanî ye . Lê bi fransî wek '''saussice''' :::::::::tê nivîsandin. [[Ketçap]] jî bi înglîzî wek '''ketchup''' :::::::::tê nivîsandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:13, 8 sibat 2024 (UTC) :@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], êvarbaş, we xêr e, hûn çawan in? Ez nizanim çi bêjim, lê problem ev e, guhartina sernavên gotaran... Qada şer a Balyozxane û Avestaboy. Karê we li Wîkîpediya kurdî bêhempa ye, raper, ''rapper'', rapvan her sê rast in, em ê çi bikin? Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 9 sibat 2024 (UTC) ::Êvar baş @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ::serî de ez dixwazim bêjim ku em vê gotûbêjê kibar û bê şer çareser bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:42, 9 sibat 2024 (UTC) :::Birêz @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] :) bimîne di xweşiyê de [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:56, 9 sibat 2024 (UTC) ::::Êvarbaş @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. Şikur ji xwedê re li vir şerekî derneket. Sernavê gotarê berê bi rapper bû, ji ber ku Avestaboy bê gotûbêjkirinê kir rapvan min jî betal kir û em hatin vir ji bo gotûbêjkirinê. ::::Wekî tu jî dibêjî her sê rast in. Ji [[Wîkîpediya:Dîwan_(tevlîhev)/Arşîv_4#Dijmintiya_gotinan_li_wîkiyê|gotûbêja Dîwanê]] vir ve ti kes sernavên gotaran bêyî gotûbêjkirinê naguherîne. Herkes qaydeya neguhartina kelîmeyên kesên din bi cih tîne. Divê birêz Avestaboy jî van qaydeyan teqîp bike. Yan jî tu ji me re riyeke baştir bibêje em li gorî ve hereket bikin. ::::Guhartina te ya dawî [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Fero47&diff=1512362&oldid=1510681] mixabin xwendina gotarê xirab dike. Her çiqas dilê min ji kelîmeya kitêb be jî min di rûpela [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Pirt%C3%BBk&diff=prev&oldid=1055290 pirtûkê] de jî ev teklîfa te rast nedîtibû ji ber ku ev ne tiştek e ku gotarê baştir bike, tenê hewleke ji bo rihetkirina dilê çend bikarhêneran e. Ew jî dûrî mantiqa nivîsinê ye. Divê xwendina gotarê hêsan be. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:11, 9 sibat 2024 (UTC) == Create some pages in Kurdi Wiki == @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Hi, I am from Albania and I have a request. Can you create two pages for the cities of Durrës and Vlorë in Kurdi Wiki? I would thank you so much... [[Bikarhêner:Jonipiri|Jonipiri]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jonipiri|gotûbêj]]) 18:02, 23 adar 2024 (UTC) == Tu çawan î? == @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? Bimîne di xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:19, 10 gulan 2024 (UTC) == Kategoriyên nû == Silav. Tu dikarî amûra [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/CatMaker.js]] bi kar bînî ji bo çêkirina kategoriyên nû. Here rûpela [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/CatMaker.js]] li kêleka sernavê rûpelê dibêje "Bi kar bîne" pê lê bike. Dûre skrîpt tê înstallkirin. Piştre dikarî li sê niqteyan bitiqînî li kêleka qelema guhartina rûpelan. Li vir tu yê "Cat-creator" bibînî. Pê lê bike, qutiyeke vedibe, li vir navê kategoriya kurdî@navê kategoriya îngilîzî binivîse, pê li Enter bike, û kategoriya kurdî@kategoriya îngilîz ya duyem binivîse. Bi vî awayî dewam bike. Kengî hemû kategorî te nivîsand, pê li "Proceed" bike û bisekine. Hemû kategorî yek bi yek werin çêkirin, şablona {{ş|standard-kat}} (ji bo commonscat û gotarabingehîn) lê zêde dike û kategoriyê li wîkîdaneyê qeyd dike. Ka xêra xwe carek biceribîne, tu yê gelek sûd jê wergirî. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:54, 8 hezîran 2024 (UTC) == Request writing about Isabelle de Charrière (Q123386) == Hello Avestaboy, Would you like to write about Isabelle de Charrière (Q123386) for the KU Wikipedia? It would be appreciated if it would be done. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 06:34, 28 îlon 2024 (UTC) :: Thanks Avestaboy, I think wikidata needs also an update. Thank you. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 00:31, 31 çiriya pêşîn 2024 (UTC) :::@Avestaboy Sorry I mean go on with translating in KU and add the link to wikidata.org. Best wishes. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 14:43, 21 çiriya paşîn 2024 (UTC) == Têkçûyîna Google Chrome == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ev du sê roj Google Chrome di dema malpera Wîkîpediyayê de têk diçe û bi xwe tê girtin. Li ba te ev pirsgirêk heye? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:31, 2 çiriya paşîn 2024 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] :Aniha fonksiyona desktopê bi tîpên biçûk hatiye nîşandin . Ez çawa dikarim fonksiyona normal vegerim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 19 kanûna pêşîn 2024 (UTC) ::Çend caran malperê nû bike yan jî gotarê bi zimaneke din veke carek din dîsa gotara bi kurdî veke pêwîst e dem vegere dîtina normal. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:19, 19 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] gelo tu dikarî di vê pirsgirêkê de alîkariya min bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:14, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], mixabin di vî warî de ez nikarim alîkariya te bikim. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:28, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) ::::Dembaş @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], gelo tu dikarî alîkariya @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bikî? Zor spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:30, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :::::Silav Avestaboy. Bnr. '''[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/2/2a/Ghybu_test.png]''': li jor aliyê rast, li ser nîşana berçavkê (cem nivîsa "bexş bike") bitikîne paşê jî li ser nivîsa "standard"ê ... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:55, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) ::::::PS: Herwiha binêrin : [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(tekn%C3%AEk%C3%AE)&oldid=1853177#Google_Chrome Wîkîpediya:Dîwan_(teknîkî)#Google_Chrome] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:59, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) == Translation request == Hello, Avestaboy. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[Bikarhêner:Moroike|Moroike]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Moroike|gotûbêj]]) 16:31, 18 kanûna pêşîn 2024 (UTC) == Best wishes == Hello, Avestaboy, Best wishes with Christmas and for 2025 , specially for the KU Wikipedia with an article about Isabelle de Charrière. Success. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 12:36, 25 kanûna pêşîn 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 kanûna paşîn 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Xuyakirina Wîkîpediyayê == Silav! [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Wikihez&diff=prev&oldid=1943845]: Te [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&oldid=1914696#T%C3%AAk%C3%A7%C3%BBy%C3%AEna_Google_Chrome va] xwand? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:07, 24 hezîran 2025 (UTC) == Addition to wikidata of Isabelle de Charrière (Q123386)? == Hello Avestaboy, Would add also make an addition of your translated text in KU wikipedia to Wikidata? That will be appreciated. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 12:43, 1 tebax 2025 (UTC) == Li ser Hemwate peyvên dirêj == Hemwate [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-29524-74|&#126;2025-29524-74]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-29524-74|talk]]) 07:27, 21 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Help == Hello, there is an article in English called "[[en:Gaza Genocide]]". I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:42, 22 sibat 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:46, 23 sibat 2026 (UTC) == Kategoriyên tên xwestin == Merhaba Avestaboy, çawa yî? Long time no see :) Ez dibînim tu gelek kategoriyên vala çêdikî encax gelek kategoriyên hewce hene ku divê werin çêkirin. Eger wext bibînî binêre lîste li vir e [[Bikarhêner:Wikihez/missingCats]] Xêra xwe vana jî çêke, jixwe bot otomatîk kategorize dike. Ji bo çêkirina lîsteyeke wisa dikarî Wikimedia Quarry bi kar bînî [https://quarry.wmcloud.org/query/105180] Qewet be:) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:07, 10 gulan 2026 (UTC) jemexphqy2jp8m6ziqddgnqjue3iwwg 2008958 2008681 2026-05-11T09:30:58Z Wikihez 39702 /* Kategoriyên tên xwestin */ 2008958 wikitext text/x-wiki == J.K.Rowling == Hûn dikarin alîkariya min bikin ji bo jiyannameya ( biyografiya) J.K.Rowling û Mijara Harry Potter bi Kurdî biwergerînin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:45, 4 adar 2018 (UTC) :{{Ragihandin|Avestaboy}} Ez ê kêfxweş bim ji wergerandina van gotaran. Ji ber ku ez jî qasî derfeta xwe tevlî fun clubê wan im {{=)}} Niha [[Wêjeya kurdî]] dinivîsînim. Lê bawer im dê di hefteyekî de xelas bibe. Gelo ji bo wergerandinê tekstekî di destê te de heye ya ku te li ser wê/wan biryar daye? An jî gotarên tirkî ne? Silavên germ! [[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 19:04, 19 adar 2018 (UTC) == Çavkanî û kategoriyên gotaran == Silav, ji kerema xwe re, çavkanî û kategoriya gotarê ji bîr meke. Spas. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:46, 21 adar 2018 (UTC) :--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:03, 16 tebax 2020 (UTC) == Çavkanî bi Kurdî == Problem ewe : Ji bo hinek mijaran agahî bi Zimanê Kurdî kêmin an jî qe tune . Lema min gereka hinek jixweberî an jî Tekstên Wîkipedya bi zimanên din ji çavkanî hilda. Çinkî kêmasî nehebûnî çêtire. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:34, 21 adar 2018 (UTC) :Na, zimana çakaniyan ne pirsgêrek e: çavkanî bi zimanên din de jî tê dayîn. Bnr. gotarên din çito hatine nivîsandin, çakanî çito hatine dayîn, şeklê gotaran çito ne, [[Alîkarî:Wêne|wêne]] çito hatine tevlî kirin... Gotarek rind û dirêj hezar gotaran kêm çêtir e...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 12:12, 21 adar 2018 (UTC) == Li ser "zêdekirina" gotaran == Silav, {{Ragihandin|Avestaboy}} rexneyên min ji dil e ku bira dilê te nemîne. Feqet, birayê min, zêdekirina gotaran bo wîkî-kurdî ne hewce ye, ya pêwist ew e ku gotarên têr û tije hebin, hema bira hindik bin lê bira têra xwe dûr û dirêj û helbet ji aliya çavkanî ve jî zanyarî bin. di gotarên te yên bejnbihost û qem-erdik de, kurdî li alîkî, agahî li alîkî ne. Nebêje ez henekên xwe bi kurdiya te dikim, ji xwe ya rast ev e ku kurdiya min jî gelek qels e lê dema ez biryar didim ku gotaran binivîsînim an biwergirînim, diherim li ser wê gotarê dixebitim, şehdên min gotarên min ên nivîsandî ne. her wiha dev ji vê tiştê berde ev kêrî me nake, çi qîmeta hevokekî-du hevokan ên bê çavkanî heye! her wiha ''navên pirtûkan/fîlman ên biyanî -heke wergerên wan tune bin- neke kurdî'', wîkî ne cihê pêşniyazan e. heke tu pêşniyaz dikî, gotûbêj ji bo te ye. hobbîto çi ye birê min! tu henekan dikî? *-bi ya min dema tu dixwazî gotaran veke, here wîkiyên din -a tirkî û hwd- û gotara xwe ji wir biwergirînî. wekî mînak tu [[Romeo û Juliet]] vekiriyî. bi vê halê xwe, ev gotar kêrî tiştekî nake. here û tirkiya wê biwergirîne bo kurdî. vê çalakiyê weke temrîn bihesibîne. [[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 18:42, 22 adar 2018 (UTC) Ez nû cem Wîki me .Heval ew gotarên min nivîsand hemû demborî ne . Çavkanî bi Kurdî li Înternetê pir kêmin û min bi Wikipediya bi zimanên din bi xwe wergerand . Ez hêvîdarim em hemû dikarin tevhev gotaran gav bi gav daha rind bikin . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 00:06, 26 adar 2018 (UTC) P.S Hobîtto îcada min ne bû . Min vê gotar bi xwe ne afirand . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 00:31, 26 adar 2018 (UTC) :{{Ragihandin|Avestaboy}} Silav, destên te sax bin. Em ne mecbûr in ku çavkaniyên kurdî bidin -heke hebin dê baş bibin lê- em dikarin zimanên din jî çavkaniyê bidin. Hêla din bi ya min wergera rûpeleke ji nivîsandina hevokeke baştir e. [[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 08:24, 26 adar 2018 (UTC) Min îcar vê tekstê nivîsand . Tu dikarî wê sererast bikî ? Çavkaniya girîngtirîn ya Shakespeare berhema Arthur Brooke : Tragicall Historye of Romeus and Iuliet ji sala 1562 bû . Romeo û Juliet wek navdartirîn evîndaran di wêjeya cîhanê hatine nasîn û çîrok bi pir cûreyan mûzikî û wêjeyî bi kar anîne , fîlman pirin û li ser şanoyê de berhem ji dema pêkhatinê de gelek popûlere. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 16:53, 11 avrêl 2018 (UTC) == Merlin ( rêzefîlm, 2008 ) == Hevalno min îro derbarê rêzefîlm Merlin nivîsand yek ji favorîyên min. Mixabin Kurdî min ne mikemele û lema herkes dikare wê gotarê sererast ke . Min gotara Wikipediya ji Almanî bi Kurdî wergerand. Ez kêfxweş bûma li ku yek Infoboksekî an jî logoya rezefîlmê tomar bikira. Sipas dikim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:55, 11 avrêl 2018 (UTC) == Wêne ji bo == Wêneya Key Arthur == Di wê linka Wikipediaya bi zimanek din wêneyek Arthur bi tac di nav destê xwe de yê wênesaz Charles Ernest Butler he . Ez wê wêne pir begem dikim. Gelo yek dikare wê wênê di gotara wê tomar ke ? https://gv.m.wikipedia.org/wiki/Ree_Adha [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:36, 19 gulan 2018 (UTC) == Guheradina peyvan == Merheba, Avestaboy. Te li sûna peyva "kitêb", "pirtûk" nivîsandiye. Û gelek guhertinên te yên mîna vê henin. Ev guhertin ne hewce ne. Çimkî peyva "kitêb" bi sedsalan e ku tê bikaranîn. Û jixwe di nav xelkê de jî hema bêje tenê peyva kitêb tê bikaranîn, peyva pirtûkê nayê bikaranîn. Belkî tu dibêjî ev peyv ji erebî hatiye lewma diguherînî. Peyvek ku ji zimanê ermenî, erebî, îngilîzî, tirkî an jî ji kîjan zimanê ketibe zimanê me jî, eger ew peyv di zimanê me de were bikaranîn em wê peyvê dikarin ji zimanê xwe bihesibînin. Herçiqas eslên van peyvan ne ji kurdî hatibin jî, ev peyv bi kurdî ne. Divê em peyvên ku eslên wan ne bi kurdî ne ji bo xwe nekin pirsgirêk. Di her zimanê de peyvên esilbiyanî hene. Milletên din van peyvan ji bo xwe nakin problem. --[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 04:16, 31 gulan 2018 (UTC) {{ragihandin|MikaelF|Gomada|Calak|KurdoChali}} Hûn di der heqê vê de çi difikirin? :Rast e. Ne pêwîste hemî tiştek kurdî be.--[[Bikarhêner:Calak|Çalak]]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Calak|Готубеж]] </sup> 08:48, 31 gulan 2018 (UTC) Hevalno em di Wikipediya de dixwazin Kurdiya rastî fêr bikin. Eger herkes hezar peyv bikar bîne paşê yekbûna zimanê Kurdî zor bibe. Mesela Tirk berê bi zimanê Osmanî ji bo kovar re peyva erebî mecmua digotin û îro jî dergi dibêjin. Avestaboy : Lê yekbûna zimanê kurdî bi vî awayî çênabe. Eger mirov bi vî awayî (bi awayeke sûnî) midaxaleya ziman bike wê zimanê nivîskî ji zimanê ku tê xeberdan pir dûr bikeve. Jixwe xelkê me zahf bi kurdî xwendin nizanin. Îca ku ziman bi midaxaleyên sûnî werin guhertin wê xelk qet nikaribe bi kurdî bixwîne. Û wê ev yek zerarê bide zimanê me. Herwiha ji ber sedemên ku min li jor jimartiye guherandina van peyvan ji aliyê îlmî ve jî ji aliyê mantiqî ve jî xeletî ye. Herwiha guhertinên bi vî awayî ku werin kirin jî divê pir hêdî bêne kirin da ku ev guhertin di nava xelkê de bi cih bibin, û ji bo ku ev peyv di nava xelkê bi temamî bi cih bibin tê gotin ku bi sedsalan wext hewce ye. Ez wisa difikirim. --[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 09:47, 31 gulan 2018 (UTC) Silav hevalno. Bi dîtina min jî ne hewce ye ko em xwe ji peyva "kitêb"ê bidin paş. Kurdên her 5 zaraveyên kurdî li her 5 parçeyên Kurdistanê wê peyvê dizanin û bi kar diînin. --[[Bikarhêner:KurdoCahli]] == Fast Food bi Kurdî == Pirsek min he . Bi Kurdî peyvek bi xwe ji bo Fast Food tune ? Peyva Fast Food probleme çinkî bi Kurdî normalî her tişt meriv ça diypeve wisa dinivîse. Meriv nikare zû xwarin binivîse ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:48, 9 pûşper 2018 (UTC) == Gotara Richard Wilson == Silav hevalno ! Kes dikare alîkariya min bike? Min di infoboks de navên rêzefîlman nivîsand. Mixabin durahiya wan rind nebû.Sipas dikim  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:15, 22 pûşper 2018 (UTC) == Wêneyên bêdestûr == Silav Avestaboy, Wêneyên ku te ne kişandiye û bêdestûr na tên barkirin ser [[commons:|Commons]]ê. Bi [[Wîkîpediya:Rêveber|rêverberan]] ser Wîkîpediya tên barkirin, li vira: [[Taybet:Upload]]. Ping: {{ragihandin|MikaelF}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:05, 29 pûşper 2018 (UTC) {{ragihandin|Ghybu}} Ema ew wêne di gotara Wîkîpediyaya Tirkî û bi Îngilîzî jî tê bikaraniyê.{{bêîmze|Avestaboy}} ::Erê, feqet, li ser Wîkî îngilîzî ser Wîkî îngilîzî bar kirine û ser Wîkî tirkî jî li ser Wîkî tirkî bar kirine... Te jî ew wêne ser Commonsê bar kir û min li jor jî got: ser Commonsê tenê wêneyên ku te kişandiye û bêdestûr tên barkirin. Xwediye ew wêne destûra xwe nedaye, ''copyright'' e--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 22:18, 29 pûşper 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Ghybu}} Gelo du dikarî mira wê wêne tomar kî an jî problem he ?{{bêîmze|}} ::::Min bar kir ser Wikiya kurdî: [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:The_Beach_film.jpg]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 00:55, 30 pûşper 2018 (UTC) == Looking for help == Hi, I was looking for some small help.Recently I created a new article [[:en:Kithaab]] i.e. [[:ar:كتاب (مسرحية)]] - <u> a play about muslim women's rights issues </u>- which has been copy edited and is ready for translation & being translated in various Asian languages like Tamil [[:ta:கித்தாப்]] Arabic [[:ar:كتاب (مسرحية)]] etc.. Looking for your possible help in translating the article [[:en:Kithaab]] to your '''Kurdish language Wikipedia''' & '''Turkish language wikipedia'''. If you are unable to spare time yourself then may be you like to refer the same to some other translator. Thanking you , with warm regards [[Bikarhêner:Bookku|Bookku]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bookku|gotûbêj]]) 16:25, 24 reşemî 2019 (UTC) == Cejna we ya Newrozê pîroz be! == {{ragihandin|Avestaboy}} Birêz Avestaboy, cejna we ya Newrozê pîroz be! Gelek spas ji bo karê te yê hêja li Wîkîpediya kurdî! Her bijî! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:29, 20 adar 2019 (UTC) {{ragihandin|MikaelF}} Silav hevalê Mikael ! Newroza te jî pîroz be . Ez spas dikim ji bo xebata te li ser Wîkîpediya. bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) == Zêr ji bo te jî, Avestaboy == {{Zêr|Avestaboy|karê te yê qenc li Wîkîpediya kurdî,<br>tu her hebî!|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:47, 14 tîrmeh 2019 (UTC)}} == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(meafwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 18:58, 20 îlon 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(meaf_wps,act5)&oldid=19397738 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(meafwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 15:28, 4 çiriya pêşîn 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(meaf_wps,act5)&oldid=19432342 --> == Gotarên min ( Wîkîpediyaya almanî) == Silav hevalê MikaelF! Aniha ez ji bo Wîkîpediyaya almanî jî gotar dinivîsim. Gelo tu dikarî Lîsteya gotarên min ( Meine Artikel) tomar bikî ? https://de.m.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Avestaboy Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:05, 18 çiriya pêşîn 2019 (UTC) == Spas ji bo karê te li Wîkîpediya Kurdî! == {{Stêrka kurdî|Avestaboy|xebata wî ya bêhempa ya bo zimanê kurdî|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:59, 25 nîsan 2020 (UTC)}} Spas dikim bira. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:00, 25 nîsan 2020 (UTC) == Betalkirin == Silav û rêz hevalê Avestaboy! Dixwazim bizanibim çima hun ev rupela ez bi navê hevalê rojnamevan û medyakar Hogir Silêvaney an Hogir Alsilevanai betaldiken. Hogir ciwanek jêhatî û delale pire ji xizmet û têkoşanê û pir eger hene ko ew kesek Ensîklopedîk be di heman dem da Hogir pir xizmet ji dozeya pirsgirêk û piroblemên civaka kurdî taybet li başor û ewropa jî kirîne, bi rastî jî ez şaş mame çima te ev rupel betalkir û dibêjî çi pêwistî ya Hogir bi tiştek wiha heye. Hogir kesek Ensîklopedîk taybet jî li başorê Kurdistanê bi sedeha vîdyo û erşîfa wî ya ber fireh heye û em bixwazîn yan jî ne ew êdî bi navûdenge. Te jî anîye xeber ko birêz Hogir karekî xweş dike û egoya wî mezine, ûJ ji xeynî rûpelên xwe yên Facebook, Twitter û Instagramê, bi dehan çavkanîi hene mîna dîdar û hevpeyvîn û pirogramên TV-yê, dîsa ew hunermend û wênesazê şêwekare û karîkatorvane xwedîyê dehan pêşangehên hunerê karîkatorî û şêwekarîye. Derbarey wêneyên berêz Hogir pêwîstya wî bi bi reklam krnê nîne. Ez li wê bawerê me ko berêz Hogir ne kesek egoîstbûne. Berêz Hogir di beşê hûnerêî şêwekarî û karîkatoran û rojnamevanîde sekevtî û hêja ye û erşîfa wî pir li berdeste. Berêz Hogir ne tenê du bernameyan çêkirine belko bi dehan bernameyên wî hene û erşîfa wî li berdeste û ev çende di selmîne ko berêz Hogir kesek ensîklopedîke. Xebata wî di warên cuda cuda de ye nek bi tenê rojnamevane weke min li serî xeberday ew Rojnamevane, Hunermendê Şêwekare, Hunermendê Karîkatorvane, Mamostayê hunere. Endamê Sendîkaya Rojnamevanane, Endamê Sendîkaya Hunermendane, Endamê Sendîkaya Karîkatorvana ye, Sernvîskare kovareka kurdî boye, xiwedî îmtiyaze, Endamê Sendîkay mamostayane li başorê Kurdistanê, Endamê Sendîkay mamostayane li welatê Swêdê. Pirsa min ewe gelek kes hene di Wîkî ya kurdî de ko Bi qasî çi ew weke Ensîklopedîk hatne naskirn û çavkanîyên tune. hêvî xazim em Kurd Wîkî ya Kurdî baş bêxîne holê nek bi mîzac biryaran bi deyn ka erê kî li gor mêşkê me di gonce bi keyn Ensîklopedîk kî jî ne ji bêjîn biborîne. Rêz û hurmet Îhsan Ehmet == Têkilî == Merheba bira. Komeke me yê Telegramê heye. Carek min te dawetê wir kiribû. Ji ser [[Taybet:EmailUser/Bikarhêner|maîla min]] dikarî li gel min têkiliyê deynî? Spas. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 17:22, 12 tîrmeh 2020 (UTC) {{Ragihandin|Bikarhêner}} Silav heval ! Min appa Telegrammê daxisti ye . Lê mixabin ez fonksiyona wê nas nakim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:14, 3 îlon 2020 (UTC) == Wîkîpediya Meha Asyayê/2020 == <div style="margink-和right:1em; float:right;">[[Wêne:Wikipedia Asian Month Logo.svg|150px|center]]</div> :Silav Avestaboy, : : Em te vedixwînin ji bo beşdarîkirina wîkîmaratona Meha Asyayê. : :'''Wîkîpediya Meha Asyayê''' pêşbaziyeke Wîkîpediyayê yê salane ye ku pêşdederxistina naverokên asyayê bi zimanên curbicur armanc digire. Her civateke beşdar li ser wîkîpediya xwe û bi zimanê xwe di meha çiriya paşîn de maratoneke wîkiyê (edit-a-thon) bi rê ve dibe. Meqseda vê wîkîmaratonê ji xeynî welatê xwe, çêkirin û pêşxistina gotarên nû ên derbarê mijarên asyayê de ye. Kurdistan û zimanê kurdî jî yek ji welatên Asyayê tê qebûlkirin. Lewma di wîkiyên kurdî de gotarên derbarê Kurdistanê de ji bo vê wîkîmaratonê nayên hejmartin. Beşdarî ne tenê bi welatên Asyayê sînordar e, welatên ne li Asyayê jî dikarin vê maratonê li ser wîkiya xwe li dar bixin û bi vî awayî naverokên di derbarê Asyayê de çêkin an bi pêş bixin. : :''Ka were û em di vê maratonê de pevre ala Wîkîpediyayê bilind bikin û gotarên bi zimanê xwe bi pêş bixin.'' : <div style="text-align:center;"> <!-- please edit the "url" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{clickable button 2|Vêga qeyd bibe|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020/be%c5%9fdar |class=mw-ui-progressive}} {{clickable button 2|Beşdariyan bişîne|url=https://tools.wmflabs.org/fountain/editathons/asian-month-2020-ku|class=mw-ui-progressive}} {{clickable button 2|Qaîdeyan bixwîne|url=https://ku.wikipedia.org/wiki/w%c3%aek%c3%aepediya:w%c3%aek%c3%aepediya_meha_asyay%c3%aa/2020#qa%c3%aede|class=mw-ui-progressive}} </div> [[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 17:34, 12 çiriya paşîn 2020 (UTC) == Commons barkirin == === Vîdeo === * Wêneyê : [[Rotînda]] ji vîdyoyê https://www.dengeamerika.com/a/rotinda_didar/4300223.html * Wêneyê [[Xecê]] https://www.dengeamerika.com/s?k=Xecê&tab=all&pi=1&r=any&pp=10 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:43, 29 kanûna pêşîn 2020 (UTC) * Wêneyê [[Tara Mamedova]] https://www.dengeamerika.com/a/tara_mamedova/4681585.html * Wêneyê :[[Kamal Soleimani]] https://www.dengeamerika.com/a/dr_kamal/5575201.html [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 14:02, 30 kanûna pêşîn 2020 (UTC) * Wêneyê : [[Merwan Osman ]] https://www.dengeamerika.com/a/merwan_osman/5303219.html [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 30 kanûna pêşîn 2020 (UTC) Silav {{Ragihandin|Balyozxane}} ! Eger zemanê te hebe gelo tu dikarî wan wêneyan di Wikimedia Commons de bar bikî ? Silav û bi rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:11, 2 kanûna paşîn 2021 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Ez ê bar bikim îro înşele. Heke karibî li vir [[#Agahîdank]] bersiva min bide--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 10:27, 2 kanûna paşîn 2021 (UTC) ::{{r|Avestaboy}} Ji xeynî vîdeoyan û yên ku ne derbasdar in min gişt bar kirin, vîdeo jî înşele rojeke din :D --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 12:43, 2 kanûna paşîn 2021 (UTC) * Yê Amed Çeko ne derbasdar e. Te çima bersiva min nadî?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 16:50, 4 kanûna paşîn 2021 (UTC) Silav {{Ragihandin|Balyozxane}} Wêneyê [[ Hüda Kaya ]]  https://www.dengeamerika.com/a/hdp_ist_hkaya/4785093.html [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:49, 10 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Agahîdank == Silav. Pirseke min heye. Tu çawa şablona agahîdankan lê zêde dikî? Hevala Penaber49 jî mobîlê bi kar tîne lê belê pirsgirêkên wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Yael_Dekelbaum&diff=prev&oldid=830827] di şablonên wî de dernakeve.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 16:05, 29 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :Silav {{Ragihandin|Balyozxane}} ! Berê bi agahîdank re pirsgirêkên min tunebû.Lê naha şablonên nû hene. https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Şablon:Agahîdank_hunermend [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:09, 4 kanûna paşîn 2021 (UTC) :: Te agahîdankan normal lê zêde dikî ne wisa? Kopî-zeliqandin nekî? Min çend car ceriband ku bibînim pirsgirêk çi ye lê min nedît. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 17:11, 4 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Proce == Http://diq.wiktionary.org dest pêkerd o. [[Bikarhêner:Xorasan|Xorasan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xorasan|gotûbêj]]) 15:41, 13 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Hevinyasîn == {{Ragihandin|Gomada}} , {{Ragihandin|Ghybu}} , {{ragihandin|Avestaboy}} , [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , [[Bikarhêner:Dilovan Gervan|Dilovan Gervan]] slav çewanin, es karzan hîşam xelkê dhukê me, li destpêkê dest xuş bu karê hewe bu pêşêxistina wîkîpîdiya kurdî. min daxazîyek hebu, kî dê alîkariya min ket bu drust kirina peycekî binavê min dinav wîkîpîdiya û kesên ji dhukê. û çewa dşên bi êkra bi peyivîn? û dkarin navê min (karzan hisham) sêrç biken û berê xu biden yutubê min û wêpsayta min. dê zur keyfxuş bin hun alîkariya min biken. == Wêneyan == Silav : {{Ragihandin|Balyozxane}} ! Gelo tu dikarî ji bo wan gotaran wêne bar bikî ? : ::{{çêbû}} Lê belê Şîfa Gerdî, Amed Çeko Jiyan, Musa Anter ne derbasdar in. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 01:20, 23 sibat 2021 (UTC) Silav :{{Ragihandin|Balyozxane}} Tu çawa nî, başî ? Gelo ew 3 wêneyan çima ne derbasdar in ? Li ser her 3 wêne Logoya VOA ye . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 08:45, 23 sibat 2021 (UTC) :Silav, bira baş im spas, tu çawa nî? Ya Şîfa Gerdî, dîmena ekranê ye, yanî ji vîdeoyekî kişandine, nabe. Yê Amed Çeko ji facebookê kopîkirî ye, Dengê amerîka xelet nîşan dide. Yê Musa Anter "wêneyê wêneyî" ye, ew jî ne derbasdar e. Bikurtî carina her çiqas VOA wek yê xwe nîşan bide jî divê mirov bala xwe bide. Dem baş! [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 18:54, 23 sibat 2021 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the articles [[:simple:State Border Service of Azerbaijan]] and [[:simple:Azerbaijani Land Force]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 17:54, 23 tebax 2021 (UTC) == Guhertina peyvan == Merheba. Bi rastî jî tu însanekî ecîb û nezan î. Tu ne zimannas î. Û zimanê kurdî ji min çêtir nizanî. Jixwe însanekî cahil û nezan î. Peyvên kurdî yên li ser Wîkîpediya kurdî (ên riherebî an rih-zimanekî-din) li gorî serê xwe neguherîne. Ev bû çend car e ku te hişyar dikim. Ji te aciz dibim êdî. {{r|MikaelF|Gomada|Ghybu}} Ji kerema xwe vîyane '''asteng bikin''' ku nikaribe tiştekî xira bike. {{r|Sayit25|‎Xwedêda|Balyozxane}} Hûn çi difikirin? -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 14:51, 15 sibat 2022 (UTC) Silav{{Ragihandin|Bikarhêner}} ! Min di gotara Nivîsên Teknîkî de sernavê kategoriyê Kategorî:E-kitêbên bi kurdî wek Kategorî:E-pirtûkên bi kurdî guherand ji ber ku gotar bi sernavê E-pirtûk he û sernavê E-kitêb tun e . Lê mixabin te vê guhertoya min şunde kir. Eger tu ji bo gotaran peyva e-kitêb bikar binî ev ne pirsgirêk e. Ema ji bo sernav û kategoriyên gotaran standartardkirin pewîst e ku bikaranîna Wîkîpediya ji bo bikarhêner wisa hêsan dike. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:21, 15 sibat 2022 (UTC) :{{r|Bikarhêner}} Te tam rast fêm kiriye. Ez jî gelekî eciz dibim ji vî tiştî. Halê wîkîpediyayê ev e bê heke tu gotineke wilo bi kar bînê, sedî sed wê piştî çend heyvan ji vî kesî ê guhertin bi gotineke ecêb ku tenê li înternetê heye yan jî yeke ku ti kes naşuxilînê. Ez pevçûnê naxwazim, lê ev dilê min ji wîkîpediyayê dixelênê. Ez lê difikirim lê difikirim ji xeynî ku yek di nava hemû guhertinan de herê ti rê nîne yek vegerênê şiklê însana û ne ev şiklê ku bi dijmintiya li ser gotinên ji zimanên dî hatiye. Ez fêm nakim, ma ti karê avestaboy nîne jî xeynî dijmintiya li gotinen zimanê me. Gelekî ferq heye di neqeba gotineke ku ji erebî hatiye û di nav xelkê me de heye û gotineke ku tenê erebî ye. Ev her dû ne eynî tişt in. Rast e yek nikarê virde wirde gotinên zimanê dî bixê nav yê xwe lê mesele li vir ne ew e, ev gotin di zimanê me de hene. Mi hê jî ji bîr nekiriye sala çûyî wextê go min li vir eyda hevalan pîroz dikir, avestaboy hat gotina di peyama min de (!!!) ji eyd xiste cejin. Şikere ye ez jî zanim cejin çi ye lê ez bixwe naşuxilênim û ev bi gotina eyd re ciyok e. Her dû çêdibin. Sifir sebeb hene yek biguherê. Ez gotûbejek li ser vê meselê dixwazim. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:16, 10 nîsan 2022 (UTC) ::Silav heval ! Min çewtî kir ku peyva li ser rûpela te guherand. Rûpela te ne gotarek Wîkîpediya ye. Min nexwest bêhurmetî kim. Tenê standardkirina zimanê kurdî ji bo min girîng bû. Ez hêvî dikim ku tu ji min aciz nebî. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:06, 10 nîsan 2022 (UTC) :::[[Bikarhêner:Avestaboy]] Temam, ez te efû dikim li ser wî tiştî, lê mesela li vir mestir e ji tenê ew peyama min ya sala çûyî. Standardkirin tiştek e, virde wirde guhertina gotinên xelkê bi gotinên "kurdîtir" tiştek e. Nabê dijmintiya gotinên ku ji zimanên dî hatine zimanê me bikê. Yek nimûne (gelek gelek hene), min di çendek gotaran de kitêb nivîsandibû, vêga hemû bûne "pirtûk". Xwestina min e ez kitêb binivîsênim, û heqê te nîne ti vê biguherê. Ez dîse naxwazim pev herim lê min gelek cara guhertinên te yî piçûk dîtiye ku te ji xeynî guhertina gotineke ji zimanekî dî hatiye bi gotineke "kurdîtir" tiştekî nekiriye. Weke bê ti ketiye nêçîra van gotinan e ez rastî bêjim. Edit: Îronîk e bê te hê nûka peyama guhert û "xeletî" xiste "çewtî". Mêzê, ti rehet zimanê xwe nanivîsênê. Te ji dil xeletî nivîsand lê fikirîna te yî "ew ne kurdî ye!" hat û xira kir. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 21:14, 10 nîsan 2022 (UTC) :::[[Bikarhêner:Avestaboy]] Ji bonî Xwedê, BES E! Em li ser çi diştexilin li vir?! [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Fayla_klas%C3%AA_ya_Java&oldid=1074089 Çima te dîse eynî tiştî kir? Çima te qeydkirin xiste tomarkirin?] Tomarkirin ne bi kurmancî ye jî! Soranî ye! Law çi heqê te heye ti vî karî bikê? Mi digot em pev neçin problem mezin nebê lê ez fêm nakim çi xeletî bi te re heye? Ez êdî gelekî eciz bûm! -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:16, 11 nîsan 2022 (UTC) :::Ne mimkin e yek mezinbûniya zirarê hêsanî bibînê, lê vane hinek (gelekî kêm! ez 100% zanim ko gelekî gelekî bêhtir in ev jehr) nimûne: :::deqîqe -> hûrdem; https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=827418&diff=prev :::heywan -> ajal; https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1072507&diff=prev :::kitêb -> pirtûk; https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=857277&diff=prev :::siyasetmedar -> ramyar (????); https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=700761&diff=prev :::dinya -> cîhan; https://ku.wikipedia.org/w/index.php?oldid=698987&diff=prev :::Kesek nabêjê hûrdem. Ev gotineke çêkirî ye. Kesên dijminê zimanê xwe tiştên vilo çêdikin. Ajal, min ti kurd hes nekiriye ku vê bi kar tênê. Pirtûk, gotineke ku soraniyan berî teqrîben 50 heta 70 salî çêkirin e, heke em li çavkehniyên piçekî kevn ên kurmancî mêzênin, ev gotin N Î N E. Ramyar, tenê di ferhengan de heye, yan çêkirî yan jî devokî ye. Cîhan, ne xelet e, lê dinya jî ne xelet e. Sebeba guhertinê nîne. :::Ev kar ev 4 sal e dewam kiriye. Di cih de divê werê sekinandin. Avestaboy, tu gotarên baş dinivîsînê, ez naxwazim tu dev ji wîkiyê berdê, lê çênabê ev tişt. Hiç çênabê. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:40, 11 nîsan 2022 (UTC) ::::: {{Ragihandin|Avestaboy|Guherto}} Bi rastî li ser Wîkîpediyayê naxwazim bi zimanekî nexweş mijûl bibim, lê ev Avestaboy însanekî zahf nezan e. Bi ekstremî cahil e. Ew qasî nezan û cahil e ku nizanim jê re çi bêjim. Standardkirina zimanê ne tişt e ku ew cahil dike. Ew xwe zahf zana dibîne. Lê ji cahilekî pê ve ti tişt nîne. ::::: Hêvî dikim ku Avestaboy dev ji xirakirina Wîkîpediyayê berde. Însan bi kurdî xeber didin, ne bi zimanekî çêkirî. Ez dizanim ku Avestaboy bi însanan re bi kurdî xeber nade. Lewma praktîkê nizane. Ji xeynî wî ewqas însanekî cahil e ku ferhengan jî nizane. Jixwe êdî aciz dibim ku ez tev eynî tiştan dinivîsim. Lê ez ê cardin bêjim: "kitêb", "defter", "ders", "mekteb"... ev tev jî peyvên kurdî ne, tenê peyvên kurdî yên rih-erebî ne û li dinyayê ti zimanekî tine ku ji zimanên din peyv bideyn negirtibe. Lê ev însanê cahil van tiştan fam nake. Hêvî dikim ku Avestaboy êdî dev ji Wîkîpediyayê berde. Mixabin ku rêvebirên li vir jî tevlî vê meseleyê nabin û Avestaboy dewam dike karê xwe yê xirakirina Wîkîpediyayê. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 22:37, 13 nîsan 2022 (UTC) ::::::{{ragihandin|MikaelF|Ghybu|Gomada}} Hûn çima hiş dibin? Ma hûn ne rêvebir in? '''<u>Ku hûn dewam bikin hişbûnê ji kerema xwe meqemê rêvebirtiyê îşxal nekin.</u>''' Ez ê bibim rêvebir. Min astengkirina Avetaboyê teleb kiriye. Ez dengdanekê jî li dar dixim. -- ::::::{{ragihandin|Xwedêda|Penaber49}} Hûn jî tevlî dengdanê bibin ji kerema xwe. Ev şexs Wîkiya me mefv dike. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 12:14, 17 nîsan 2022 (UTC) {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Bikarhêner}} {{Ragihandin|Gomada}} {{r|Penaber49|MikaelF}} Tu dikarî mînakekê bidî min ? Ez di guhertina peyvan de baldartir bûm. Bi piranî ez rastnivîsê rast dikim an naverokê çêtir dikim. Ku ez bi kurdî nizanibim ez çawa dikarim ji 500î zêdetir gotaran binivîsim?Ez ne di Wîkîpediya de me ku vandalîzm û wêrankeriyê bikim, ez ji bo ku Wîkîpediya Kurdî her ku diçe mezin bibe, bi erkê xwe radibe. Min zêdetirî 500 gotar nivîsand,gotarên bikarhênerên din berdewam nivîsand, çewtiyên nivîsandinê sererast kir , agahîdank û wêneyan bar kir. . Ez bi giştî karê hêja dikim û Bikarhêner dibêje ez Wikipedia dişkînim? Helbet ez dizanim her kes xwedî felsefeyeke cuda ye. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 01:53, 14 nîsan 2022 (UTC) {{Ragihandin|Guherto}} Jixwe kalîteya wê gotarê ne rind e . Mesela sernavê wê Fayla klasê ya Java ye . File ema peyveke îngilîzî ye .Ez guman dikim ku ew navê fermî yê kurdî ye. File bi kurdî bi navê Dosye ye. Ji ber vê yekê ez difikirim ku sernavê fermî yê bernameyê bi îngilîzî bikar bînim. Tomar û qeyd her du jî rast in (peyv di Kurmancî de jî heye) , heger tu gotarek li ser Wîkîpediyayê wek nimûne biguherîne, wê demê hatiyenivîsandin: Guhertinên xwe tomar bike. Peyva program di kurdî de jî heye, lê peyva bername bêhtir tê bikaranîn û di farisî de (barname) jî heye. Ji ber vê yekê ez difikirim ku bername dê çêtir be, nemaze di teknolojiyê de. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:46, 11 nîsan 2022 (UTC) [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:46, 11 nîsan 2022 (UTC) :{{r|Avestaboy}} Na, dinivîsînê "Guhartinan biweşîne" (û ev jî ne muhîm e ji ber ku însan vana dinivîsînin, ne zimanzan), û tu ji meselê direvê. Ne yek-do gotar û gotin e. Ev tiştekî mestir e. Hevalê Bikarhêner jî pê hesihaye. Ez naxwazim li ser gotinan bixwe pev herim ji ber ko gelek in, lê ez ê tenê bêjim bê tomar jî gotineke ku soranan berî çend salan çêkirin. Weke pirtûk e, di navê xelk de nîne. Heke ti bixwe bêjê tomar û qeyd eynî, ti çima diguherêêê. [[Bikarhêner:Bikarhêner]] ka tu jî karê werê vir -- {{bêîmze|Guherto}} ::{{Ragihandin|Guherto}} Tu mafdarî ku tu dibêjî ku ew peyvên tên bikaranîn peyvên çêkirî ne . Ema di gelek zimanên cîhanê de peyvên ku berî peyvên çêkirî bûn ew îro bûne ne peyvên normal . Mesela bi almanî ji bo rastnivîsandinê re serî de digotin Orthographie . Orthographie jî zimanê yewnanî tê .Di sedsala 17an de, Philipp von Zessen peyva Rechtschreibung çê kir. Û îro peyva çêkirî ji peyva biyanî ya Yewnanî bêtir tê bikaranîn. Mînakek din. Di Tirkiya Osmanî de ji mamoste re digotin mualim (erebî) û îro mirov dibêjin öğretmen . ::Peyvên çêkirî yên ku îroyîn dê di paşerojê de bibin peyvên kurdî yên normal. Pênûs jî peyveke çêkirî ye. Lê di medyayê de bêhtir tê bikaranîn. Ziman bi demê re diguhere. Paşê peyvên kurdya xwerû he ne ku mixabin gelek kurd nizanin ku hene. Heger zordestiya zimanê kurdî ne bûya, dê her kes bigota pênûs, pirtûk , ajal û hwd . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:19, 11 nîsan 2022 (UTC) :::Ziman rast e tê guhertin lê ev guhertin ku newine şuxilandin ma bi rastî guhertin in? Zimanê muhîm, zimanê xelk e, ne zimanê çêkirî yê însanên ku ji zimanên dî eciz in. Mêzêne, berê zimanê osmanî yê tirkî hebû. Tirkan zimanê xwe mehf kir bûne 2 ziman. Ev jî riya ku tu tê de yî ye. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 12:57, 11 nîsan 2022 (UTC) :::Ya rastî, em çilo gihane li ser mesela guhertina ziman? Berî ku em dev ji vê qerin, ez dixwazim bêjim deynkirina gotinan ne zordestî ye. Arîkariya ku ziman ji hev re dikin e. Gotina kîtab/kitêb di kurmancî, soranî, farisî, belûçî, erebî, peştûyî, ûrdûyî û gelek zimanên dî de heye. Ma ev zordestî ye? Na, arîkarî ye. :::Problema ku em li serê diştexilin ew e ku tu gotinan bêsebeb diguherê. Ti peywendariya wê bi guhertina ziman re nîne. Di 4 salan de ziman nehatiye guhertin, û heqê te nîne tu gotinên nivîskarên wîkiyê ên dî biguherê. Ma tu ji wan çêtir î? -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:26, 12 nîsan 2022 (UTC) {{Ragihandin|Bikarhêner}} Silav heval tu çawanî ? Başî ? Pirsek min he ye . Gelo tu çima min ji bo astengkirinê pêşniyar dikî ? Dibe ku tu berê mafdar bû. Lê niha ez bê sedem tiştekî naguherim. Niha ez bi piranî tenê rastnivîsê sererast dikim. Tu dikarî ji bo pêşniyara xwe mînakek bidî min? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:18, 19 nîsan 2022 (UTC) :Avestaboy tu hê jî dewam dikî guherandina peyvên li ser Wîkîpediya kurdî. '''Ev der ne çiftliga bavê te ye'''. Ez dibêjim tu însanekî bêfam î jixwe. Ev bû 10 carê ku tekrar dikim, lê mecbûr im ku carekî din bibêjim. :Tu însanekî pir cahil î. Fam nakî, nizanim bi yekî bi qasî te cahil re çawa bidim famkirin, lê divê dîsa îzah bikim. Xêra xwe Wîkîpediya kurdî xira neke û dev ji vir berde. Xebatên te tenê zerarê dide Wîkîpediya kurdî. Xebatnexeş ji te re. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 21:26, 1 tîrmeh 2022 (UTC) ::{{Ragihandin|Bikarhêner}} Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Pênc hîm|Pênc hîmên Wîkiyê]] bixwîne. Pêşniyaza min ji bo hemû bikarhêneran ew e ku xwe ji zimanê tûj dûr biêxin û arî hev bikin.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 16:22, 3 tîrmeh 2022 (UTC) == Cihê Agahîdankan == {{Silav|Avestaboy}}, divê her tim agahîdank li herî jora gotaran be. Dema ku agahîdank li jêr yan jî piştî hinek nivîsê lê zêdekir bi taybetî li ser komputerê gelek kirêt dertê. Serkevtin û qewet be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 15:43, 17 sibat 2022 (UTC) {{Silav|Avestaboy}}, mixabin tu hemî agahîdankan çewt li gotaran zêde dikî. Ev jî hem dîtbarî û hem jî sîmetriya gotaran xira dike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:05, 23 adar 2022 (UTC) == Rêveberî == {{r|Penaber49|Avestaboy}} hûn çawan in, baş in? Hûn li vir li Wîkîpediya kurdî rojane karekî qenc dikin, destxweş bin! Min xwest ji we pirs bikim, çima hûn xwe wek berendamên rêveberiyê pêşniyaz nakin? Bi silavên germ --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:56, 25 adar 2022 (UTC) {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|MikaelF}} Ez dixwazim ji bo paşerojê hemî taybetmendi û fonksiyonên Wîkîpediya fêr bibim. Eger pêşwendî ( fayde ) hebe ez dixwazim bibim rêveber. Armanca min ew e ku Wîkîpediyaya bi kurdî ji bo hemû kesên ku bi zimanê me re têkildar dibin bibe çavkaniyeke girîng a agahiyan. Divê zimanê kurdî ne tenê bibe zimanê rojane, divê bibe zimanê perwerdehiyê jî. Di heman demê de, gotaran divê bînin başkirin. Ne tenê çendahî ( hejmara gotaran ), di heman demê de kalîte jî pir girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 nîsan 2022 (UTC) == Li ser Enver Ceylan == Silav [[Enver Ceylan]] Kesê ku di rêzefîlm û fîlmên tirkî de cih girtiye, ger hûn bixwazin ez dikarim çavkaniyên nûçeyan ji wan re bişînim.[https://tvmanset.com/kus-ucusu-dizisinin-basrollerinden-ayaklari-yerden-kesen-paylasim-geldi-ibrahim-celikkol-ve-birce-akalay-oyle-bir-sey-yapti-ki_5177.html news 1][https://www.yasemin.com/foto-galeri/63420-arka-sokaklar-dizisinin-riza-babasi-zafer-ergin-yeni-projede/p1 news 2][https://www.mynet.com/arka-sokaklar-dizisinin-riza-baba-si-zafer-ergin-yillar-sonra-baska-projede-343856-mymagazin news 3 ] == Stefania Turkewich == Hello Avestaboy, When you have time, could you take a look at the English article: [[en: Stefania Turkewich]]? Stefania was the first woman composer of classical music in Ukraine. Could you give this article a start in the Kurdish language Wikipedia with an introductory sentence or paragraph for the «CEE Spring 2022» Wikipedia project? Thank you. [[Bikarhêner:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nicola Mitchell|gotûbêj]]) 18:54, 27 nîsan 2022 (UTC) :Thank you for helping with this article! [[Bikarhêner:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nicola Mitchell|gotûbêj]]) 21:35, 3 gulan 2022 (UTC) {{Ragihandin|Nicola Mitchell}} When I have time I will improve the article. Greeting [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:36, 8 gulan 2022 (UTC) :Thank you! [[Bikarhêner:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nicola Mitchell|gotûbêj]]) 11:28, 8 gulan 2022 (UTC) == Kurd bûna Fexredînê Exlatî == Silav Avestaboy Min ji hevalê Penaber49 ra jî got Eger ew mûsaît nebe ca xêra xwe rûpela Fexredînê Exlatî de a îngilîzî tê de binvîse eslê wî kurd e. Ji xwe Çavkanî pir in . Tu dikarî berhema Baba Merdûxê Rûhanî a Navdarên kurd jî nîşan bidî. . Heta di hundirê rûpelê de wisa binvêse Fakhr al-Din al-Kurdi al-Akhlati . [[Bikarhêner:Xwedêda|Xwedêda]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xwedêda|gotûbêj]]) 12:44, 29 çiriya pêşîn 2022 (UTC) == Ol == Silav, lihevkirineke li ser bikarNEanîna peyva "ol" heye. Binêre [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyaz)#Forma_Gishti_ya_Wikipediya_Kurdi vê gotûbêjê]. Herwiha tenê guhartina peyvekê bi hevmaneya wê peyvê wekî trivial editing tê qebûlkirin û ne tiştekî baş e. Mîsalen, heger min di pêşî de di rûpela [[Misirnasî]] de tenê ol kiribe "dîn" û tiştek neguhartibe, wê demê ez sûcdar bûma. Te gotarek ji google wergerê kopî kiriye. Min jî dema ew sererast dikir, ji ber lihevkirina li ser peyva "ol", ew kir dîn. Şevbaş. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:57, 6 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Herwiha [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%AEn&diff=1072565&oldid=1072443&diffmode=source] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:59, 6 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::{{Ragihandin|Balyozxane}} Wergera Google ya Kurdî bi tijî kêmasî ne.Wek nimûne, eger tu Gurcistan binivîsî, ew wergerîne Georgia ( bi inglîzî navbera navên Gurcistan û Georgia (eyaleta Amerîkayê) de cuda tune.Ez peyva ol ji peyva dîn re tercîh dikim ji ber ku dîn bi Kurdî jî dibe mirovekî nezan ( stupid , dumm , deli ) . Her wiha gotara [[Olnasî]] jî heye. Lê herdu peyv jî derbasdar in.[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:36, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::hevale hêja tiştekî wekî context heye. Haya te jê nîne gelo? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:02, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Herwiha gelo tu fem nakî? "ol" peyveke tirkî ye. Forma xirabkiriyî ya "yol" e. Ferhenga Chyet jî eynî tiştî dibêje. Ferhenga wî de binêre rûpela 425. Tu çima li vê peyva xelet israr dikî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:12, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::Dîn peyveke îranî ya kevnare ye. Ji peyva ol bêhtir tê bikaranîn.Ti kes jî peyva dîn a baweriyê bi peyva dîn a nexweşiyê tevlihev nake. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:14, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::::Tu tenê ji ber ku bawer dikî peyveke xwerû kurdî ye û di tirkî de nayê bikaranîn israra wê dikî. Gelo, ez xelet te fêm dikim? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:15, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Dema ku ez gotarekê dinivîsim, ez li ser bikaranîna peyvan jî difikirim. Mesela bi zimanê almanî peyvên Hubschrauber û Helikopter bi hev re ji bo peyva helîkopter tên bikaranîn. Heta ku peyvek ji aliyê rêzimanî ve rast, fermî û derbasdar be, tu pirsgirêk nîne. Ji ber vê yekê heke ez peyva ol bikar bînim ne pirsgirêk e. Tu dikarî di gotarên min de çewtiyên rastnivîsê û rêzimanê biguherînî, lê ji kerema xwe bê gotûbêjê guhertina peyvan ne ke . Ji ber ku tu peyvekê nas nakî an qebûl nakî, nayê wê wateyê ku ew çewt e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 11:41, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Temam baş e. Me li hev kir. Ez ê dest ji peyvên ku tu bi kar tînî berdim. Tu jî bêyî gotûbêjê dest li ti peyva ku te nenivîsand nede. Baş e? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:48, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Herwiha ne ez ne tu guhartinên wisa [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Misirnas%C3%AE&diff=1127034&oldid=1126944&diffmode=source] nekin. Heger peyvek xelet nebe, bila ti kes wê peyvê neguherîne. Dibe? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 12:00, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Di Wîkîpediyayên din de jî li ser bikaranîna peyvên cuda gotûbêj hene. Pir zimanan ji bo hin tiştan gelek peyv hene. Pirsgirêk ev e ku her kes bi awayekî cuda diaxive an jî xwediyê felsefeyek cûda ye. Ger nerînên cûda hebin, ez ê kêfxweş bûma ku em bi bikarhênerên din re vê yekê çareser bikin. Ez jî xemgîn dibînim ku di Wîkîpediya Kurdî de tenê 2 rêvebir û tenê moderatorek heye. Divê em bêliv û pasîv nemînin wekî din Wîkîpediya Kurdî baş mezin na be. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:44, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Gotûbêja ser peyva ol hatiye kirin û biryar li ser bikaranîna dîn e. Lê tu vî yekî naxwazî qebûl bikî loma hertim bi awayekî êrîşkar li bikarhênerên din dixebitî. Hevalê {{b|Bikarhêner}} ji ber vê rewşê te aciz bûye loma wê dengdanê ji bo astengkirina te çêkiriye. Lê belê li ser wîkiya me ti kesa bi nîyeteke baş nayê astengkirin. Haya hevalên rêveber heye ku kî nîyetbaş e kî nîyet xirab e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 12:53, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Herwiha ji ber ku te bersiv neda, ez wekî ku te qebûl kir dihesibînim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 12:54, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Ez bersîva te dipejirînim .Bi awayê, mirov nikare herdem etîmolojiya peyvê ji sedî sed zelal bike. Ez dizanim ku tê gotin ku dîn ji peyva deyn û ol ji peyva yol tê. Hêjayî gotinê ye ku erd peyveke hind-ewropî ye jî (bi almanî Erde, îngilîzî Earth). Lê peyva Erd/Ardê di erebî de jî heye. Niha ew peyveke hind-ewropî ye yan erebî ye? Bi awayê, mirov nikare herdem etîmolojiya peyvê ji sedî sed zelal bike. Ez dizanim ku tê gotin ku dîn ji peyva deyn û ol ji peyva yol tê. Hêjayî gotinê ye ku erd peyveke hind-ewropî ye jî (bi almanî Erde, îngilîzî Earth). Lê peyva Erd/Ardê di erebî de jî heye. Niha ew peyveke hindûewropî ye yan erebî ye? Herwiha hemû navên bi peyva dîn (Selehedîn, Nûreddîn û hwd.) hemû navên erebî ne û navên îranî nînin. Jêdera peyvê jî ne girîng e. Tenê peyveke biyanî ku kêm an jî qet nayê famkirin dibe pirsgirêk. P. S. Hevalê Bikarhêner ji ber tiştekî ku bi xwe kiriye min rexne kir. Navê gotara Pirtûkê kir Kitêb. Ger li kêleka sernavê pirtûkê peyva ( pirtûk ) hebûya, li şûna wê ( kitêb ) nivîsandibû. Mirov nikare yekî din ji bo tiştekî ku xwe dike rexne û asteng bike . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 14:08, 7 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Sansûr == [[Wêne:Zensur.jpg|thumb|Xwenîşandereke li dijî sensûrê (''zensur'', bi almanî ye), li [[Berlîn]]ê (2009).]] Ez te ji ber sansûra te ya peyva tesîr [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Kilora_ba%C3%A7ik&curid=49555&diff=1130614&oldid=1007232&diffmode=source] şermezar dikim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 08:25, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Ez ne bawer im ku bandor û tesîr 100 % eynî hemwate ne . Bi tirkî jî peyva tesîr he ye ema bi taybet ji bo [[Derman]] tê bikaranîn. Bi tirkî bandor re etki tê gotin. Ez difikirim ku tesîr effect / Wirkung e mesela wek mînak ya dermanan li ser bejna mirov û bandor jî influence ( bi almanî Einfluss) e . Heke ez ne mafdar im, tu dikarî guhertina min betal bikî. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:23, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Nijarperestên tirk etki çêkiriye. [https://www.nisanyansozluk.com/kelime/etki]. Tesîr hem bi kurdî hem bi tirkî peyveke derbasder e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 10:36, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Min ne dixwast nîjadperestî bikim . Ez siyaseta zimanî ya tirkan nas dikim . Min ema bêjenasiya ( etîmolojiya) etki nas ne kir . Bi almanî û îngilîzî jî tê cûda kirin. Ema heke bi Kurdî di nav peyvan de cûda tun e ne tu dikarî guhertina min betal bikî . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:48, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Dengdana rêveberiyê == Silav te çend car got tu naxwazî ez bibim rêveber lê dîsa jî dengdaneke heye û divê herî kêm 3 kesên din dengê erênî bidin ku bibim rêveber. Niha ji te dengê te dixwazim {{=D}} Dema dengê xwe didî, bi bîr bîne ku ez vî tiştî ji bo kêfê naxwazim, lê belê ji bo baştir kirina wîkiyê dixwazim. Dengdan li vira ye [[WP:Rêveber/Balyozxane]] {{=D}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 12:11, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} {{erê}} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:18, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Hevalê hêja divê [[Wîkîpediya:Rêveber/Balyozxane#Bo]] li vir binivisî {{=)}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:01, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::wisa binivîse <code><nowiki>* {{erê}} {{subst:î}}</nowiki></code> îmze bi rêya subst:î derdikeve. ::tabî ger dixwazî, wisa jî ji bo dengê neyînî binivîsî <code><nowiki>* {{na}} {{subst:î}}</nowiki></code> {{=)}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:05, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Mîhengên telefonê == Silav hevalê hêja, telefona te pir caran piştî niqte ".", bêhnok "," û parentezan "(" valahiyek çêdike. Divê herî mîhengên keyboardê û li wir lêzêdekirina valahiyê piştî rênîşanan rakî. Yanî divê li vir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Delia_Duran&curid=135487&diff=1131383&oldid=1131378&diffmode=source] wisa be "1,70". "1 , 70" xelet e. Te carinan di sernavên gotaran de jî eynî xeletiyê dikî mînak: Te rûpela Ludwig I (Mîrê Anhalt-Köthen) wekî Ludwig I ( Mîrê Anhalt-Köthen ) çêkiribû. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:09, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) Êvar baş hevalê {{Ragihandin|Balyozxane}} Gelek spas ji bo agahdariyê. Min aniha wê sererast kir. Ma tu dizanî ka ew çawa bi şablona bejnê ji bo agahîdankê dibe ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:26, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Şablona çi min fêm nekir? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:33, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} {{bejn|m= 180 }} [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:47, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::<code><nowiki>{{convert|180|cm|in|abbr=on}}</nowiki></code> → {{convert|180|cm|in|abbr=on}} <small>(cm entered, converted into in)</small> , ::Bo zêdetir agahiyê binêre {{ş|convert}}. Lê ez jî zêde jê fêm nakim. Bi min ew ne hewce ne. Em kurd awayê standard ê metreyê bi kar tînin. :--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:56, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Min di gotûbêja gotara li ser [[Delia Duran]] pirsek kir.Gelo hûn dikarin bi wê re alîkariya min bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:05, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Temam --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:13, 12 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == Avahîdankên vala == Abê şûnda agahîdankên vala şablona {{ş|Agahîdank jînenîgarî2}} çima bi kar nayînî? Hemû agahî ji wîkîdaneyê tê girtin û gelek serkeftî ye. Min ewqas ked da ji bo wergera wê ji fransî :) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:59, 26 kanûna pêşîn 2022 (UTC) Silav {{Ragihandin|Balyozxane}} Gelek spas ji bo vê agahiyê . Ez niha wisa dikim. Mixabin hê jî di agahîdankan de ji bo [[Çekya]] Komara Çekî û ji bo [[Hedîsvan]] jî Muhedîs tomarkirî ye ( ji xwe bi zanîna min peyva mihedîs muhedîs çêtir e ). Ma tu dikarî vê sererast bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 10:45, 30 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Temam bira, ez ê êvarî bi botê hemî biguhêrim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:10, 30 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == [[Têlemaxos]] == Min guhartinên te bar kir [[Bikarhêner:Avestaboy/Têlemaxos]]. Kengî te sererast kir, dikarî bar bikî rûpelê. Qewet be! --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:44, 9 kanûna paşîn 2023 (UTC) == [[Avahîsaz]] == [[Bikarhêner:Avestaboy/Avahîsaz]] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:57, 9 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Sansûra mekteb == [[Wêne:Zensur.jpg|thumb|Xwenîşandereke li dijî sansûrê, li [[Berlîn]]ê (2009).]] Ez te ji ber sansûra te ya peyva mekteb [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Potter&diff=prev&oldid=1141316&diffmode=source] şermezar dikim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 08:25, 11 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Silav hevalê {{Ragihandin|Balyozxane}} . Gotar berê ji hêla min ve hat çêkirin. Lê bi rastî hevalê {{Ragihandin|Jiju}} herî zêde kar kir. Min peyva Mekteb xiste Dibistan ji ber ku di medyayê de zêdetir tê bikaranîn û sernavê gotara Wîkîpediyayê [[Dibistan]] e ne Mekteb. Her wiha agahîdanka te bi çewtî ye . Lord Voldemort mêr e û ne jin e ( dijminê sereke û ne dijmina sereke). Min hemî romanên Harry Potter xwendiye û hemî fîlman nas dikim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:42, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::{{Ragihandin|Balyozxane}} Tu çend saniye piştî gotûbêj a me gotarek li ser vê peyvê çê dikî da ku tu mafdar bî ? Nizanim ev komîk e an xemgîn e ? Ji kerema xwe bêalî bimînin e . [https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Mekteba_%C5%9Fev%C3%AEn%C3%AE] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 16:19, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji ber ku min xwest nîşanî te bikim gotina te ya "''Gotar berê ji hêla min ve hat çêkirin.''" çi qas xelet e, min ew gotar çêkir. Dibistan peyveke farisî ye ku ji soranî ketiye kurmancî ji ber kesên ku nijadperestiya peyvan dikin, îro medyaya me dibistan bi kar tîne lê belê ka here gundekî û pirs bike gelo ew dizanin dibistan çi ye. Mekteb li çar aliyê Kurdistanê tê bikaranîn û êdî peyveke kurdî ye. Ez dîsa te şermezar dikim û diçim. :::Not: min dijmina sereke kir dijminê/a sereke lê rastiyê de antagonist ne dijmin e. Gelo têgiheke din heye ji bo vê peyvê? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:43, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::::Min got tenê ji bo xeletiya te nîşan bidim, min ew gotar çêkir lê di rastiyê de min got tu yê herî û rûpela [[Dibistana şevînî]] çêkî ji bo ku mekteb bikî dibistan. Loma jî min ew gotar çêkir. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:48, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::::Antagonîst = dijleheng --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:26, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Em ne dijmin in ? Mînak ger peyva pirtûk tunebûya min ê peyva kitêb jî qebûl bikira. Lê ji ber îdeolojiyeke çewt mirov nikare pêşketina zimanekî paşguh bike. Lê hinek muhafezekar / kevneperest wî dikin. Ji bilî vê peyva mekteb 2 wateyên xwe hene (dibistan û ofîs). [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:14, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Dijmintiya çi? Ger peyva kitêb tinebûya min ê bigota pirtûk. Hemû kurd peyva pirtûk nizanin lê belê kitêb/kitab dizanin. Ew ne mihafezekarî an kevneperestî ye. Mantiqa wîkîpediya peyva berbelavtir çêtir digire. Ji bilî vê peyva dibistan 2 maneyên xwe hene (mekteb û ekol) --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:25, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Hemû Kurd peyva pirtûk nizanin ? Tu hemû Kurdan nas dikî? Li mala te televîzyona kurdî heye? Ez di gelek komelên kurdî de bûm û her yek ji wan peyva pirtûk dizanibû. [[Hozan Kawa]] di stranekê de distre: Helbesta jîne nivîsand bi xwîne Bilbile gulan ji derya evînê " Pirtûka " dilan nivîsand bi xwînê Hemze şehîd bû bazê Mêrdînê. Gelo Hozan Kawa aniha ne kurd e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:42, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Hevalê ezîz, ez naxwazim zimanekî tûj bi kar bînim lê belê tu her tim heneka xwe bi aqlê me dikî. Tu dibêjî "''Hemû Kurd peyva pirtûk nizanin? Tu hemû Kurdan nas dikî?''" Ma min tiştek wisa got? Divê illam bibêjim "Tenê yên xwende dizanin û ew jî ji kitêb, înternet û televîzyonê hîn dibin." Min negot "ti kurd pirtûk nizane." Tiştekî tu dikî eyb e şerm e. Gelo tu tenê li komeleyên kurdî de kurdî dibihîzî? Ka te qet ketî nav gundiyan? Cara dawî kengî hatî Kurdistanê? Ez li Kurdistanê dijîm û dema bi kurdekî re xeber didim, dibêjin "em ji te fêm nakin tu zimanê aqademîq qonîşmîş dikî". Li Kurdistanê êdî zarên kurdan kurdî xeber nadin. Zimanê me dimire. Niha divê em zimanê nivîsînê ewqas dûrî xelkê nekin. Di vê meseleyê de ev gotina min a dawî ye. Ger dixwazî dikarî tevlî dengdanan bibî, ne hewce ye eynî tiştî em her tim tekrar bikin. Şev baş --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:15, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) {{Ragihandin|Balyozxane}} Min efû bike. Min gotina te çewt fem kir. Li her dewletekê rewşa zimanê kurdî cuda ye. Ji ber vê yekê gundiyên Sovyetistana berê peyva pirtûk dizanin. Kurdên Tirkiye/ Bakurê Kurdistanê herî xirab bi zimanê xwe diaxivin. Lê kesên ku pir dixwînin gotinên ji medyayan fem dikin. Rewşa zimanê kurdî ji ya [[Zimanê îrlendî]] baştir e. Lêbelê zimanê îrlendî ji hêla hikûmetên Îrlenda û Brîtanyayê ve tê piştgirî kirin [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:38, 11 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Tevlêbûna Zimanên din == Silav ca xêra xwe evî rûpela [[Îbn Hemze Mexrebî]] bike nav zimanên din [[Bikarhêner:Xwedêda|Xwedêda]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xwedêda|gotûbêj]]) 20:52, 12 nîsan 2023 (UTC) Ca [[Rexnekirina Hedîsan]] Criticism of hadith, û [[Fatima Mecrîtiye]] jî bike nav zimanên din. == Nas kirin == @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Tu çawa yî ezbenî? Ez dixwazim te baştir nas bikim. Ger hûn bixwazin, em dikarin bi rêya e-nameyê biaxivin. Bi rêzdarîyan min, xatirê te.. [[Bikarhêner:MWM D-Pool|Cura ut valeas]] 14:22, 20 nîsan 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:MWM D-Pool|MWM D-Pool]] Bibore ku ez dereng bersiv didim te . Min niha ji bo Wîkîpediyayaê tenê [[E-Peyam|e-peyam]] çêkir. :avestaboy@hotmail.com [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 11:28, 30 nîsan 2023 (UTC) ::Niha tu min biborinê. Min ji ber karê xwe nikarîbû xwe bigihînim Wîkîpediyayê. Ez ê di demek kurt de ji we re binivîsim. ::Bi rêzdarîyan min.. [[Bikarhêner:MWM D-Pool|Cura ut valeas (MWM-DPool)]] 18:09, 9 gulan 2023 (UTC) == Guhertina peyvan == Ger dewam bikî guhertinên peyvan ên beredayî ez ê ji bo astengkirina te dengdanekê li dar bixim. Ev hişyariya min a dawîn e ji bo te. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 16:34, 22 hezîran 2023 (UTC) :Êvar baş @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] min eynî berê bê sedem peyvan ne guherand. Ez jî peyva îşgal ji zimanê tirkî nas dikim . Min ji televîzyonê tenê peyva dagir/dagirkerî bihîst. Ez ji Bakurê Kurdistanê me. Ji ber siyaseta asîmîlasyonê min texmîn kir ku îşgal peyveke [[tirkmancî]] ye. :Peyvên wek key yan keyanî ji peyvên Padîşah an Padîşahî çêtir in. Tenê [[mêr]] dikare bibe padîşah. Lêbelê, hikûmdarên jin jî hene ( keybanû). Her wiha gelek nivîskar rastnivîsa Wîkîpediyaya kurdî paşguh dikin. [[Îsraêl]] wekî Îsraîl, [[Mecaristan]] wekî Macaristan, [[Fînlenda]] wekî Fînlandiya, Awistirya wekî Avûstûrya, [[Parlamen]] wekî Parlamento an [[Keyaniya Yekbûyî]] wekî Qraliyeta an jî Padîşahiya Yekbûyî têne nivîsandin. Bi rastî jî min xwest ez li ser vê yekê gotûbejeke mezin bi her awayî dest pê bikim da ku van kêmasiyan ji holê rakin. Berî her tiştî, min tenê dixwest ku Wîkîpediyayeke yekgirtî hebe. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:03, 22 hezîran 2023 (UTC) ::Êvar baş, ez bi tevahî piştrast dikim ku hevalê me @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] hewl dide bi tevahî „vîrusa“ tirkmançî ji Wîkîpediya Kurdî derxîne, ku ew jî bi çavdêriya min gelek serketî ye. Li gor zanyariyên min peyva „îşxal“ ji peyva tirkî a „işgal” e, û bi kurdî „dagirtî“ an „dagir kirin“ ji wê re tê gotin. Ez ji tiştên ku yên din dibêjin re vekirî me. Silav û rêz. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 20:33, 22 hezîran 2023 (UTC) :::Êvar baş @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]]. Gelek spas ji bo gotinên te yên xweş. Min aniha kontrol kir .Peyv ji zimanê erebî tê. Bilêvkirina îşgal jixwe ji zimanê tirkî tê.Bi zimanê erebî peyv wek işxal tê nivîsandin.Ji ber vê yekê rastnivîsîna îşgal bi her awayî çewt e. Peyva dagir / dagirkerî bi piranî di medyayên kurdî de tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:59, 22 hezîran 2023 (UTC) :::{{Silav|Avestaboy}} divê tu û {{r|Bikarhêner}} pirsgirêka xwe bi di navbera xwe de çareser bikin. Divê mirov li ser gotineke hevpar li hev bike û pirsgirêka xwe çareser bike. Ger tu bi gotina min bikî tu dikarî ji xwe re mijarek nû diyar bikî û li ser bixebitî. Mînak di van demê dawîn de ez li ser paytextên cîhanê dixebitim. Tu jî dikarî ji xwe re mijarek nû hilbijêrî û li ser bixebitî. Ez divêm ne hewce ye ku mirov bi temamî li ser tiştekî israr bike û her tim wî tiştî bidomîne. Wî rojê min derbarê nave Sirbîstanê pêşniyarek guhertin nav pêşniyar kir li gorî bersivan nehate pejirandin, min dev jê berda, ev yek evqas hêsan e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:19, 22 hezîran 2023 (UTC) ::::@Êvar baş @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Tu çawanî ? Başî ? Min ji bo peşniyara '''Sîbîrya''' wek rastnivîsa fermî ::::heq ne da te . Her mirov bi helwesteke cûda ye. Lêbelê, ez pir kêfxweş bûm ku te bi me re gotûbêj kir. Gelek pirsgirêk bi gotûbêjan çareser dibin.Mesela min gotara Ajoname nivîsand. Paşê sernav wek [[Ehliyet]] hat guhertin. Her çend ez li dijî wê bûm jî, min qet pêşniyara astengkirina kesî nekir. Wîkîpediya platformeke demokratîk e. Guhertin normal in. Tenê kesê ku vandalîzmê dike divê bê qedexekirin. Ez yek ji beşdarên herî çalak ê Wîkîpediyaya kurdî me û mixabin carna ji bo bersivekê pir dirêj ::::disekinim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:44, 22 hezîran 2023 (UTC) :::::{{Silav|Avestaboy}} di derbarê guhertina navê Sirbîstanê de navê welat ya ewropî Sirbiya êdî li min xweştir hat. Tenê bi fikrek kesane tu tiştekî çênabe. Ji ber wê yekê min xwest ku ez bipirsim ku di derbarê guhertina nav biryarek hevpar derkeve ew dem me dikariya nav biguheranda. Te û bikarhêner we got bila navê kurdî bisekine êdî baş e, êdî min israr nekir. Dibe ku ku guhertinên te ji sedî sed rast be jî ku kesek îtîraz kir yan wî qeneh bike yan jî dev ji guhertinê berde. Di derbarê tiştekî de ku mirov her tim irsar bike li wir pirsgirêk çêdibe. Ku tu dikarî êdî dev ji guhertinan berde tenê gotarên nû binivîse her tim xebatên xwe bi wî awayî bimeşîne. Ku ez bûma min wisa dikir. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 22:22, 22 hezîran 2023 (UTC) ::::::Roj baş @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] . Ger hevok bi çewtiyan hatibe nivîsandin, divê em neçar in wê sererast bikin.Wekî din dê zirar çêbibe.Mesela min di hin gotaran de peyvên aşop û xeyal ên mîna ::::::dûgelman (Statesman ango dewletmedar an jî mirovdewlet) dît.Divê em xemsar nebin. Ger pirsgirêkek hebe divê em çareser bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 08:51, 23 hezîran 2023 (UTC) == Gotûbêja Dîroka Tirkiyeyê == Êvar baş hevalê @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], bibore ku ez êvarê ji te re dinivîsim, min xwest ez bipirsim ka hûn dikarin bi awayekî bêalî li gotûbêja li ser rûpela "Dîroka Tirkiyeyê" binerin û di dawiyê de nêrîna xwe li ser wê bidin, spas. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 00:01, 10 tîrmeh 2023 (UTC) :Rojbaş hevalê @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez ê bi raya we re meraq bikim, hûn li ser gotara "Dîroka Tirkiye" çi difikirin, gotara ku behsa dîroka sînorên îroyîn ên Tirkiyê dike û ne gelê Tirk dike. Ez ê pir kêfxweş bibim ku di vê di dengdanê ku ji aliyê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] hat ava kirin de, dengê we bi wateya bêalî bibînim. Zor spas. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 15:56, 10 tîrmeh 2023 (UTC) ::Êvar baş hevalê @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], spas ji bo dengê we yê bêalî. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 21:35, 10 tîrmeh 2023 (UTC) == Cat-Maker == Silav amûrekî me heye ji bo çêkirina kategoriyan nû. Tu jî gelek kategorî çêdikî, ger bi amûrê çêkî dê karê te hêsantir be. Ji bo bikaranînê amûrêvê nivîsê {{kod| importScript( 'Bikarhêner:Balyozxane/Gadget-CatMaker.js' ); |javascript}} têxe [[Special:MyPage/common.js|vê rûpelê]]. Piştî gava li jor, ji bo xebitandinê here rûpeleke ketober. Pê li sê nokteyên li ser hev ([[File:Kebab-menu-ui-icon-1.svg|15px|Kebab-menu-ui-icon-1]]) bike û li ser "Cat-creator" bitikîne. Formekê dê were pêşberî te. Navê kategoriya nû ya kurdî û îngilîzî (sernavê kategoriya en.wikipediayê) wekî "Nivîskarên bengladeşî@Bengali writers" binivîse. Dûre pê li "Proceed" bike, kategorî dê were çêkirin, bi wîkîdaneyê re dê were girêdan û serkategoriyên wê ger hebin dê werin lêzêdekirin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 13:54, 23 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Hinek wêrek bî û tiştên wisa biceribînî, em dikarim gelek amûr çêkin ji bo hêsankirina karên li ser mobîlê. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:08, 23 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Tu çawan î, baş î? == Ev dema te xweş be @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? Halê te baş e? Silav û rêz --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:55, 7 kanûna paşîn 2024 (UTC) :Silav hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] :Ev çend roj in ku arsima min heye û ez di nav nivînê de bûm. Ez niha hinekî baştir dibim. Dema arsima min bi temamî derbas bibe ez ê xebatên xwe bidomînim. Gelo tu çawa yî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:38, 7 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::Birêz @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] derbasbûyî be! Min jî mîna te sermake hindik giran girt, ez jî ber bi pakbûnê ve me. Hay ji xwe hebe. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:04, 7 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:1668 Shandong earthquake]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 08:26, 8 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Spasî (2024) == {{Zêr|Avestaboy|karê te yê newestanbar li ser Wîkîpediya kurdî,<br>tu her bijî!|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]}} --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:57, 15 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Arşîvên Zheen Archieve Center == Silav bira. Li vê kategoriyê [[:commons:Category:Uploads by Zheen Archive Center]] gelek rismên nû hene, hemû li ser kurdan e. Carinan kontrol bike Xêra xwe dibe ku wêneyên kêm em peyda bikin --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:24, 24 kanûna paşîn 2024 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. Çawa yî? Gelo tu jî dikarî lê mêze bikî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:34, 24 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] OK. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:26, 25 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Guhartina kelîmeyan == Silav bira. Min got qey me li hev kiribû ku em ê kelîmeyên kesên din neguherînin li gorî kêfa xwe lê belê min dît ku tu rapper û mûzîkjenê rapê dikî rapvan. Em ê çawa vê problemê çareser bikin? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:34, 5 sibat 2024 (UTC) :Êvar baş @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] guhertin bi sedem ne qedexe ne. Bikarhênerên din jî diguherînin. Gelo çima ew problem e ku ez sererast dikim ? '''Rapper''' jixwe bi kurdî çewt hatibû nivîsandin. '''Raper''' an jî '''rapvan''' rast in . Kategoriyan hemû bi peya rapvan in . Muzîkjenê rapê jî bi min ecêb e . Başkirin û sererastkirin ne qedexe ne.Êvar baş @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] hûn çawa li ser vê mijarê difikirin ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:34, 6 sibat 2024 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]. Tiştekî ku li gorî te xelet e dibe ku ji bo kesekî din rast be. Bi min "raper" û "rapvan" xelet in, "rapper" rast e. Rapvan û rapper hemmane ne loma ne hewce ne ku werin guhartin. Ev ne rastkirin an jî baştirkirin e. Tu fikrê xwe mecbûr didî kesên din ku ne tiştekî baş e. Bi min kelîmeya "ol" xelet e û divê dîn were bikaranîn lê belê ez ol nakim dîn. Berê min dikir lê min dev jê berda piştî gotûbêja me ya li ser Dîwanê. Divê tu jî dev jê berdî. Ji ber ku ez û tu li vir bi awayekî sîstematîk dixebitin, hin tişt ji me re qedexe ne lê ji bo kesên ku kêm guhartin pêk tînin ne qedexe ne ji ber ku guhartinên wan "zerareke" mezin nade Wîkîpediyayê. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:45, 7 sibat 2024 (UTC) :::Ew tiştê ku tu dibêjî çewt in . Zimanê kurdî û tirkî bi latînî pirranî wek bilêvkirina peyvan tê nivîsandin.Tu dibêjî ku tu bi awayekî sîstematîk dixebitî . Gelo tu peyva '''bilet''' / '''bilêt''' :::wek '''billet''' dinivîsî ? Ji ber ku ew peyv bi fransî wisa tê nivîsandin. Sernavê gotarê [[Rap]] e û ne '''Rapp''' . [[Wîkîferheng]] jî '''rap(er)''' dinivîs e . Ji kerema xwe re li vir îtham neke û çewtiya xwe qebûl bike. :::https://ku.m.wiktionary.org/wiki/raper :::Êvar baş [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 23:03, 7 sibat 2024 (UTC) ::::Madem raper rast e, tu çima rapper dikî rapvan û ne raper? Ya muhîm ev e ku divê em dev ji guhartinên wisa berdin. Fikrê xwe yê zimanî li ser kesên din ferz nekin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:13, 7 sibat 2024 (UTC) :::::Peyvên '''raper''' û '''rapvan''' ewqas cûda nînin . Herdu peyv ji peyva rapê çê bûnê . Tenê paşgira wan cuda ne . Kategoriyan bi peyva rapvan ne . Mesela berê jî hin sernavê gotaran bi peyva Zanko bûn . Min paşê ji te re peyva Zanîngeh wek standard pêşkêş kir û ew wisa jî bû. Ez û çend gotarên din peyvên parlamento , parlamen hwd. wek parlamen standart kirin. Daxwaza min standardkirina Wîkîpediyayê ye . Di gotara [[Pîroz (rapper)]] min peyva '''rapper''' :::::wek '''rapvan''' nivîsand. Te jî di dîrokê wisa nivîsand ''betalkirina çend sansûrkirinên Avestaboy'' . Kîjan sansûrkirin ? Jixwe peyv çewt hatiye nivîsandin. Heke tu dixwazî em dikarin hemû li ser standardkirinê li ser Wîkîpediya: Dîwan gotûbêj bikin. Gotara [[Fero47]] jî şitil e ( binêrê kategoriyê ) û çêkerê rûpelê @[[Bikarhêner:Caney24012|Caney24012]] jî aniha li ser Wîkîpediyaya kurdî jî ne çalak e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:31, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::Dîsa dibêjim rapper ne xelet e tercîha bikarhêner e. Guhartina rapper bi rapvan sansûr e. Standardkirineke wisa tine ye. Ne hewce ye ku ti kes ji te re îzah bike çima kelîmeyek rast e. Çawa ku me ji te re bangeşe qedexe nekir, tu jî nikarî rapper an jî kelîmeyeke din (behsa kelîmeyên wekî parlamento, parlamen nakim) ji me re heram/qedexe bikî. Lê belê li vir problem ne tenê kelîmeya rapper e, ez û tu li vir gelek dixebitin bi sedan guhartinan dikin. Loma divê ne hewce be em yek bi yek guhartinên hev kontrol bikin da ku bibînin tiştekî li gorî fikrê me xelet çêbûye an na. Eger ez bibînim ku tu guhartinên wisa dewam bikî û madem kî ti kes ji te re tiştek nabêjin ez ê jî dest bi guhartinên wisa bikim. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 11:22, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::Ez dixwazim dîsa jî bêjim. '''Rapper''' :::::::çewt e . '''Raper''' an jî '''rapvan''' rast in. Tu tenê naxwazî çewtiya xwe qebûl bikî. Gelo ferhengên rastnivîsê jî li gorî te sensûr dikin ? Her wiha tu dixwazî çi bi guhertinên xwe çareser bikî ? Ji bo min peyvên te yên dawî wek gef û tehdît têne xwendin. Ew jî ji sensûr xirabtir e. Wîkîpediya ensîklopediyeke serhêl û ne çapkirî ye . Her nivîskar dikare li vir bê tirs binivîse. Guhertinên bi sedem lewma normal in. Ji kerema xwe zemanê xwe bêfayde winda neke . Min li jorê got çima '''rapper''' bi kurdî çewt e. Heke tu dixwazî em dikarin wê pirsgirêkê bi @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] bi awayekî demokratîk çareser bikin. Xebat xweş [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:58, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::Tu problema mezin fêm nakî. Problem ne raper an rapper e. Erê em dikarin li ser van xeber bidin û kîjan rast e bi kar bînin lê belê raper/rapper û rapvan hevmane ne loma ne hewce ye tu raper bikî rapvan. Eger te tenê rapper kiribe raper min ê tiştek negota lê belê tu rapvan dikî. Rapvan neolojîzmekê ye, rapper/raper ji îngilîzî deynkirî ye. Hevmane ne. Ez dibêjim em kelîmeyên hevmane neguherînin ji ber ku ev dibe sansûrkirin. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:11, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::Problema min ne tenê '''raper''' an jî '''rapvan''' e . Rap û rapper peyveke înglîzî ne ku bi tirkî û kurdî cuda têne nivîsandin. Bi tirkî mesela ji '''rapvan''' / '''raper''' re '''rapçı''' dibêjin . Min li ser googlê çend encam ji bo peyva rapvan dît. Yanî ew peyveke normal û ne tenê nelojîzm e . Nivîsandina '''rapper''' çewt bû û kategoriyan bi peyva rapvan e lewma min peyva rapvan tercîh kir. Ema heke tu dixwazî raper bibe standard paşê em dikarin wê bi nivîskar û bikarhênerên din çareser bikin . Min gelek peyv li ser Wîkîpediyaya kurdî xwend '''rapper''' , '''raper''' , '''rapvan''' :::::::::'''rapbêj''' . Tirsa min ew bû ku serê xwendevanan wisa tevlihev be . Di gotara [[Fero47]] de min navê pîşeyê '''muzîkjenê rapê yê alman - kurd''' wek '''rapvanê alman -kurd''' guherand . Ji ber ku ew hevok wisa hê kurttir e û hêsantir tê fêmkirin. Jixwe rewşa gotarê aniha jî ne rind e . Bi min çêtir e ku yek gotarê berdewam bike . Armanca min li vir ne sensûrkirin bû . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:55, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 15:55, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::::Bira hîn jî dibêjî rapper xelet bû. Lê belê hin kelîme hene ku ji zimanê xwe yî orîjînal bi halê xwe yî orîjînal tên deynkirin û kurdîkirina wan xelet dibe. Rapper jî tiştekî wisa ye. Ji ber ku bi halê xwe yê rapper ewqas tê bikaranîn gelek kes wek orîjînal dihêlin. Li ser înternetê bikaranîna "rapper" bi kurdî jî gelek in. "raper" bi îngilîzî tê maneya tecawizcî loma gelek kes bi zanebûnî rapper dibêjin nexwazin bibin "raper". ::::::::::Tu niha dest bi peydakirina hincetên din kir. Dibêjî "hevok wisa hê kurttir e" lê belê kurtkirina cimleyan ne armanca me ye. Ji aliyê fêmkirinê ve jî "muzîkjenê rapê" bi min hêsantir tê fêmkirin. ::::::::::Dîsa em vegerin problema me ya sereke: Guhartina kelîmeyên hevmane li gorî kêfê. Ev ne baş e û herkes divê bi vê qaîdeyê teqîp bike. Eger te dîtibe ku kesekî din wisa dike wan hişyar bike. Gotûbêja me ya dawî qedexekirina kelîmeyên hevmane qedexe kiribû û ez bi vê qaîdeyê teqîp dikim û wextê ku dibînim tu guhartina wan berdewam dikî, ez xwe wekî "ker" hîs dikim, çima heqê te heye biguhêrî lê ya min tine? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:54, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::::Tu aniha dizanî jî ku nivîskarên Wîkîpediyaya kurdî yên çalak kêm in . Bikarhêner jî kêm in . Mesela ku [[Fero47]] gotara hevalê Penaber49 bûya minê hevok pêşkeş bikira . Ji ber ku ew nivîskarekî çalak e . Her wiha kesî ne got ku heq û mafê te tune ye .Heke tu dixwazî tu dikarî gotara [[Fero47]] berdewam û berfireh bikî . Pirsgirêka peyva raper (tecawizkar) bi inglîzî jî nas dikim. Lê peyva raper bi îngilîzî û raper bi kurdî cuda tenê bilêvkirin. Peyva rapvan ema tenê bi kurdî heye [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:26, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::::::https://www.rudaw.net/kurmanci/world/30102015-amp ::::::::::::https://anfkurdi.com/kurdistan/rapvane-kurd-serhedo-hate-bincavkirin-3078 ::::::::::::https://diyarname.com/news.php?Idx=33384 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:27, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::::::Xuya ye tu naxwazî fêm bikî. {{dîwar}} --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:49, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::::::::Heke ew ji bo te girîng be tu dikarî sernavê [[Pîroz (rapper)]] wek '''Pîroz (raper)''' ::::::::::::::biguherînî . Temam ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:44, 8 sibat 2024 (UTC) ::::::::{{Silav|Avestaboy}}, di warê peyvan de ez naxwazim bi kesî re hevrikiya bikim. Rapvan, raper û hwd. Di vê mijarê de ez dibêjim bila bikarhêner azad bin. Mînak peyvek bêwate yan jî be peyvek gelek sosret hebe mirov dikare biguherîne. Pêşniyara min eve ku herkes di bikaranîna peyvan de azad bin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:46, 8 sibat 2024 (UTC) :::::::::Êvar baş @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Tu çawanî başî ? Rewşa gotara [[Fero47]] ne rind e . Em jî gotarên rind dixwazin. Îcar tê gotin ku min li gorî kêfa xwe hevokan guhertiye . Çêkerê rûpelê jî aniha ne çalak e . Min gelek gotarên kurt û xirab berdewam kir. Hûn dizanin ku rewşa Wîkîpediyaya kurdî ne rind e . Guhertin normal in , lê nakokiyan jî tînin. Ew problem li ser Wîkiyên din jî hene. Niyeta me hemû başkirina Wîkipediyayê ye . Lê ramanên me cuda ne. Ew ne tenê bikaranîna peyvan ne lê him jî pirsgirêkên rastnivîsê ne . Min ramanên xwe li ser rastnivîsê zelal kir . Bi kurdî '''raper''' an jî '''rapvan''' rast in. Mesela '''sosîs''' :::::::::jî peyveke biyanî ye . Lê bi fransî wek '''saussice''' :::::::::tê nivîsandin. [[Ketçap]] jî bi înglîzî wek '''ketchup''' :::::::::tê nivîsandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:13, 8 sibat 2024 (UTC) :@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], êvarbaş, we xêr e, hûn çawan in? Ez nizanim çi bêjim, lê problem ev e, guhartina sernavên gotaran... Qada şer a Balyozxane û Avestaboy. Karê we li Wîkîpediya kurdî bêhempa ye, raper, ''rapper'', rapvan her sê rast in, em ê çi bikin? Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 9 sibat 2024 (UTC) ::Êvar baş @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ::serî de ez dixwazim bêjim ku em vê gotûbêjê kibar û bê şer çareser bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:42, 9 sibat 2024 (UTC) :::Birêz @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] :) bimîne di xweşiyê de [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:56, 9 sibat 2024 (UTC) ::::Êvarbaş @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. Şikur ji xwedê re li vir şerekî derneket. Sernavê gotarê berê bi rapper bû, ji ber ku Avestaboy bê gotûbêjkirinê kir rapvan min jî betal kir û em hatin vir ji bo gotûbêjkirinê. ::::Wekî tu jî dibêjî her sê rast in. Ji [[Wîkîpediya:Dîwan_(tevlîhev)/Arşîv_4#Dijmintiya_gotinan_li_wîkiyê|gotûbêja Dîwanê]] vir ve ti kes sernavên gotaran bêyî gotûbêjkirinê naguherîne. Herkes qaydeya neguhartina kelîmeyên kesên din bi cih tîne. Divê birêz Avestaboy jî van qaydeyan teqîp bike. Yan jî tu ji me re riyeke baştir bibêje em li gorî ve hereket bikin. ::::Guhartina te ya dawî [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Fero47&diff=1512362&oldid=1510681] mixabin xwendina gotarê xirab dike. Her çiqas dilê min ji kelîmeya kitêb be jî min di rûpela [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Pirt%C3%BBk&diff=prev&oldid=1055290 pirtûkê] de jî ev teklîfa te rast nedîtibû ji ber ku ev ne tiştek e ku gotarê baştir bike, tenê hewleke ji bo rihetkirina dilê çend bikarhêneran e. Ew jî dûrî mantiqa nivîsinê ye. Divê xwendina gotarê hêsan be. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 20:11, 9 sibat 2024 (UTC) == Create some pages in Kurdi Wiki == @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Hi, I am from Albania and I have a request. Can you create two pages for the cities of Durrës and Vlorë in Kurdi Wiki? I would thank you so much... [[Bikarhêner:Jonipiri|Jonipiri]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jonipiri|gotûbêj]]) 18:02, 23 adar 2024 (UTC) == Tu çawan î? == @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? Bimîne di xêr û xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:19, 10 gulan 2024 (UTC) == Kategoriyên nû == Silav. Tu dikarî amûra [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/CatMaker.js]] bi kar bînî ji bo çêkirina kategoriyên nû. Here rûpela [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/js/CatMaker.js]] li kêleka sernavê rûpelê dibêje "Bi kar bîne" pê lê bike. Dûre skrîpt tê înstallkirin. Piştre dikarî li sê niqteyan bitiqînî li kêleka qelema guhartina rûpelan. Li vir tu yê "Cat-creator" bibînî. Pê lê bike, qutiyeke vedibe, li vir navê kategoriya kurdî@navê kategoriya îngilîzî binivîse, pê li Enter bike, û kategoriya kurdî@kategoriya îngilîz ya duyem binivîse. Bi vî awayî dewam bike. Kengî hemû kategorî te nivîsand, pê li "Proceed" bike û bisekine. Hemû kategorî yek bi yek werin çêkirin, şablona {{ş|standard-kat}} (ji bo commonscat û gotarabingehîn) lê zêde dike û kategoriyê li wîkîdaneyê qeyd dike. Ka xêra xwe carek biceribîne, tu yê gelek sûd jê wergirî. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 21:54, 8 hezîran 2024 (UTC) == Request writing about Isabelle de Charrière (Q123386) == Hello Avestaboy, Would you like to write about Isabelle de Charrière (Q123386) for the KU Wikipedia? It would be appreciated if it would be done. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 06:34, 28 îlon 2024 (UTC) :: Thanks Avestaboy, I think wikidata needs also an update. Thank you. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 00:31, 31 çiriya pêşîn 2024 (UTC) :::@Avestaboy Sorry I mean go on with translating in KU and add the link to wikidata.org. Best wishes. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 14:43, 21 çiriya paşîn 2024 (UTC) == Têkçûyîna Google Chrome == Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ev du sê roj Google Chrome di dema malpera Wîkîpediyayê de têk diçe û bi xwe tê girtin. Li ba te ev pirsgirêk heye? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 18:31, 2 çiriya paşîn 2024 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] :Aniha fonksiyona desktopê bi tîpên biçûk hatiye nîşandin . Ez çawa dikarim fonksiyona normal vegerim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 19 kanûna pêşîn 2024 (UTC) ::Çend caran malperê nû bike yan jî gotarê bi zimaneke din veke carek din dîsa gotara bi kurdî veke pêwîst e dem vegere dîtina normal. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:19, 19 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :::Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] gelo tu dikarî di vê pirsgirêkê de alîkariya min bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:14, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], mixabin di vî warî de ez nikarim alîkariya te bikim. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:28, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) ::::Dembaş @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], gelo tu dikarî alîkariya @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bikî? Zor spas. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:30, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) :::::Silav Avestaboy. Bnr. '''[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/2/2a/Ghybu_test.png]''': li jor aliyê rast, li ser nîşana berçavkê (cem nivîsa "bexş bike") bitikîne paşê jî li ser nivîsa "standard"ê ... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:55, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) ::::::PS: Herwiha binêrin : [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(tekn%C3%AEk%C3%AE)&oldid=1853177#Google_Chrome Wîkîpediya:Dîwan_(teknîkî)#Google_Chrome] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:59, 23 kanûna pêşîn 2024 (UTC) == Translation request == Hello, Avestaboy. Can you translate and upload the article about the prominent economist [[:en:Dani Rodrik]] in Kurdish Wikipedia? Kindest regards, [[Bikarhêner:Moroike|Moroike]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Moroike|gotûbêj]]) 16:31, 18 kanûna pêşîn 2024 (UTC) == Best wishes == Hello, Avestaboy, Best wishes with Christmas and for 2025 , specially for the KU Wikipedia with an article about Isabelle de Charrière. Success. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 12:36, 25 kanûna pêşîn 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 kanûna paşîn 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Xuyakirina Wîkîpediyayê == Silav! [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Wikihez&diff=prev&oldid=1943845]: Te [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&oldid=1914696#T%C3%AAk%C3%A7%C3%BBy%C3%AEna_Google_Chrome va] xwand? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:07, 24 hezîran 2025 (UTC) == Addition to wikidata of Isabelle de Charrière (Q123386)? == Hello Avestaboy, Would add also make an addition of your translated text in KU wikipedia to Wikidata? That will be appreciated. [[Bikarhêner:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Boss-well63|gotûbêj]]) 12:43, 1 tebax 2025 (UTC) == Li ser Hemwate peyvên dirêj == Hemwate [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-29524-74|&#126;2025-29524-74]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-29524-74|talk]]) 07:27, 21 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Help == Hello, there is an article in English called "[[en:Gaza Genocide]]". I would appreciate it if you could translate it into Kurdish. I was going to do it myself, but unfortunately, my language skills are not good enough. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 17:42, 22 sibat 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:46, 23 sibat 2026 (UTC) == Kategoriyên tên xwestin == Merhaba Avestaboy, çawa yî? Long time no see :) Ez dibînim tu gelek kategoriyên vala çêdikî encax gelek kategoriyên hewce hene ku divê werin çêkirin. Eger wext bibînî binêre lîste li vir e [[Bikarhêner:Wikihez/missingCats]] Xêra xwe dikarî vana jî çêkî? jixwe bot otomatîk kategorize dike. Ji bo çêkirina lîsteyeke wisa dikarî Wikimedia Quarry bi kar bînî [https://quarry.wmcloud.org/query/105180] Qewet be:) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 22:07, 10 gulan 2026 (UTC) gqdo16zuikhcwbaxk62l9mke34ahsye Jessica Lange 0 90256 2009024 1875453 2026-05-11T11:02:10Z Kurê Acemî 105128 2009024 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Jessica Phyllis Lange''' (jdb. {{Dîrok|20|nîsan|1949}} li Cloquet, [[Minnesota]]) [[lîstikvan]]eke [[amerîkan]] e. Ji sala 1976ê û vir ve di fîlmên televîzyon serkefitinek mezin bi destve îne ne û ew yek ji lîstikvan ên herî baş ku gelek xelatên giranbeha bi destve îne ne, weka xelata Oscar dû cara û pênc cara jî [[Xelata Kûreya Zêrîn]] wergirtiye, û sê caran jî Xelata Tony wergirtî ye. == Film (hilbijartin) == * 1976: King Kong * 1979: ''(All That Jazz)'' * 1980: Cash Machine ''(How to Beat the High Cost of Living)'' * 1981: ''(The Postman Always Rings Twice)'' * 1982: Frances * 1982: Tootsie * 1984: Country * 1985: Sweet Dreams * 1986: ''(Crimes of the Heart)'' * 1988: Ein Leben voller Leidenschaft ''(Everybody’s All-American)'' * 1989: ''(Music Box)'' * 1990: Verrückte Zeiten ''(Men Don’t Leave)'' * 1991: ''(Cape Fear)'' * 1992: Night and the City * 1994: ''(Blue Sky)'' * 1995: ''(Losing Isaiah)'' * 1995: Rob Roy * 1997: ''(A Thousand Acres)'' * 1998: ''(Cousin Bette)'' * 1998: ''(Hush)'' * 1999: Titus * 2001: ''(Prozac Nation)'' * 2003: Eine Frage der Liebe ''(Normal,'' Fernsehfilm) * 2003: Big Fish * 2003: Masked and Anonymous * 2005: Don’t Come Knocking * 2005: Broken Flowers * 2005: Neverwas * 2006: Bonneville – Reise ins Glück ''(Bonneville)'' * 2007: Sybil (Fernsehfilm) * 2009: Die exzentrischen Cousinen der First Lady ''(Grey Gardens,'' Fernsehfilm) * 2011–2015, 2018: American Horror Story (Fernsehserie, 51 Folgen) * 2012: ''(The Vow)'' * 2013: ''(In Secret)'' * 2014: The Gambler * 2016: Horace and Pete (Webserie, 3 Folgen) * 2016: Wild Oats * 2017: (''Feud: Bette and Joan'', Fernsehserie, 8 Folgen) * 2019: (Fernsehserie, 8 Folgen) == Xelat û namzet == '''Oscar''' * 1983 : Namzetiya Aktera Baştirîn Li ''Frances'' * 1983 : '''Xelata''' Herî Serketî li ''Tula'' * 1985 : Namzetiya Ji Bo Actresstirîn ''Welat'' Li ''Welat'' * 1986 : Namzediya Aktera Baştirîn Di ''Xewnên şîrîn de'' * 1990 : Namzet Ji Bo Aktera Baştirîn ''Li Qada Muzikê - Rastiya Tevahî'' * 1995 : '''Xelat''' ji bo Aktera Baştirîn Di ''Operation Blue Sky de'' '''Xelata Kûreya Zêrîn''' * 1977 : '''Xelat''' ji bo Lîstikvanê ciwan ê herî baş di ''King Kong de'' * 1983 : Namzet ji bo Lîstikek çêtirîn - Drama li ''Frances'' * 1983 : Herî Serketî ''', Xelata''' li ''Tula'' * 1985 : Namzediya li kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Drama" li ''Welat'' * 1990 : Namzedî di kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Drama" de Di ''Kutika Muzîkê - Rastiya Tevde'' * 1993 : Namzedî di kategoriya " Lîstikvanê Baştirîn - Minînar an Fîlimek TV " de li ''O Pêşandan!'' * 1995 : '''Xelat''' di kategoriya "Aktoriya herî baş - Drama" de di ''Operasyona Blue Sky de'' * 1996 : '''Xelata''' di kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Miniserî an Fîlimek TV" de ''Li Stranek Named Desire'' * 1998 : Namzet di kategoriya "Aktoriya herî baş - Drama" de Li ''Hezar Nezik'' * 2004 : Namzetiya "Lîstikvanê Baştirîn - Minînar an Fîlimek TV" ya ''Normal'' * 2009 : Namzedî di kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Miniserî an Fîlimek TV" de li ''Baxçeyên Grek'' * 2012 : '''Xelata''' di kategoriya " Lîstikvaniya Piştgiriya Baştirîn - Sêwas, Mini-Series an TV Fîlim " di ''Hîroka Horror a Amerîkî de'' * 2013 : Namzedî di kategoriya "Lîstikvanê Baştirîn - Mini-Series an Fîlimek TV" de di ''Hîroka Horror a Amerîkî de'' * 2014 : Namzedî di kategoriya "Lîstikvanê Baştirîn - Mini-Series an Fîlimek TV" de di ''Hîroka Horror a Amerîkî de'' * 2015 : Namzediya li kategoriya "Lîstikvanê Baştirîn - Mini-Series an Fîlimek TV" di ''Hîroka Horror a Amerîkî de'' * 2018 : Namzet di kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Mini-Series an Fîlimek TV" de li ''Feud'' {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên jin ji Kalîforniyayê]] 7jh8usrq55h0su0oepw0lkqggxnwhcz 2009052 2009024 2026-05-11T11:53:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009052 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Jessica Phyllis Lange''' (jdb. {{Dîrok|20|nîsan|1949}} li Cloquet, [[Minnesota]]) [[lîstikvan]]eke [[amerîkan]] e. Ji sala 1976ê û vir ve di fîlmên televîzyon serkefitinek mezin bi destve îne ne û ew yek ji lîstikvan ên herî baş ku gelek xelatên giranbeha bi destve îne ne, weka xelata Oscar dû cara û pênc cara jî [[Xelata Kûreya Zêrîn]] wergirtiye, û sê caran jî Xelata Tony wergirtî ye. == Film (hilbijartin) == * 1976: King Kong * 1979: ''(All That Jazz)'' * 1980: Cash Machine ''(How to Beat the High Cost of Living)'' * 1981: ''(The Postman Always Rings Twice)'' * 1982: Frances * 1982: Tootsie * 1984: Country * 1985: Sweet Dreams * 1986: ''(Crimes of the Heart)'' * 1988: Ein Leben voller Leidenschaft ''(Everybody’s All-American)'' * 1989: ''(Music Box)'' * 1990: Verrückte Zeiten ''(Men Don’t Leave)'' * 1991: ''(Cape Fear)'' * 1992: Night and the City * 1994: ''(Blue Sky)'' * 1995: ''(Losing Isaiah)'' * 1995: Rob Roy * 1997: ''(A Thousand Acres)'' * 1998: ''(Cousin Bette)'' * 1998: ''(Hush)'' * 1999: Titus * 2001: ''(Prozac Nation)'' * 2003: Eine Frage der Liebe ''(Normal,'' Fernsehfilm) * 2003: Big Fish * 2003: Masked and Anonymous * 2005: Don’t Come Knocking * 2005: Broken Flowers * 2005: Neverwas * 2006: Bonneville – Reise ins Glück ''(Bonneville)'' * 2007: Sybil (Fernsehfilm) * 2009: Die exzentrischen Cousinen der First Lady ''(Grey Gardens,'' Fernsehfilm) * 2011–2015, 2018: American Horror Story (Fernsehserie, 51 Folgen) * 2012: ''(The Vow)'' * 2013: ''(In Secret)'' * 2014: The Gambler * 2016: Horace and Pete (Webserie, 3 Folgen) * 2016: Wild Oats * 2017: (''Feud: Bette and Joan'', Fernsehserie, 8 Folgen) * 2019: (Fernsehserie, 8 Folgen) == Xelat û namzet == '''Oscar''' * 1983 : Namzetiya Aktera Baştirîn Li ''Frances'' * 1983 : '''Xelata''' Herî Serketî li ''Tula'' * 1985 : Namzetiya Ji Bo Actresstirîn ''Welat'' Li ''Welat'' * 1986 : Namzediya Aktera Baştirîn Di ''Xewnên şîrîn de'' * 1990 : Namzet Ji Bo Aktera Baştirîn ''Li Qada Muzikê - Rastiya Tevahî'' * 1995 : '''Xelat''' ji bo Aktera Baştirîn Di ''Operation Blue Sky de'' '''Xelata Kûreya Zêrîn''' * 1977 : '''Xelat''' ji bo Lîstikvanê ciwan ê herî baş di ''King Kong de'' * 1983 : Namzet ji bo Lîstikek çêtirîn - Drama li ''Frances'' * 1983 : Herî Serketî ''', Xelata''' li ''Tula'' * 1985 : Namzediya li kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Drama" li ''Welat'' * 1990 : Namzedî di kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Drama" de Di ''Kutika Muzîkê - Rastiya Tevde'' * 1993 : Namzedî di kategoriya " Lîstikvanê Baştirîn - Minînar an Fîlimek TV " de li ''O Pêşandan!'' * 1995 : '''Xelat''' di kategoriya "Aktoriya herî baş - Drama" de di ''Operasyona Blue Sky de'' * 1996 : '''Xelata''' di kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Miniserî an Fîlimek TV" de ''Li Stranek Named Desire'' * 1998 : Namzet di kategoriya "Aktoriya herî baş - Drama" de Li ''Hezar Nezik'' * 2004 : Namzetiya "Lîstikvanê Baştirîn - Minînar an Fîlimek TV" ya ''Normal'' * 2009 : Namzedî di kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Miniserî an Fîlimek TV" de li ''Baxçeyên Grek'' * 2012 : '''Xelata''' di kategoriya " Lîstikvaniya Piştgiriya Baştirîn - Sêwas, Mini-Series an TV Fîlim " di ''Hîroka Horror a Amerîkî de'' * 2013 : Namzedî di kategoriya "Lîstikvanê Baştirîn - Mini-Series an Fîlimek TV" de di ''Hîroka Horror a Amerîkî de'' * 2014 : Namzedî di kategoriya "Lîstikvanê Baştirîn - Mini-Series an Fîlimek TV" de di ''Hîroka Horror a Amerîkî de'' * 2015 : Namzediya li kategoriya "Lîstikvanê Baştirîn - Mini-Series an Fîlimek TV" di ''Hîroka Horror a Amerîkî de'' * 2018 : Namzet di kategoriya "Lîstikvanê herî baş - Mini-Series an Fîlimek TV" de li ''Feud'' {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên jin ji Kalîforniyayê]] 0qz2dl97ogdpnabquun0sbhky0tgvd0 Arif Hîto 0 94966 2008613 1767583 2026-05-10T16:28:47Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008613 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Arif Hîto | wêne = Arif Hîto.jpg | navê_rastî = 'Arif Ḧîto | pîşe = [[Nivîskar]], doktor | roja_jidayikbûnê = 1968 | cihê_jidayikbûnê = [[Baleta]], [[Dihok]] | netewe = Kurd | hevwelatî = Iraqî | ziman = Kurdî (kurmancî) | malper = {{URL|https://www.arifhito.com/}} }} '''Arif Hîto''', anku ''' 'Arif Ḧîto''' (jdb. 1968 li gundê [[Baleta]], parêzgeha [[Dihok]]ê, [[Başûrê Kurdistanê]]), [[nivîskar]]ekê kurd ji parêzgeha Dihokê ye.<ref name="Home سەرەتا - Dr. Arif Hito">{{Jêder-malper |url=https://www.arifhito.com/ |sernav=Home سەرەتا - Dr. Arif Hito |malper=www.arifhito.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-11-17 |archive-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729174411/https://www.arifhito.com/ |url-status=dead }}</ref> == Jiyan == Dr. Arif Hîto di sala 1968an de li gundê Baleta li parêzgeha Dihokê ji dayik bûye û di sala 1992an de [[kolej]]a doktorî li [[Zanîngeha Mûsilê]] bi dest xistiye. Di sala 2001ê de [[dîplomaya bilind]] ji bo çareseriyên derûnî yên zarokan û sinêlan li weltê sûyidê bi dest xistiye. Di sala 1993an de yekem berhem xwe yê helbestan belav kiriye. Her wesan di salên 2005 û 2006 û 2007an de bûye sekretêr û nivîserên çendîn govar û rojnameyan weka govarên [[Peyv (kovar)|Peyv]] û govar Seykolociya. Niha jî ew rêveberê giştî yê wezareta karûbarên civakî ye li [[Hevlêr]]ê.<ref name="Home سەرەتا - Dr. Arif Hito"/> == Berhem == {{Beşê berfireh bike|tarîx=hezîran 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Kesên ji Dihokê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 9w9wgcab1alspmcc8nlhyeeg3u8socg 2008615 2008613 2026-05-10T17:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2008615 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Arif Hîto | wêne = Arif Hîto.jpg | navê_rastî = 'Arif Ḧîto | pîşe = [[Nivîskar]], doktor | roja_jidayikbûnê = 1968 | cihê_jidayikbûnê = [[Baleta]], [[Dihok]] | netewe = Kurd | hevwelatî = Iraqî | ziman = Kurdî (kurmancî) | malper = {{URL|https://www.arifhito.com/}} }} '''Arif Hîto''', anku ''' 'Arif Ḧîto''' (jdb. 1968 li gundê [[Baleta]], parêzgeha [[Dihok]]ê, [[Başûrê Kurdistanê]]), [[nivîskar]]ekê kurd ji parêzgeha Dihokê ye.<ref name="Home سەرەتا - Dr. Arif Hito">{{Jêder-malper |url=https://www.arifhito.com/ |sernav=Home سەرەتا - Dr. Arif Hito |malper=www.arifhito.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-11-17 |roja-arşîvê=2020-07-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729174411/https://www.arifhito.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyan == Dr. Arif Hîto di sala 1968an de li gundê Baleta li parêzgeha Dihokê ji dayik bûye û di sala 1992an de [[kolej]]a doktorî li [[Zanîngeha Mûsilê]] bi dest xistiye. Di sala 2001ê de [[dîplomaya bilind]] ji bo çareseriyên derûnî yên zarokan û sinêlan li weltê sûyidê bi dest xistiye. Di sala 1993an de yekem berhem xwe yê helbestan belav kiriye. Her wesan di salên 2005 û 2006 û 2007an de bûye sekretêr û nivîserên çendîn govar û rojnameyan weka govarên [[Peyv (kovar)|Peyv]] û govar Seykolociya. Niha jî ew rêveberê giştî yê wezareta karûbarên civakî ye li [[Hevlêr]]ê.<ref name="Home سەرەتا - Dr. Arif Hito"/> == Berhem == {{Beşê berfireh bike|tarîx=hezîran 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Kesên ji Dihokê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] luqwtbocj0hlbtt6vnl44ozwssguiu4 Francisco de Zurbarán 0 95719 2008512 1799551 2026-05-10T12:44:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2008512 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Francisco de Zurbarán''' (Fuente de Cantos, Badajoz, [[7ê çiriya paşîn]] a [[1598]] - [[Madrîd]], [[27ê tebaxê|27ê tebaxa]] [[1664]]) nîgarkêşê Serdema Zêrîn a Spanî bû Hevdem û hevalê Velázquez, Zurbarán di nîgarkêşiya dînî de, ku tê de hunera wî hêza dîtbarî ya mezin û mîstîsîzma kûr vedibêje, jêhatî bû. Ew hunermendek nûnerê Counter-Reformation bû. Di destpêka rojên wî de ji hêla Caravaggio ve bandor bû, şêwaza wî pêşve çû ku xwediyên Mantalî Mannerîst nêzîkê hev bibe. Nûnerên wî ji realîzma Velázquez dûr in û besteyên wî bi modela chiaroscuro ya bi awazên asîd zêdetir têne xuyang kirin [[Wêne:Francisco_de_Zurbarán_-_Christ_on_the_Cross_-_WGA26051.jpg|thumb| ''Mesîhê Xaçparêz'', 1627 (290 x 168 cm), Enstîtuya Hunerê, Chicago.]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1598]] [[Kategorî:Mirin 1664]] [[Kategorî:Wênesazên spanî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên spanî yên sedsala 17an]] p6uakvwikw9fd5xqeq5k0bd9bs6jxxd 2008540 2008512 2026-05-10T13:54:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008540 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Francisco de Zurbarán''' (Fuente de Cantos, Badajoz, [[7ê çiriya paşîn]] a [[1598]] - [[Madrîd]], [[27ê tebaxê|27ê tebaxa]] [[1664]]) nîgarkêşê Serdema Zêrîn a Spanî bû Hevdem û hevalê Velázquez, Zurbarán di nîgarkêşiya dînî de, ku tê de hunera wî hêza dîtbarî ya mezin û mîstîsîzma kûr vedibêje, jêhatî bû. Ew hunermendek nûnerê Counter-Reformation bû. Di destpêka rojên wî de ji hêla Caravaggio ve bandor bû, şêwaza wî pêşve çû ku xwediyên Mantalî Mannerîst nêzîkê hev bibe. Nûnerên wî ji realîzma Velázquez dûr in û besteyên wî bi modela chiaroscuro ya bi awazên asîd zêdetir têne xuyang kirin [[Wêne:Francisco_de_Zurbarán_-_Christ_on_the_Cross_-_WGA26051.jpg|thumb| ''Mesîhê Xaçparêz'', 1627 (290 x 168 cm), Enstîtuya Hunerê, Chicago.]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1598]] [[Kategorî:Mirin 1664]] [[Kategorî:Wênesazên katolîk]] [[Kategorî:Wênesazên spanî yên mêr]] [[Kategorî:Wênesazên spanî yên sedsala 17an]] 5htxltcd71nvp39r6x3vf5q2310zfjp Cecil J. Edmonds 0 101820 2008686 1751747 2026-05-10T23:42:19Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008686 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|10|1889}} | roja_mirinê = {{Mirin|11|6|1979|26|10|1889|temen=erê}} | hevwelatî = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} [[Brîtanî]] }} '''Cecil John Edmonds''' ({{Jidayikbûn|26|10|1889}}–{{Mirin|11|6|1979}}) serbazek, efserê siyasî, û [[Rojhilat-başûrê Asyayê|rojhilatnasekî]] Brîtanî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Richard |pêşnav=Yann |tarîx=2020-08-30 |sernav=EDMONDS, C. J |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/*-COM_11013 |kovar=Encyclopaedia Iranica Online |ziman=en }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Berhemên wî == * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1922 |sernav=Luristan: Pish-i-Kuh and Bala Gariveh |url=https://www.jstor.org/stable/1780610 |kovar=The Geographical Journal |cild=59 |hejmar=5 |rr=335–356 |doi=10.2307/1780610 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1924 |sernav=An autumn tour in Daylam |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372408724882 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=11 |hejmar=4 |rr=340–357 |doi=10.1080/03068372408724882 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1925 |sernav=A Kurdish newspaper: “Rozh‐i‐Kurdistan” |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372508724889 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=83–90 |doi=10.1080/03068372508724889 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1925 |sernav=Two Ancient Monuments in Southern Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/1782349 |kovar=The Geographical Journal |cild=65 |hejmar=1 |rr=63–64 |doi=10.2307/1782349 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1928 |sernav=Two More Ancient Monuments in Southern Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/1783042 |kovar=The Geographical Journal |cild=72 |hejmar=2 |rr=162–163 |doi=10.2307/1783042 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1931 |sernav=A Visit to Alamut in 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/1785047 |kovar=The Geographical Journal |cild=77 |hejmar=6 |rr=555–558 |doi=10.2307/1785047 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1931 |sernav=A Third Note on Rock Monuments in Southern Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/1784284 |kovar=The Geographical Journal |cild=77 |hejmar=4 |rr=350–355 |doi=10.2307/1784284 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1932 |sernav=An Abbasid Site on the Little Zab |url=https://www.jstor.org/stable/1784608 |kovar=The Geographical Journal |cild=80 |hejmar=4 |rr=332–333 |doi=10.2307/1784608 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1933 |sernav=Some Developments in the Use of Latin Character for the Writing of Kurdish |url=https://www.jstor.org/stable/25194839 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |hejmar=3 |rr=629–642 |issn=0035-869X }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1935 |sernav=A Kurdish Lampoonist: Shaikh Riza Talabani |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068373508725356 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=22 |hejmar=1 |rr=111–123 |doi=10.1080/03068373508725356 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja: An echo |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068373608730766 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=23 |hejmar=4 |rr=622–625 |doi=10.1080/03068373608730766 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1949 |sernav=The travels of Arthur MacMurrough Kavanagh in Kurdistan and Luristan in 1850 |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068374908731342 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=36 |hejmar=3-4 |rr=267–273 |doi=10.1080/03068374908731342 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1952 |sernav=The Place Names of the Avroman Parchments |url=https://www.jstor.org/stable/609109 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=14 |hejmar=3 |rr=478–482 |issn=0041-977X }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=_uFXQwAACAAJ |sernav=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919–1925 |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1957 |weşanger=Oxford University Press |ziman=en }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1957 |sernav=Shar Bazhêr and the Basin of the Qalachuwalan |url=https://www.jstor.org/stable/1791420 |kovar=The Geographical Journal |cild=123 |hejmar=3 |rr=318–328 |doi=10.2307/1791420 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1958 |sernav=The place of the Kurds in the Middle Eastern scene |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068375808731634 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=45 |hejmar=2 |rr=141–153 |doi=10.1080/03068375808731634 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1959 |sernav=The Kurds and the Revolution in Iraq |url=https://www.jstor.org/stable/4323081 |kovar=Middle East Journal |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–10 |issn=0026-3141 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1960 |sernav=The Persian gulf prelude to the Zimmermann telegram |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068376008731685 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=58–67 |doi=10.1080/03068376008731685 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=8_99AAAACAAJ |sernav=A Kurdish-English Dictionary |paşnav=Wahby |pêşnav=Taufiq |paşnav2=Edmonds |pêşnav2=Cecil John |tarîx=1996 |weşanger=ABC Publishing |isbn=978-1-901316-00-1 |ziman=ku }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=TEsTAQAAMAAJ |sernav=A Pilgrimage to Lalish |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |sal=1967 |series=Prize Publication Fund, XXI |cih=London |ziman=en }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1967 |sernav=The Kurdish war in Iraq: A plan for peace |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068376708731971 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=10–23 |doi=10.1080/03068376708731971 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1968 |sernav=The Kurdish War in Iraq: The Constitutional Background |url=https://www.jstor.org/stable/40394079 |kovar=The World Today |cild=24 |hejmar=12 |rr=512–520 |issn=0043-9134 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1969 |sernav=The Beliefs and Practices of the Ahl-i Ḥaqq, of Iraq |url=https://www.jstor.org/stable/4299614 |kovar=Iran |cild=7 |rr=89–101 |doi=10.2307/4299614 |issn=0578-6967 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1975 |sernav=The Iraqi‐Persian frontier: 1639–1938 |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068377508729752 |kovar=Asian Affairs |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=147–154 |doi=10.1080/03068377508729752 |issn=0306-8374 }} * {{Jêder-kitêb |url=https://brill.com/view/title/14864 |sernav=East and West of Zagros: Travel, War and Politics in Persia and Iraq, 1913–1921 |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |weşanger=Brill |sal=2009 |isbn=978-90-474-2690-5 |paşnavê-edîtor=Yann |pêşnavê-edîtor=Richard |cih=Leiden & Boston |ziman=en }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-şitil}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Kurdolog]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 20an]] iymdrzvo7gki865v0gf49kbr5lpmmsd 2008689 2008686 2026-05-11T00:22:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2008689 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|10|1889}} | roja_mirinê = {{Mirin|11|6|1979|26|10|1889|temen=erê}} | hevwelatî = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} [[Brîtanî]] }} '''Cecil John Edmonds''' ({{Jidayikbûn|26|10|1889}}–{{Mirin|11|6|1979}}) serbazek, efserê siyasî, û [[Rojhilat-başûrê Asyayê|rojhilatnasekî]] Brîtanî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Richard |pêşnav=Yann |tarîx=2020-08-30 |sernav=EDMONDS, C. J |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/*-COM_11013 |kovar=Encyclopaedia Iranica Online |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> == Berhemên wî == * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1922 |sernav=Luristan: Pish-i-Kuh and Bala Gariveh |url=https://www.jstor.org/stable/1780610 |kovar=The Geographical Journal |cild=59 |hejmar=5 |rr=335–356 |doi=10.2307/1780610 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1924 |sernav=An autumn tour in Daylam |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372408724882 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=11 |hejmar=4 |rr=340–357 |doi=10.1080/03068372408724882 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1925 |sernav=A Kurdish newspaper: “Rozh‐i‐Kurdistan” |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372508724889 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=83–90 |doi=10.1080/03068372508724889 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1925 |sernav=Two Ancient Monuments in Southern Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/1782349 |kovar=The Geographical Journal |cild=65 |hejmar=1 |rr=63–64 |doi=10.2307/1782349 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1928 |sernav=Two More Ancient Monuments in Southern Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/1783042 |kovar=The Geographical Journal |cild=72 |hejmar=2 |rr=162–163 |doi=10.2307/1783042 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1931 |sernav=A Visit to Alamut in 1920 |url=https://www.jstor.org/stable/1785047 |kovar=The Geographical Journal |cild=77 |hejmar=6 |rr=555–558 |doi=10.2307/1785047 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1931 |sernav=A Third Note on Rock Monuments in Southern Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/1784284 |kovar=The Geographical Journal |cild=77 |hejmar=4 |rr=350–355 |doi=10.2307/1784284 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1932 |sernav=An Abbasid Site on the Little Zab |url=https://www.jstor.org/stable/1784608 |kovar=The Geographical Journal |cild=80 |hejmar=4 |rr=332–333 |doi=10.2307/1784608 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1933 |sernav=Some Developments in the Use of Latin Character for the Writing of Kurdish |url=https://www.jstor.org/stable/25194839 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |hejmar=3 |rr=629–642 |issn=0035-869X }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1935 |sernav=A Kurdish Lampoonist: Shaikh Riza Talabani |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068373508725356 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=22 |hejmar=1 |rr=111–123 |doi=10.1080/03068373508725356 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja: An echo |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068373608730766 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=23 |hejmar=4 |rr=622–625 |doi=10.1080/03068373608730766 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1949 |sernav=The travels of Arthur MacMurrough Kavanagh in Kurdistan and Luristan in 1850 |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068374908731342 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=36 |hejmar=3-4 |rr=267–273 |doi=10.1080/03068374908731342 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1952 |sernav=The Place Names of the Avroman Parchments |url=https://www.jstor.org/stable/609109 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=14 |hejmar=3 |rr=478–482 |issn=0041-977X }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=_uFXQwAACAAJ |sernav=Kurds, Turks and Arabs, Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919–1925 |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1957 |weşanger=Oxford University Press |ziman=en }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1957 |sernav=Shar Bazhêr and the Basin of the Qalachuwalan |url=https://www.jstor.org/stable/1791420 |kovar=The Geographical Journal |cild=123 |hejmar=3 |rr=318–328 |doi=10.2307/1791420 |issn=0016-7398 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1958 |sernav=The place of the Kurds in the Middle Eastern scene |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068375808731634 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=45 |hejmar=2 |rr=141–153 |doi=10.1080/03068375808731634 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1959 |sernav=The Kurds and the Revolution in Iraq |url=https://www.jstor.org/stable/4323081 |kovar=Middle East Journal |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–10 |issn=0026-3141 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1960 |sernav=The Persian gulf prelude to the Zimmermann telegram |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068376008731685 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=47 |hejmar=1 |rr=58–67 |doi=10.1080/03068376008731685 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=8_99AAAACAAJ |sernav=A Kurdish-English Dictionary |paşnav=Wahby |pêşnav=Taufiq |paşnav2=Edmonds |pêşnav2=Cecil John |tarîx=1996 |weşanger=ABC Publishing |isbn=978-1-901316-00-1 |ziman=ku }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=TEsTAQAAMAAJ |sernav=A Pilgrimage to Lalish |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |sal=1967 |series=Prize Publication Fund, XXI |cih=London |ziman=en }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1967 |sernav=The Kurdish war in Iraq: A plan for peace |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068376708731971 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=10–23 |doi=10.1080/03068376708731971 |issn=0035-8789 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1968 |sernav=The Kurdish War in Iraq: The Constitutional Background |url=https://www.jstor.org/stable/40394079 |kovar=The World Today |cild=24 |hejmar=12 |rr=512–520 |issn=0043-9134 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1969 |sernav=The Beliefs and Practices of the Ahl-i Ḥaqq, of Iraq |url=https://www.jstor.org/stable/4299614 |kovar=Iran |cild=7 |rr=89–101 |doi=10.2307/4299614 |issn=0578-6967 }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |tarîx=1975 |sernav=The Iraqi‐Persian frontier: 1639–1938 |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068377508729752 |kovar=Asian Affairs |ziman=en |cild=6 |hejmar=2 |rr=147–154 |doi=10.1080/03068377508729752 |issn=0306-8374 }} * {{Jêder-kitêb |url=https://brill.com/view/title/14864 |sernav=East and West of Zagros: Travel, War and Politics in Persia and Iraq, 1913–1921 |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |weşanger=Brill |sal=2009 |isbn=978-90-474-2690-5 |paşnavê-edîtor=Yann |pêşnavê-edîtor=Richard |cih=Leiden & Boston |ziman=en }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-şitil}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Kurdolog]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 20an]] eex3ua68a1160k4rx5hvrqlxpgo7yge Kategorî:Jinên libnanî 14 101948 2008940 1934801 2026-05-11T09:18:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2008940 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî|libnanî]] [[Kategorî:Jinên ereb|libnanî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Libnanî|+]] gppn96jrq8jqxokzh0z52mg0pv9b48a Modul:Excerpt 828 102189 2008611 1978181 2026-05-10T15:45:59Z Sophivorus 38751 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q52428273|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 2008611 Scribunto text/plain -- Module:Excerpt implements the Excerpt template -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Excerpt -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382 & others -- License: CC-BY-SA-3.0 local parser = require( 'Module:WikitextParser' ) local yesno = require( 'Module:Yesno' ) local ok, config = pcall( require, 'Module:Excerpt/config' ) if not ok then config = {} end local Excerpt = {} -- Main entry point for templates function Excerpt.main( frame ) -- Make sure the requested page exists and get the wikitext local page = Excerpt.getArg( 1 ) if not page or page == '{{{1}}}' then return Excerpt.getError( 'no-page' ) end local title = mw.title.new( page ) if not title then return Excerpt.getError( 'invalid-title', page ) end local fragment = title.fragment -- save for later if title.isRedirect then title = title.redirectTarget if fragment == "" then fragment = title.fragment -- page merge potential end end if not title.exists then return Excerpt.getError( 'page-not-found', page ) end page = title.prefixedText local wikitext = title:getContent() -- Get the template params and process them local params = { hat = yesno( Excerpt.getArg( 'hat', true ) ), this = Excerpt.getArg( 'this' ), only = Excerpt.getArg( 'only' ), files = Excerpt.getArg( 'files', Excerpt.getArg( 'file' ) ), lists = Excerpt.getArg( 'lists', Excerpt.getArg( 'list' ) ), tables = Excerpt.getArg( 'tables', Excerpt.getArg( 'table' ) ), templates = Excerpt.getArg( 'templates', Excerpt.getArg( 'template' ) ), paragraphs = Excerpt.getArg( 'paragraphs', Excerpt.getArg( 'paragraph' ) ), references = yesno( Excerpt.getArg( 'references', true ) ), subsections = yesno( Excerpt.getArg( 'subsections', false ) ), links = yesno( Excerpt.getArg( 'links', true ) ), bold = yesno( Excerpt.getArg( 'bold', false ) ), briefDates = yesno( Excerpt.getArg( 'briefdates', false ) ), inline = yesno( Excerpt.getArg( 'inline' ) ), quote = yesno( Excerpt.getArg( 'quote' ) ), more = yesno( Excerpt.getArg( 'more' ) ), class = Excerpt.getArg( 'class' ), track = yesno( Excerpt.getArg( 'track', true ) ), displayTitle = Excerpt.getArg( 'displaytitle', page ), } -- Make sure the requested section exists and get the excerpt local excerpt local section = Excerpt.getArg( 2, fragment ) section = mw.text.trim( section ) if section == '' then section = nil end if section then excerpt = parser.getSectionTag( wikitext, section ) if not excerpt then if params.subsections then excerpt = parser.getSection( wikitext, section ) else local sections = parser.getSections( wikitext ) excerpt = sections[ section ] end end if not excerpt then return Excerpt.getError( 'section-not-found', section ) end if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'section-empty', section ) end else excerpt = parser.getLead( wikitext ) if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'lead-empty' ) end end -- Remove noinclude bits excerpt = excerpt:gsub( '<[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>.-</[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>', '' ) -- Filter various elements from the excerpt excerpt = Excerpt.filterFiles( excerpt, params.files ) excerpt = Excerpt.filterLists( excerpt, params.lists ) excerpt = Excerpt.filterTables( excerpt, params.tables ) excerpt = Excerpt.filterParagraphs( excerpt, params.paragraphs ) -- If no file is found, try to get one from the infobox if ( params.only == 'file' or params.only == 'files' or params.only == 'filename' or not params.only and ( not params.files or params.files ~= '0' ) ) -- caller asked for files and not section -- and we're in the lead section and config.captions -- and we have the config option required to try finding files in infoboxes and #parser.getFiles( excerpt ) == 0 -- and there're no files in the excerpt then excerpt = Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) end -- Filter the templates by appending the templates blacklist to the templates filter if config.blacklist then local blacklist = table.concat( config.blacklist, ',' ) if params.templates then if string.sub( params.templates, 1, 1 ) == '-' then params.templates = params.templates .. ',' .. blacklist end else params.templates = '-' .. blacklist end end excerpt = Excerpt.filterTemplates( excerpt, params.templates ) -- Leave only the requested elements if params.only == 'file' or params.only == 'files' then local files = parser.getFiles( excerpt ) excerpt = params.only == 'file' and files[1] or table.concat( files, '\n\n' ) end if params.only == 'list' or params.only == 'lists' then local lists = parser.getLists( excerpt ) excerpt = params.only == 'list' and lists[1] or table.concat( lists, '\n\n' ) end if params.only == 'table' or params.only == 'tables' then local tables = parser.getTables( excerpt ) excerpt = params.only == 'table' and tables[1] or table.concat( tables, '\n\n' ) end if params.only == 'paragraph' or params.only == 'paragraphs' then local paragraphs = parser.getParagraphs( excerpt ) excerpt = params.only == 'paragraph' and paragraphs[1] or table.concat( paragraphs, '\n\n' ) end if params.only == 'template' or params.only == 'templates' then local templates = parser.getTemplates( excerpt ) excerpt = params.only == 'template' and templates[1] or table.concat( templates, '\n\n' ) end if params.only == 'filename' then local files = parser.getFiles( excerpt ) local file = files[1] excerpt = file and parser.getFileName( file ) or 'Noimage.png' params.inline = true end -- @todo Make more robust and move downwards if params.briefDates then excerpt = Excerpt.fixDates( excerpt ) end -- Remove unwanted elements excerpt = Excerpt.removeComments( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeNonFreeFiles( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) -- Fix or remove the references if params.references then excerpt = Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) else excerpt = Excerpt.removeReferences( excerpt ) end -- Remove wikilinks if not params.links then excerpt = Excerpt.removeLinks( excerpt ) end -- Link the bold text near the start of most leads and then remove it if not section then excerpt = Excerpt.linkBold( excerpt, page ) end if not params.bold then excerpt = Excerpt.removeBold( excerpt ) end -- Remove extra line breaks but leave one before and after so the parser interprets lists, tables, etc. correctly excerpt = excerpt:gsub( '\n\n\n+', '\n\n' ) excerpt = mw.text.trim( excerpt ) excerpt = '\n' .. excerpt .. '\n' -- Remove nested categories excerpt = frame:preprocess( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeCategories( excerpt ) -- Add tracking categories if params.track and config.categories then excerpt = Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) end -- Build the final output if params.inline then return mw.text.trim( excerpt ) end local tag = params.quote and 'blockquote' or 'div' local block = mw.html.create( tag ):addClass( 'excerpt-block' ):addClass( params.class ) if config.styles then local styles = frame:extensionTag( 'templatestyles', '', { src = config.styles } ) block:node( styles ) end if params.hat then local hat = Excerpt.getHat( page, section, params ) block:node( hat ) end excerpt = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'excerpt' ):wikitext( excerpt ) block:node( excerpt ) if params.more then local more = Excerpt.getReadMore( page, section ) block:node( more ) end return block end -- Filter the files in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterFiles( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for index, file in pairs( files ) do local name = parser.getFileName( file ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end return wikitext end -- Filter the lists in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterLists( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local lists = parser.getLists( wikitext ) for index, list in pairs( lists ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, list ) end end return wikitext end -- Filter the tables in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTables( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local tables = parser.getTables( wikitext ) for index, tableWikitext in pairs( tables ) do local id = parser.getTableAttribute( tableWikitext, 'id' ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, tableWikitext ) end end return wikitext end -- Filter the paragraphs in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterParagraphs( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local paragraphs = parser.getParagraphs( wikitext ) for index, paragraph in pairs( paragraphs ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, paragraph ) end end return wikitext end -- Filter the templates in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTemplates( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local templates = parser.getTemplates( wikitext ) for index, template in pairs( templates ) do local name = parser.getTemplateName( template ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, template ) end end return wikitext end function Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) -- We cannot distinguish the infobox from the other templates, so we search them all local templates = parser.getTemplates( excerpt ) for _, template in pairs( templates ) do local parameters = parser.getTemplateParameters( template ) local file, captions, caption, cssClasses, cssClass for _, pair in pairs( config.captions ) do file = pair[1] file = parameters[file] if file and Excerpt.matchAny( file, '^.*%.', { '[Jj][Pp][Ee]?[Gg]', '[Pp][Nn][Gg]', '[Gg][Ii][Ff]', '[Ss][Vv][Gg]' }, '.*' ) then file = string.match( file, '%[?%[?.-:([^{|]+)%]?%]?' ) or file -- [[File:Example.jpg{{!}}upright=1.5]] to Example.jpg captions = pair[2] for _, p in pairs( captions ) do if parameters[ p ] then caption = parameters[ p ] break end end -- Check for CSS classes -- We opt to use skin-invert-image instead of skin-invert -- in all other cases, the CSS provided in the infobox is used if pair[3] then cssClasses = pair[3] for _, p in pairs( cssClasses ) do if parameters[ p ] then cssClass = ( parameters[ p ] == 'skin-invert' ) and 'skin-invert-image' or parameters[ p ] break end end end local class = cssClass and ( '|class=' .. cssClass ) or '' return '[[File:' .. file .. class .. '|thumb|' .. ( caption or '' ) .. ']]\n' .. excerpt end end end return excerpt end function Excerpt.removeNonFreeFiles( wikitext ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for _, file in pairs( files ) do local fileName = 'File:' .. parser.getFileName( file ) local fileTitle = mw.title.new( fileName ) if fileTitle then local fileDescription = fileTitle:getContent() if not fileDescription or fileDescription == '' then local frame = mw.getCurrentFrame() fileDescription = frame:preprocess( '{{' .. fileName .. '}}' ) -- try Commons end if fileDescription and string.match( fileDescription, '[Nn]on%-free' ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end end return wikitext end function Excerpt.getHat( page, section, params ) local hat -- Build the text if params.this then hat = params.this elseif params.quote then hat = Excerpt.getMessage( 'this' ) elseif params.only then hat = Excerpt.getMessage( params.only ) else hat = Excerpt.getMessage( 'section' ) end hat = hat .. ' ' .. Excerpt.getMessage( 'excerpt' ) -- Build the link if section then hat = hat .. ' [[:' .. page .. '#' .. mw.uri.anchorEncode( section ) .. '|' .. params.displayTitle .. ' § ' .. section:gsub( '%[%[([^]|]+)|?[^]]*%]%]', '%1' ) .. ']].' -- remove nested links else hat = hat .. ' [[:' .. page .. '|' .. params.displayTitle .. ']].' end -- Build the edit link local title = mw.title.new( page ) local editUrl = title:fullUrl( 'action=edit' ) hat = hat .. '<span class="mw-editsection-like plainlinks"><span class="mw-editsection-bracket">[</span>[' hat = hat .. editUrl .. ' ' .. mw.message.new( 'editsection' ):plain() hat = hat .. ']<span class="mw-editsection-bracket">]</span></span>' if config.hat then local frame = mw.getCurrentFrame() hat = config.hat .. hat .. '}}' hat = frame:preprocess( hat ) else hat = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'dablink excerpt-hat' ):wikitext( hat ) end return hat end function Excerpt.getReadMore( page, section ) local link = "'''[[" .. page if section then link = link .. '#' .. section end local text = Excerpt.getMessage( 'more' ) link = link .. '|' .. text .. "]]'''" link = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'noprint excerpt-more' ):wikitext( link ) return link end -- Fix birth and death dates, but only in the first paragraph -- @todo Use parser.getParagraphs() to get the first paragraph function Excerpt.fixDates( excerpt ) local start local s local e = 0 repeat start = e + 1 s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%s*%b{}%s*', start ) until not s or s > start s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%b()', start ) -- get (...), which may be (year–year) if s and s < start + 100 then -- look only near the start local excerptStart = mw.ustring.sub( excerpt, s, e ) local year1, conjunction, year2 = string.match( excerptStart, '(%d%d%d+)(.-)(%d%d%d+)' ) if year1 and year2 and ( string.match( conjunction, '[%-–—]' ) or string.match( conjunction, '{{%s*[sS]nd%s*}}' ) ) then local y1 = tonumber( year1 ) local y2 = tonumber( year2 ) if y2 > y1 and y2 < y1 + 125 and y1 <= tonumber( os.date( '%Y' ) ) then excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, s ) .. year1 .. '–' .. year2 .. mw.ustring.sub( excerpt, e ) end end end return excerpt end -- Replace the first call to each reference defined outside of the excerpt for the full reference, to prevent undefined references -- Then prefix the page title to the reference names to prevent conflicts -- that is, replace <ref name="Foo"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and also <ref name="Foo" /> for <ref name="Title of the article Foo" /> -- also remove reference groups: <ref name="Foo" group="Bar"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and <ref group="Bar"> for <ref> -- @todo The current regex may fail in cases with both kinds of quotes, like <ref name="Darwin's book"> function Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) local references = parser.getReferences( excerpt ) local fixed = {} for _, reference in pairs( references ) do local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' ) if not fixed[ name ] then -- fix each reference only once local content = parser.getTagContent( reference ) if not content then -- reference is self-closing local full = parser.getReference( excerpt, name ) if not full then -- the reference is not defined in the excerpt full = parser.getReference( wikitext, name ) if full then excerpt = excerpt:gsub( Excerpt.escapeString( reference ), Excerpt.escapeString( full ), 1 ) end table.insert( fixed, name ) end end end end -- Prepend the page title to the reference names to prevent conflicts with other references in the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff][^>]*name *= *["\']?([^"\'>/]+)["\']?[^>/]*(/?) *>', '<ref name="' .. page:gsub( '"', '' ) .. ' %1"%2>' ) -- Remove reference groups because they don't apply to the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff] *group *= *["\']?[^"\'>/]+["\'] *>', '<ref>' ) return excerpt end function Excerpt.removeReferences( excerpt ) local references = parser.getReferences( excerpt ) for _, reference in pairs( references ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, reference ) end return excerpt end function Excerpt.removeCategories( excerpt ) local categories = parser.getCategories( excerpt ) for _, category in pairs( categories ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, category ) end return excerpt end function Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) return excerpt:gsub( '__[A-Z]+__', '' ) end function Excerpt.removeComments( excerpt ) return excerpt:gsub( '<!%-%-.-%-%->', '' ) end function Excerpt.removeBold( excerpt ) return excerpt:gsub( "'''", '' ) end function Excerpt.removeLinks( excerpt ) local links = parser.getLinks( excerpt ) for _, link in pairs( links ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, link ) end return excerpt end -- @todo Use parser.getLinks function Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local page = Excerpt.escapeString( mw.title.getCurrentTitle().prefixedText ) local ucpage = lang:ucfirst( page ) local lcpage = lang:lcfirst( page ) excerpt = excerpt :gsub( '%[%[(' .. ucpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[(' .. lcpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. ucpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. lcpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) return excerpt end -- Replace the bold title or synonym near the start of the page by a link to the page function Excerpt.linkBold( excerpt, page ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local position = mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:ucfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- look for "'''Foo''' is..." (uc) or "A '''foo''' is..." (lc) or mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:lcfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- plain search: special characters in page represent themselves if position then local length = mw.ustring.len( page ) excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, position + 2 ) .. '[[' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + 3, position + length + 2 ) .. ']]' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + length + 3, -1 ) -- link it else -- look for anything unlinked in bold, assumed to be a synonym of the title (e.g. a person's birth name) excerpt = mw.ustring.gsub( excerpt, "'''(.-'*)'''", function ( text ) if not string.find( text, '%[' ) and not string.find( text, '%{' ) then -- if not wikilinked or some weird template return "'''[[" .. page .. '|' .. text .. "]]'''" -- replace '''Foo''' by '''[[page|Foo]]''' else return nil -- instruct gsub to make no change end end, 1 ) -- terminates the anonymous replacement function passed to gsub end return excerpt end function Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local addedCategories = false local contentCategory = config.categories.content if contentCategory and currentTitle.isContentPage then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. contentCategory .. ']]' end local namespaceCategory = config.categories[ currentTitle.namespace ] if namespaceCategory then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. namespaceCategory .. ']]' end if addedCategories then excerpt = excerpt .. '\n' end return excerpt end -- Helper method to match from a list of regular expressions -- Like so: match pre..list[1]..post or pre..list[2]..post or ... function Excerpt.matchAny( text, pre, list, post, init ) for i = 1, #list do local match = { mw.ustring.match( text, pre .. list[ i ] .. post, init ) } if match[1] then return unpack( match ) end end return nil end -- Helper function to get arguments -- args from Lua calls have priority over parent args from template function Excerpt.getArg( key, default ) local frame = mw.getCurrentFrame() for k, value in pairs( frame:getParent().args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end for k, value in pairs( frame.args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end return default end -- Helper method to get an error message -- This method also categorizes the current page in one of the configured error categories function Excerpt.getError( key, value ) local message = Excerpt.getMessage( 'error-' .. key, value ) local markup = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'error' ):wikitext( message ) if config.categories and config.categories.errors and mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then markup:node( '[[Category:' .. config.categories.errors .. ']]' ) end return markup end -- Helper method to get a localized message -- This method uses Module:TNT to get localized messages from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:I18n/Module:Excerpt.tab -- If Module:TNT is not available or the localized message does not exist, the key is returned instead function Excerpt.getMessage( key, value ) local ok2, TNT = pcall( require, 'Module:TNT' ) if not ok2 then return key end local ok3, message = pcall( TNT.format, 'I18n/Module:Excerpt.tab', key, value ) if not ok3 then return key end return message end -- Helper method to escape a string for use in regexes function Excerpt.escapeString( str ) return str:gsub( '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Helper method to remove a string from a text -- @param text Text from where to remove the string -- @param str String to remove -- @return The given text with the string removed function Excerpt.removeString( text, str ) local pattern = Excerpt.escapeString( str ) if #pattern > 9999 then -- strings longer than 10000 bytes can't be put into regexes pattern = Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, 1, 999 ) ) .. '.-' .. Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, -999 ) ) end return text:gsub( pattern, '' ) end -- Helper method to convert a comma-separated list of numbers or min-max ranges into a list of booleans -- @param filter Required. Comma-separated list of numbers or min-max ranges, for example '1,3-5' -- @return Map from integers to booleans, for example {1=true,2=false,3=true,4=true,5=true} -- @return Boolean indicating whether the filters should be treated as a blacklist or not -- @note Merging this into matchFilter is possible, but way too inefficient function Excerpt.parseFilter( filter ) local filters = {} local isBlacklist = false if string.sub( filter, 1, 1 ) == '-' then isBlacklist = true filter = string.sub( filter, 2 ) end local values = mw.text.split( filter, ',' ) -- split values: '1,3-5' to {'1','3-5'} for _, value in pairs( values ) do value = mw.text.trim( value ) local min, max = mw.ustring.match( value, '^(%d+)%s*[-–—]%s*(%d+)$' ) -- '3-5' to min=3 max=5 if not max then min, max = string.match( value, '^((%d+))$' ) end -- '1' to min=1 max=1 if max then for i = min, max do filters[ i ] = true end else filters[ value ] = true -- if we reach this point, the string had the form 'a,b,c' rather than '1,2,3' end end filter = { cache = {}, terms = filters } return filter, isBlacklist end -- Helper function to see if a value matches any of the given filters function Excerpt.matchFilter( value, filter ) if value == nil then return false elseif type(value) == "number" then return filter.terms[value] else local cached = filter.cache[value] if cached ~= nil then return cached end local lang = mw.language.getContentLanguage() local lcvalue = lang:lcfirst(value) local ucvalue = lang:ucfirst(value) for term in pairs( filter.terms ) do if value == tostring(term) or type(term) == "string" and ( lcvalue == term or ucvalue == term or mw.ustring.match( value, term ) ) then filter.cache[value] = true return true end end filter.cache[value] = false end end return Excerpt f13qcb3mtjeccbzr0i5jmt33ddc570f Şablon:Standard-kat/belge 10 112682 2008690 1742539 2026-05-11T05:58:09Z Wikihez 39702 2008690 wikitext text/x-wiki {{Bikaranîna bilind}}{{Belgekirin/binrûpel}} == Bikaranîn == Armanca vê şablonê hêsankirina çêkirina kategoriyan e. ;Parametre: * {{param|sereke}} Dema {{param|sereke|1}} tê nivîsin şablona {{ş|kategoriya sereke}} derdikeve. * {{param|bingehîn}} Heke navê kategoriyê û navê gotara bingehîn eynî be ne hewce ye were bikaranîn. Lê dema cuda bin, divê {{param|bingehîn}} were bikaranîn ji bo ku şablona {{ş|gotara bingehîn}} derkeve. * {{param|bnr}} ji bo lêzêdekirina şablona {{ş|bnr-h kat}}. * {{param|veşartî|1}} ji bo lêzêdekirina şablona {{ş|kategoriya veşartî}} daku kategorî veşêre. * {{param|commonscat}} ji bo ku {{ş|commonscat}} derkeve. Dema li Wîkîdaneyê kategoriya Commonsê nehatibe nivîsin, vê parametreyê bi kar bînin. * Şablona {{ş|CatAutoTOC}} bi otomatîk tê. == Daneyên Şablonê == <includeonly> <templatedata> { "params": { "sereke": { "label": "Kategoriya Sereke", "description": "Kategoriyeke ku tê de tenê binkategorî hene nîşan dide", "example": "1 binivîse yan bi kar neyîne", "suggestedvalues": [ "1" ] }, "commonscat": { "label": "Lînka Commonsê", "description": "Lînka Commonsê ji Wîkîdaneyê tê lê heke dixwazî tiştek din bi kar bînin li vir binivîsin" }, "Gotara bingehîn": { "aliases": [ "bingehîn" ], "label": "Gotara bingehîn", "description": "Ger navê gotarê û ya kategoriyê eynî bin, navê gotarê wek Gotara bingehîn bi otomatîkî tê, ger dixwazî navekî din bi kar bînî, li jêr binivîse" }, "bnr": { "label": "Binêre ", "description": "Navê kategoriyeke din binivîsin ji bo ku wek binêre xuya bike" }, "veşartî": { "label": "Kategoriya veşartî", "description": "Wek Kategoriya veşartî tê nîşandan", "example": "1 binivîse ji bo ku çêbe" }, "wext": { "description": "Şablona Navseasoncats lê zêde dike" } }, "format": "inline", "description": "Şablonên standard ên li kategoriyan tê bikaranîn dike yek." } </templatedata></includeonly> piqk6coc3cukbgcdc9m4wky037h3g4y Şablon:Parzemîna welatekî 10 118970 2008792 1938320 2026-05-11T08:42:56Z Wikihez 39702 2008792 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{bnr|Şablon:Welat/çemandî}}{{Bikaranîna bilind}}</noinclude>{{#switch:{{{1}}} | {{paşgir/çemandî|Azerbaycan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Bangladeş|ê}} | {{paşgir/çemandî|Behreyn|ê}} | {{paşgir/çemandî|Brûney|ê}} | {{paşgir/çemandî|Bûtan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Çîn|ê}} | {{paşgir/çemandî|Efxanistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Erebistana Siûdî|ê}} | {{paşgir/çemandî|Ermenistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Filîpîn|ê}} | {{paşgir/çemandî|Gurcistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Hindistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Iraq|ê}} | {{paşgir/çemandî|Îndonezya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Îran|ê}} | {{paşgir/çemandî|Îsraêl|ê}} | {{paşgir/çemandî|Japon|ê}} | {{paşgir/çemandî|Kamboca|ê}} | {{paşgir/çemandî|Korêya Bakur|ê}} | {{paşgir/çemandî|Korêya Başûr|ê}} | {{paşgir/çemandî|Kurdistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Kuweyt|ê}} | {{paşgir/çemandî|Laos|ê}} | {{paşgir/çemandî|Libnan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Malezya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Maldîv|ê}} | {{paşgir/çemandî|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|ê}} | {{paşgir/çemandî|Mongolya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Myanmar|ê}} | {{paşgir/çemandî|Nepal|ê}} | {{paşgir/çemandî|Oman|ê}} | {{paşgir/çemandî|Pakistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Qeter|ê}} | {{paşgir/çemandî|Qazaxistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Qirgizistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Rûsya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Singapûr|ê}} | {{paşgir/çemandî|Srî Lanka|ê}} | {{paşgir/çemandî|Sûrî|ê}} | {{paşgir/çemandî|Tacîkistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Taylenda|ê}} | {{paşgir/çemandî|Taywan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Tirkiye|ê}} | {{paşgir/çemandî|Tîmora Rojhilat|ê}} | {{paşgir/çemandî|Tirkmenistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Urdun|ê}} | {{paşgir/çemandî|Ûzbêkistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Viyetnam|ê}} | {{paşgir/çemandî|Yemen|ê}} | {{paşgir/çemandî|Rojhilata Navîn|ê}} = Asya | {{paşgir/çemandî|Başûr-rojhilatê Asyayê|ê}} = Asya | {{paşgir/çemandî|Başûrê Kurdistanê|ê}} | {{paşgir/çemandî|Bakurê Kurdistanê|ê}} | {{paşgir/çemandî|Rojavaya Kurdistanê|ê}} | {{paşgir/çemandî|Rojhilata Kurdistanê|ê}} = Kurdistan | {{paşgir/çemandî|Albanya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Almanya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Andorra|ê}} | {{paşgir/çemandî|Awistirya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Azerbaycan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Belarûs|ê}} | {{paşgir/çemandî|Belçîka|ê}} | {{paşgir/çemandî|Bosniya û Herzegovîna|ê}} | {{paşgir/çemandî|Bulgaristan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Danîmarka|ê}} | {{paşgir/çemandî|Ermenistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Estonya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Fînlenda|ê}} | {{paşgir/çemandî|Fransa|ê}} | {{paşgir/çemandî|Gurcistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Holenda|ê}} | {{paşgir/çemandî|Komara Îrlendayê|ê}} | {{paşgir/çemandî|Îrlenda|ê}} | {{paşgir/çemandî|Keyaniya Yekbûyî|ê}} | {{paşgir/çemandî|Çekya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Ketelonya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Xirwatistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Îslenda|ê}} | {{paşgir/çemandî|Îtalya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Kîpros|ê}} | {{paşgir/çemandî|Qibris|ê}} | {{paşgir/çemandî|Makedonyaya Bakur|ê}} | {{paşgir/çemandî|Letonya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Liechtenstein|ê}} | {{paşgir/çemandî|Lîtvanya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Lûksembûrg|ê}} | {{paşgir/çemandî|Mecaristan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Malta|ê}} | {{paşgir/çemandî|Moldova|ê}} | {{paşgir/çemandî|Monako|ê}} | {{paşgir/çemandî|Montenegro|ê}} | {{paşgir/çemandî|Norwêc|ê}} | {{paşgir/çemandî|Polonya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Portûgal|ê}} | {{paşgir/çemandî|Qazaxistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Romanya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Rûsya|ê}} | {{paşgir/çemandî|San Marîno|ê}} | {{paşgir/çemandî|Serbistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Slovakya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Slovenya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Spanya|ê}} | {{paşgir/çemandî|Swêd|ê}} | {{paşgir/çemandî|Swîsre|ê}} | {{paşgir/çemandî|Tirkiye|ê}} | {{paşgir/çemandî|Ûkrayna|ê}} | {{paşgir/çemandî|Vatîkan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Yewnanistan|ê}}= Ewropa | {{paşgir/çemandî|Nîjerya|ê}}= Afrîka | {{paşgir/çemandî|Înglistan|ê}} | {{paşgir/çemandî|Wêls|ê}} | {{paşgir/çemandî|Skotlenda|ê}}=Keyaniya Yekbûyî | {{paşgir/çemandî|Kanada|ê}} | {{paşgir/çemandî|DYA|ê}}= Amerîkaya Bakur }} 5m9xlfrtymat296e5wb3h3g3di184ja Gola Nemrûdê 0 124050 2008976 1841652 2026-05-11T10:11:38Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gol | nav = Gola Nemrûdê | navê_din = Gola krater a Nemrûdê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]] | wêne = Nemrut Krateri.jpg | wêne_sernav = | bilindî = 2 247 | rûber = 12.36 | dirêjî = 4.9 | firehî = 2.1 | kûrahî = 176 | qeware = | nexşeya_cihan = Bidlîs#Bakurê Kurdistanê#Rojhilata Navîn | nc_firehî = | koordînat = | cure = Krater | girav = }} '''Gola Nemrûdê''' yan jî '''Gola krater a Nemrûdê''', duyem gola krater a herî mezinê li [[Cîhan]]ê ye û gola krater a herî mezinê li [[Kurdistan]]ê ye. Gola krater a Nemrûdê navê xwe ji çiyayê volkanîk a [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] wergirtiye ku yek ji [[stratovolkan]]ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Gol di encama teqîneke volkanîk de li ser heman çiyayê çêbûye. Gola Nemrûdê li rojavayê [[Gola Wanê]] di navbera navçeyên bi ser parêzgeha [[Bidlîs]]ê, navçeyên [[Tetwan]], [[Xelat]] û [[Norşîn]] de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docplayer.biz.tr/1557649-Trb2-bolgesi-mevcut-durum-analizi-dogal-kaynaklar.html |sernav=TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ DOĞAL KAYNAKLAR - PDF Ücretsiz indirin |malper=docplayer.biz.tr |roja-gihiştinê=2022-01-12 }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kratera ku di encama teqînên volkanîk a li nemrûdê pêk hatiye, firehiya jorîn a kraterê 48 km² ye û rûbarê kraterê jî 36 km² ye. Kratera Nemrûdê jiber xwezaya xwe ya taybet her sal di mehên havînê de dibe cihê rawestgeheke geştyarî. Rûava golê 12.36 km² ye û bilindahiya golê ya ji asta deryayê 2247 mêtre ye. Kûrahiya golê bi navînî bi qasî 100 mêtre ye û xala golê ya herî kûr 176 mêtre ye. Germav û kaniyên germ ên li dora golê nîşaneyên herî dawî yên çalakiyên volkanîk in. Gola Nemrûdê bi ava berfê û bi ava barîna baranê hatiye xwedîkirin û ava wî ji ava sar û şîrîn pêk tê. Di analîzên mînakên avê de hat diyarkirin ku av zelal e, bê reng e, bê bîhn e û tema avê jî wekî ava vexwarinê normal e. Ava gola Nemrûdê ji aliyê radyoaktîvîteyê ve di nava sînorên asayî de ye. Nirxandina asîdeyê pH 7.4 e û av hinek bi alkalîn e. Ji ber ku Gola Nemrudê ji aliyê nîtoplanktonê ve gelekî dewlemend e, di sala 1986an de hejmareke Masî berdane golê û gol di demekî kurt de gihêşte asta gola masîgiriyê. Ji ber ku nebatên ji herêmên cuda jiyana xwe bi hev re didomînin, asta golê hema hema hertim dimîne û hevsengiya baran û avhewayê hatiye tespîtkirin, nîşan dide ku ev der xwedî mîkroklîma ye. == Çêbûna golê == [[Wêne:Nemrut Vulcano.jpg|thumb|thumb|çep|Dîmenek ji korta Gola Nemrudê]] Tê texmînkirin ku çêbûna kratera Nemrûdê bi şikestineke berbelavbûnê ya ku ji ber tansiyona tektonîkî ya li [[Kurdistan]]ê di serdema jeolojîk a Pliyosenê de derketiye dest pê kiriye. Dema ku dîroka erdnasî ya [[Bakurê Kurdistanê]] tê lêkolînkirin tê pêşbînîkirin ku korta [[Gola Wanê]] û korta [[Deşta Mûşê]] di serdemên berê di beriya teqîna [[Nemrûd (volkan)|Çîyayê Nemrûdê]] ya destpêkê de wekî perçeyekî erdnîgarî bûne. Veqetandina van her du kortan bi herikîna volkan ên [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê Bidlîsê]] pêk hatiye û jiber herikîna volkanê di navbera her du kortan deşta bilind a [[Deşta Rewanê]] çêdibe. Deşta Rewanê di heman demê dibe sedema afirandina [[Gola Wanê]] ya îro. Tê hesabkirin ku [[Nemrûd, Tetwan|Çiyayê Nemrûd a Bidlîsê]] di pêvajoya çalakiya xwe de bi giştî 210 km³ madeya volkanîk pekandiye. Tevahiya maddeyên ku ji volkana Nemrûdê ku di teqîna destpêkê de derketiye, bi qasî 110 km³ ye. Rêjeya lava ku herikiye bi qasî 30 km³ ye. Bi demê re, lavên li qiraxa çimanê kom dibin, bilindahiya kona çiyayê digehije 4000 mêtre yê. Piştî bê çalakiyê bi qelisbûn û hilweşandina beşa jorîn korta gola îro çêdibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.turkiyesulakalanlari.com/nemrut-krater-golu-bitlis/ |sernav=Nemrut Krater Gölü – BİTLİS |malper=www.turkiyesulakalanlari.com |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2022-01-12 |roja-arşîvê=2015-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151223235906/http://www.turkiyesulakalanlari.com/nemrut-krater-golu-bitlis/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Korta Gola Nemrûdê xwedî qadeke bi qasî 40 km² ye. Di warê çalakiya [[volkan]]îk ên Kurdistanê de yek ji teşeyên herî taybet û orjînal ên erdê ye. Di lûtkeyê de pênc gol hene, du ji wan mayînde ne û sê ji golan jî demsalî ne. Di nav golên de ya herî mezin Gola Nemrûdê ye ku bi awayê nîvheyvê ye û ji aliyê derve ve derketina ava golê tine ye.<ref name=":0"/> == Kaldera == [[Wêne:Nemrut Krater Gölü.jpg|thumb|Dîmenek ji Kalderaya Nemrûdê ku gola mezin (gola ava şirîn) û gola biçûk (gola ava germ) dide nîşan.]] Kaldera li rojavayê Gola Wanê li navçeyên Tatwan, Xelat û Norşîn a Bitlîsê ye. Navê golê ji kesayeta mîtolojîk ku qiralekî sumerî ye ji navê [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] hatiye wergirtin. Kaldera 13 km ji navçeya [[Tetwan|Tatwanê]] û 25 km ji navçeya [[Xelat]]ê dûr e. Volkana Nemrûdê yek ji mezintirîn kalderayên cîhanê ye. Nîvê rojavayê kraterê ji aliyê golê ve hatiye vegirtin. Di lûtkeyê de pênc gol hene ku du ji wan golên berdewamî ne û sê golên din jî golên demsalî ne. Di nav golan de gola herî mezin Gola Nemrûdê ye ku awayê heyvê girtiye. Ava gola mezin ava şirîn a bê reng, bê bêhn e ku di qalîteya ava vexwarinê de ye. Gola Nemrûdê li bilindahiya 2.247 mêtre ji asta deryayê bilind e. Rûbera golê 12,36 km² ye û kûrahiya golê ya navîn ya 100 mêtre ye xala herî kûr a golê 176 mêtre ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kurttaş |pêşnav=Türker |paşnav2=Tezcan |pêşnav2=Levent |tarîx=2018-08-15 |sernav=Nemrut Kaldera Göllerinin Su Kaynakları Potansiyeli |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/sdufenbed/issue/38975/456401 |kovar=Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi |cild=22 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.19113/sdufbed.93985 |issn=1308-6529}}</ref> Kalderaya Nemrûdê li [[Bakurê Kurdistanê]] li ser konê herî ciwan ê volkanê ye ku di rewşeke ne-hilweşandî de ye. Ev jeomorfolojiya binyadî ya bêhempa kalderayê dike mijarek lêkolîna zanistî. == Jeolojî == Beşa navîn a kratera Çiyayê Nemrûdê bi lav û tufên obsîdyenê hatiye girtin. Piroklastîkên volkana Nemrûdê ku di dema çêbûna kortê de çêbûne qadên pir mezin vedigirin. Lavên volkanê ji herikên paşverû û îgnîmbrîtê pêk hatine û rûberek bi qasî 4.189 km² vegirtin e. Madeyên volkanîk li aliyên bakur û başûr belav dibin. Wekî [[Kevirê Xelatê]] ku tê zanîn ji îngîmbrîtan, bi rengê ji qehweyî tarî bigire heta reş ku ji pêkhateya trakîtîk e, li aliyê başûr heta nava [[Geliyê Bidlîsê]] di ser bazaltan re herikiye. Teqînên ku bi çêbûna korta golê re têkildar in dibe ku di navbera 90 hezar û 30 hezar sal berê de çêbûne. Çalakiya piştî çêbûna kortê li kortê û li herêma şikestinê ya li bakur tên dîtin tê pêşbînîkirin ku di sê qonaxan de pêk hatine. Di navbera 30-12 hezar salan de lavên camedîtîk diherikin û tepe ya kortê pêk tînin. Li kortê 10 kortên biçûk ên [[volkan]]îkî hene. == Xweza == === Flora === [[Wêne:Nemrut kaldera 4.jpg|thumb|thumb|Dîmenek ji gol ava germ û xwezaya golê]] Nêzî 450 cureyên nebatan li gola Nemrûdê û derdora wî hatin tomarkirin. Ji wan derdora 200 (ji sedî 44) ji cûreyên nebat ên herêmê ne. Cihêrengiya florayê guherbariya şert û mercên avhewayê yên berê destnîşan dike. Nêzîkî 38 (8.4%) ji cureyên riwekên heyî endemîk in. Kulîlka guldexwîn ku li vir şîn dibe, yek ji kulîlkek navdar ên cîhanê ye. Nebata klîmîkê ya gola Nemrudê, bizûka por (Betula) û hêşînahiyê lerzok (Populus tremula) pêk tîne.<ref name=":0" /> === Fauna === Qada ku bûye xwedî parastina taybet jibo teyrên wekê Werdekên kovî, Teyrên grîfon û Teyrêbaz a zêrîn re bûye qada hêlînê. Gola Nemrûdê cihê rawestgeha [[Quling|Teyrên koçer]] e, ji ber nêçîra bêdestûr û bê kontrol hejmara cureyên çûkan li golê kêm bûye. Ajalên ku niha li herêmê tên dîtin ev in: cureyên Çivîkan, [[Kew]] [[Werdeka golan|Werdekên kovî]], [[Mêşhingiv]] û Peleçemk, [[Ask|Xezal]] û [[Hirç]] e. Jiber nêçîrê bê kontrol [[Pezkovî]] li herêmê nemane.<ref name=":0" /> == Abîdeya xwezayî û Ramsar == Gola krater a Nemrûdê di sala 2003an de wekî abîdeyek xwezayî hatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://ramsar.rgis.ch/cda/en/ramsar-documents-list-turkey-nemrut/main/ramsar/1-31-218%5E26172_4000_0__ |sernav=Ramsar Convention - The Ramsar List |tarîx=2017-02-02 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-01-12 |roja-arşîvê=2017-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170202061909/http://ramsar.rgis.ch/cda/en/ramsar-documents-list-turkey-nemrut/main/ramsar/1-31-218%5E26172_4000_0__ }}</ref> Qada gola niha parastî ye û qada parastî ya li dora gola kraterê bi qasî 4.8 km² ye. Gol di statûya seyrangeheke geştyarî, herêmeke parastî ya pileya yekem û avî de tê parastin. Di sala 2007an de li quntara başûr a golê navendek werzîşên zivistanê û skiyê hate damezrandin. Di warê ekolojiyê de metirsiya sereke çêrandina zêde yê keriyê şivanan e.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> Wêne:NemrutVolcano15.jpg Wêne:NemrutVolcano03.jpg Wêne:NemrutVolcano12.jpg Wêne:NemrutVolcano11.jpg Wêne:Nemrut kaldera 3.jpg Wêne:NemrutVolcano10.jpg Wêne:NemrutVolcano09.jpg Wêne:NemrutVolcano19.jpg </gallery> == Binêre == * [[Nemrûd (volkan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Golên Bakurê Kurdistanê|Nemrûdê]] [[Kategorî:Golên Kurdistanê|Nemrûdê]] [[Kategorî:Golên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tetwan]] ks4nelvaox0rdxnrgtdwof0ezbb0uur 2009037 2008976 2026-05-11T11:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2009037 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gol | nav = Gola Nemrûdê | navê_din = Gola krater a Nemrûdê | herêm = [[Bakurê Kurdistanê]] | wêne = Nemrut Krateri.jpg | wêne_sernav = | bilindî = 2 247 | rûber = 12.36 | dirêjî = 4.9 | firehî = 2.1 | kûrahî = 176 | qeware = | nexşeya_cihan = Bidlîs#Bakurê Kurdistanê#Rojhilata Navîn | nc_firehî = | koordînat = | cure = Krater | girav = }} '''Gola Nemrûdê''' yan jî '''Gola krater a Nemrûdê''', duyem gola krater a herî mezinê li [[Cîhan]]ê ye û gola krater a herî mezinê li [[Kurdistan]]ê ye. Gola krater a Nemrûdê navê xwe ji çiyayê volkanîk a [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] wergirtiye ku yek ji [[stratovolkan]]ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Gol di encama teqîneke volkanîk de li ser heman çiyayê çêbûye. Gola Nemrûdê li rojavayê [[Gola Wanê]] di navbera navçeyên bi ser parêzgeha [[Bidlîs]]ê, navçeyên [[Tetwan]], [[Xelat]] û [[Norşîn]] de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docplayer.biz.tr/1557649-Trb2-bolgesi-mevcut-durum-analizi-dogal-kaynaklar.html |sernav=TRB2 BÖLGESİ MEVCUT DURUM ANALİZİ DOĞAL KAYNAKLAR - PDF Ücretsiz indirin |malper=docplayer.biz.tr |roja-gihiştinê=2022-01-12 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Kratera ku di encama teqînên volkanîk a li nemrûdê pêk hatiye, firehiya jorîn a kraterê 48 km² ye û rûbarê kraterê jî 36 km² ye. Kratera Nemrûdê jiber xwezaya xwe ya taybet her sal di mehên havînê de dibe cihê rawestgeheke geştyarî. Rûava golê 12.36 km² ye û bilindahiya golê ya ji asta deryayê 2247 mêtre ye. Kûrahiya golê bi navînî bi qasî 100 mêtre ye û xala golê ya herî kûr 176 mêtre ye. Germav û kaniyên germ ên li dora golê nîşaneyên herî dawî yên çalakiyên volkanîk in. Gola Nemrûdê bi ava berfê û bi ava barîna baranê hatiye xwedîkirin û ava wî ji ava sar û şîrîn pêk tê. Di analîzên mînakên avê de hat diyarkirin ku av zelal e, bê reng e, bê bîhn e û tema avê jî wekî ava vexwarinê normal e. Ava gola Nemrûdê ji aliyê radyoaktîvîteyê ve di nava sînorên asayî de ye. Nirxandina asîdeyê pH 7.4 e û av hinek bi alkalîn e. Ji ber ku Gola Nemrudê ji aliyê nîtoplanktonê ve gelekî dewlemend e, di sala 1986an de hejmareke Masî berdane golê û gol di demekî kurt de gihêşte asta gola masîgiriyê. Ji ber ku nebatên ji herêmên cuda jiyana xwe bi hev re didomînin, asta golê hema hema hertim dimîne û hevsengiya baran û avhewayê hatiye tespîtkirin, nîşan dide ku ev der xwedî mîkroklîma ye. == Çêbûna golê == [[Wêne:Nemrut Vulcano.jpg|thumb|thumb|çep|Dîmenek ji korta Gola Nemrudê]] Tê texmînkirin ku çêbûna kratera Nemrûdê bi şikestineke berbelavbûnê ya ku ji ber tansiyona tektonîkî ya li [[Kurdistan]]ê di serdema jeolojîk a Pliyosenê de derketiye dest pê kiriye. Dema ku dîroka erdnasî ya [[Bakurê Kurdistanê]] tê lêkolînkirin tê pêşbînîkirin ku korta [[Gola Wanê]] û korta [[Deşta Mûşê]] di serdemên berê di beriya teqîna [[Nemrûd (volkan)|Çîyayê Nemrûdê]] ya destpêkê de wekî perçeyekî erdnîgarî bûne. Veqetandina van her du kortan bi herikîna volkan ên [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê Bidlîsê]] pêk hatiye û jiber herikîna volkanê di navbera her du kortan deşta bilind a [[Deşta Rewanê]] çêdibe. Deşta Rewanê di heman demê dibe sedema afirandina [[Gola Wanê]] ya îro. Tê hesabkirin ku [[Nemrûd, Tetwan|Çiyayê Nemrûd a Bidlîsê]] di pêvajoya çalakiya xwe de bi giştî 210 km³ madeya volkanîk pekandiye. Tevahiya maddeyên ku ji volkana Nemrûdê ku di teqîna destpêkê de derketiye, bi qasî 110 km³ ye. Rêjeya lava ku herikiye bi qasî 30 km³ ye. Bi demê re, lavên li qiraxa çimanê kom dibin, bilindahiya kona çiyayê digehije 4000 mêtre yê. Piştî bê çalakiyê bi qelisbûn û hilweşandina beşa jorîn korta gola îro çêdibe.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.turkiyesulakalanlari.com/nemrut-krater-golu-bitlis/ |sernav=Nemrut Krater Gölü – BİTLİS |malper=www.turkiyesulakalanlari.com |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2022-01-12 |roja-arşîvê=2015-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151223235906/http://www.turkiyesulakalanlari.com/nemrut-krater-golu-bitlis/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Korta Gola Nemrûdê xwedî qadeke bi qasî 40 km² ye. Di warê çalakiya [[volkan]]îk ên Kurdistanê de yek ji teşeyên herî taybet û orjînal ên erdê ye. Di lûtkeyê de pênc gol hene, du ji wan mayînde ne û sê ji golan jî demsalî ne. Di nav golên de ya herî mezin Gola Nemrûdê ye ku bi awayê nîvheyvê ye û ji aliyê derve ve derketina ava golê tine ye.<ref name=":0"/> == Kaldera == [[Wêne:Nemrut Krater Gölü.jpg|thumb|Dîmenek ji Kalderaya Nemrûdê ku gola mezin (gola ava şirîn) û gola biçûk (gola ava germ) dide nîşan.]] Kaldera li rojavayê Gola Wanê li navçeyên Tatwan, Xelat û Norşîn a Bitlîsê ye. Navê golê ji kesayeta mîtolojîk ku qiralekî sumerî ye ji navê [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] hatiye wergirtin. Kaldera 13 km ji navçeya [[Tetwan|Tatwanê]] û 25 km ji navçeya [[Xelat]]ê dûr e. Volkana Nemrûdê yek ji mezintirîn kalderayên cîhanê ye. Nîvê rojavayê kraterê ji aliyê golê ve hatiye vegirtin. Di lûtkeyê de pênc gol hene ku du ji wan golên berdewamî ne û sê golên din jî golên demsalî ne. Di nav golan de gola herî mezin Gola Nemrûdê ye ku awayê heyvê girtiye. Ava gola mezin ava şirîn a bê reng, bê bêhn e ku di qalîteya ava vexwarinê de ye. Gola Nemrûdê li bilindahiya 2.247 mêtre ji asta deryayê bilind e. Rûbera golê 12,36 km² ye û kûrahiya golê ya navîn ya 100 mêtre ye xala herî kûr a golê 176 mêtre ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kurttaş |pêşnav=Türker |paşnav2=Tezcan |pêşnav2=Levent |tarîx=2018-08-15 |sernav=Nemrut Kaldera Göllerinin Su Kaynakları Potansiyeli |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/sdufenbed/issue/38975/456401 |kovar=Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi |cild=22 |hejmar=2 |rr=823–831 |doi=10.19113/sdufbed.93985 |issn=1308-6529}}</ref> Kalderaya Nemrûdê li [[Bakurê Kurdistanê]] li ser konê herî ciwan ê volkanê ye ku di rewşeke ne-hilweşandî de ye. Ev jeomorfolojiya binyadî ya bêhempa kalderayê dike mijarek lêkolîna zanistî. == Jeolojî == Beşa navîn a kratera Çiyayê Nemrûdê bi lav û tufên obsîdyenê hatiye girtin. Piroklastîkên volkana Nemrûdê ku di dema çêbûna kortê de çêbûne qadên pir mezin vedigirin. Lavên volkanê ji herikên paşverû û îgnîmbrîtê pêk hatine û rûberek bi qasî 4.189 km² vegirtin e. Madeyên volkanîk li aliyên bakur û başûr belav dibin. Wekî [[Kevirê Xelatê]] ku tê zanîn ji îngîmbrîtan, bi rengê ji qehweyî tarî bigire heta reş ku ji pêkhateya trakîtîk e, li aliyê başûr heta nava [[Geliyê Bidlîsê]] di ser bazaltan re herikiye. Teqînên ku bi çêbûna korta golê re têkildar in dibe ku di navbera 90 hezar û 30 hezar sal berê de çêbûne. Çalakiya piştî çêbûna kortê li kortê û li herêma şikestinê ya li bakur tên dîtin tê pêşbînîkirin ku di sê qonaxan de pêk hatine. Di navbera 30-12 hezar salan de lavên camedîtîk diherikin û tepe ya kortê pêk tînin. Li kortê 10 kortên biçûk ên [[volkan]]îkî hene. == Xweza == === Flora === [[Wêne:Nemrut kaldera 4.jpg|thumb|thumb|Dîmenek ji gol ava germ û xwezaya golê]] Nêzî 450 cureyên nebatan li gola Nemrûdê û derdora wî hatin tomarkirin. Ji wan derdora 200 (ji sedî 44) ji cûreyên nebat ên herêmê ne. Cihêrengiya florayê guherbariya şert û mercên avhewayê yên berê destnîşan dike. Nêzîkî 38 (8.4%) ji cureyên riwekên heyî endemîk in. Kulîlka guldexwîn ku li vir şîn dibe, yek ji kulîlkek navdar ên cîhanê ye. Nebata klîmîkê ya gola Nemrudê, bizûka por (Betula) û hêşînahiyê lerzok (Populus tremula) pêk tîne.<ref name=":0" /> === Fauna === Qada ku bûye xwedî parastina taybet jibo teyrên wekê Werdekên kovî, Teyrên grîfon û Teyrêbaz a zêrîn re bûye qada hêlînê. Gola Nemrûdê cihê rawestgeha [[Quling|Teyrên koçer]] e, ji ber nêçîra bêdestûr û bê kontrol hejmara cureyên çûkan li golê kêm bûye. Ajalên ku niha li herêmê tên dîtin ev in: cureyên Çivîkan, [[Kew]] [[Werdeka golan|Werdekên kovî]], [[Mêşhingiv]] û Peleçemk, [[Ask|Xezal]] û [[Hirç]] e. Jiber nêçîrê bê kontrol [[Pezkovî]] li herêmê nemane.<ref name=":0" /> == Abîdeya xwezayî û Ramsar == Gola krater a Nemrûdê di sala 2003an de wekî abîdeyek xwezayî hatiye diyarkirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://ramsar.rgis.ch/cda/en/ramsar-documents-list-turkey-nemrut/main/ramsar/1-31-218%5E26172_4000_0__ |sernav=Ramsar Convention - The Ramsar List |tarîx=2017-02-02 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-01-12 |roja-arşîvê=2017-02-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170202061909/http://ramsar.rgis.ch/cda/en/ramsar-documents-list-turkey-nemrut/main/ramsar/1-31-218%5E26172_4000_0__ }}</ref> Qada gola niha parastî ye û qada parastî ya li dora gola kraterê bi qasî 4.8 km² ye. Gol di statûya seyrangeheke geştyarî, herêmeke parastî ya pileya yekem û avî de tê parastin. Di sala 2007an de li quntara başûr a golê navendek werzîşên zivistanê û skiyê hate damezrandin. Di warê ekolojiyê de metirsiya sereke çêrandina zêde yê keriyê şivanan e.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> Wêne:NemrutVolcano15.jpg Wêne:NemrutVolcano03.jpg Wêne:NemrutVolcano12.jpg Wêne:NemrutVolcano11.jpg Wêne:Nemrut kaldera 3.jpg Wêne:NemrutVolcano10.jpg Wêne:NemrutVolcano09.jpg Wêne:NemrutVolcano19.jpg </gallery> == Binêre == * [[Nemrûd (volkan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Kurdistanê]] [[Kategorî:Avabûnên 2003an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Golên Bakurê Kurdistanê|Nemrûdê]] [[Kategorî:Golên Kurdistanê|Nemrûdê]] [[Kategorî:Golên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tetwan]] efhog0eqysiadmyf0gbf1dh09docajz Hêraklês 0 125704 2008687 1968729 2026-05-10T23:51:20Z Ehmedbeg 47517 /* Çîroka wî */ 2008687 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan }} '''Hêraklês''' ([[yewnanî]]: Ἡρακλῆς, ''Hêraklês'', [[bi latînî]]: ''Hercules'') nîvxweda û yek ji lehengên herî mezin û navdar ê [[mîtolojiya yewnanî]] ye. Di [[Mîtolojiya romayî]] da jî bi navê ''Herkules'' (Herkûl) tê zanîn. Zeus xwe wek keyê [[Mîkên|Mîkenê]] [[Amfîtrion]] nîşan dabû [[Alkmênê]] û ketiyê bêriya wê. Hêraklês ji wê şevê ketibû zikê dêya xwe. Jina Zeus xwedawend [[Hêra]] rik ji Hêraklês digirt. Sebeba trajediya jiyana wî jî piranî Hêra bû. Disa Hêra ji ber sûcên Zeus, kurên wî yên neheq ra komployan çêdikirin. == Binemal == Bavê wî [[Zeus]] diya wî xatûna [[Mîken]]ê Alkmênê bû. Birayê wî ya marî û heman demê cêvikê wî - ji Amfîtrion - [[Îfîkles]] e. Bavê Alkmênê [[Êlektrîon]] e , ew jî kurê nîvxweda [[Perseûs]] navdar e. Perseûs jî nîvxweda ye. Wek Hêraklês di nav mîtolojiya yewnanî de kesekî gelek girîng e. <ref>Morford , M. P. 0. ;Lenardon R. J. (2007) ''Classical Mythology ''. Oxford : Oxford Universty Press. p. 865</ref> [[Eurîsteûs]] ku çîroka Hêraklês da di rola şahê zalim dilîze kurê xalê wî [[Stenelos]] e. == Çîroka wî == Hera pê hesiya ku Hêraklês kurê Zeus e. Hêra Zeus daye sond xwarine, sonda wî; kîjan zarokê qewma Perseûs pêştir bête dinyayê, ti ew bibe şah. Lê Hêra pismamê Hêraklês [[Eurîsteûs]]ê pêştir anîye dinyayê û wê awayê Zeus xapandiye. Bi wê şeklê heqê Hêraklês jê hat standin. Hêj bebektiya Hêraklês, Hêra ji bona kuştina wî di mar şandiye. Lê ba Hêraklês hêza derxwezayî hebû , hêj emrê xwe yê biçûk de her du mar jî pê destên xwe xenikand. Hêraklês bi her awayê de perwerdehiyeke baş dît. Pir baş tir diavêt, xweş hesp diajot, baş gulaş dikir. Di 18 saliya xwe da cinawira daristanên [[Kîtarion]] kuşt. Diyarî ya wî jî keça keyê [[Têbe]]yê [[Megara]] bû. Sê zarokên wan çêbû. Hêra ji bextewarî yan wan aciz bû. Hêraklês gêj kir. Hêraklês eqlê xwe winda kir. Zarokên xwe û jina xwe kuşt, paşî hişê wî hate serî û poşman bû. Çu ba kahînên [[Delfî]]yê, lê nizaniya ew jî aliyê Hêrayê da bûn. Bi daxwaza Hêrayê kahînên Delfîyê gotin:Here bibe xulamê keyê Mîkenê [[Eurîsteûs]]. Ew jî bû xulamê Eurîsteûsê. Key 12 peywir da Hêraklês. Mîtolojiyê da dibêjin wan 12 peywirên Hêraklês an jî 12 xebatên Hêraklês.<ref>https://digitalmapsoftheancientworld.com/mythology/greek-mythology/the-olympian-gods/the-other-olympian-gods/heracles/</ref> == Dozdeh peywirên Hêraklês == === 1. ŞÊRÊ NEMEAYÊ BIKUJE === Tê zanîn ku çermê şêrê ew qas zexm e ku tenê dîsa lepên wî dikare biqetîne. Şêr êrîş [[Nemea]]'yê kir , lê Hêraklês bajarê parast. Hêraklês pê gurz û tîrên xwe nekarî ser bikeve, neçar pê çengên xwe şêrê girt û pê destê xwe xenikand. Piştî serkeftinê çermê şêr li xwe kir cil. === 2. [[Hîdra|HÎDRAYÊ]] BIKUJE === Hîdra cinawirake di gola [[Lerna]]yê dijî. 9 serê wî heye , her yekî jî serê marekî ye. Heger mirov serekî wê birî , cihê wê da du ser derdikeve. Pê agiran êrîş dike. Hera wê ji bo tune kirina welatê Hêraklês'ê şandiye.Hêraklês pê alîkariya biraziyê [[Lolaus]] wê kuşt.Tirkên jehrî xiste çermê wî. === 3. XEZALA ZÊR [[KERYNEIA]] YA ARTEMÎS'Ê DEST BIXE === Ev xezal pê destê [[Artemîs]]ê hatibû pîrozkirin. Ji ber vê Herakles xezalê bi saq bigre. Hin çavkaniyan da dibêjin xezalê birîndar kiriye girtiye, hin din jî rivayet diken ku pê torê girtiye. === 4. BERAZÊ [[ERYMANTHIAN]]Ê BIGRE === Berazekî kovî û diz e. Wezîfeya Hêraklês'ê vê carê girtina berazê û wê anîna bajarê Mîken'ê. Hêraklês sebir kir , gera û dît. Paşê girt û anî bajarê. === 5. AXURÊN AUGIASÊ PAQIJ BIKE === Axurên Augias'ê mala 3000 hezar çêlekê bû. Rêxên wan bi jehr bû. Wezîfeya wî rojekî da paqijkirina axurê bû. Binrûbara rûbarên [[Alfeios]] û [[Peneios]] guherand. Ava her du rûbarên axurê paqij kir. === 6. TEYRÊN STYMPHALIAN BIKUJE === Ev teyr li bakurê [[Arkadya]]yê nêzîkê [[Gola Stymphalian]] dijiyan. Goştê mirovan dixwarin.Ev teyr ji alîyê Artemis an jî [[Ares]]ê hatibûn xwedî kirin. Gol bi jehr bû. Herakles nedikariya biçe hundir. [[Atênê]] hate alîkariya wî. Teyran tirsand û revand. Teyrên Stymphalian derketin , Hêraklês jî wan kuşt. === 7. GAYÊ PÎROZA KRÎTÊ BIKUJE === [[Poseidon]], [[Gayê Pîroz ê Krîtê]] ji bo qurban kirina xwe dabû Krîtîyan. Lê Krîtîyan wê qurban nekirin. Ji ber wê Poseidon hêrseke da wê gayê. Hêraklês wê li [[Krît]]ê girt û ser milê xwe bir. Ew ga bavê [[Mînotaur]] e. === 8. MEHÎNÊN DIOMÊDÊS BIGRE === Ew hespên [[Diomêdês]]ê goştê mirovan dixwarin. Hêraklês devê wan girêdide û wan rehet dike.Hin versiyonan da Hêraklês pê goştê Diomêdês'ê zikê wan têr dike û paşê rehet dibin. Paşî wan têne ber Key Eurystheus'ê. Key wan qurbanî dike ji bo Hera'yê. === 9. STANDINA KEMBERA XATÛNA AMAZON HIPPOLYTA === [[Hippolyta]] qebûl kiribû ku kemberê bide Hêraklêsê. Paşî Hera nehişt ev peywir wisa rehet pêk bîne. Xatûn kemberê neda, Hêraklês bêçare ma wê kuşt. Kemberê anî, da key Eurystheus'ê. === 10. ÇÊLEKÊN [[GERYON]] BIDIZE === Geryon di nav behrê da giravekê da hikm dikir. [[Titan]]ekî xwedî sê beden bû. Kuçika wî birayê [[Kerberos]] [[Orthos]] bû. Hêraklês ji bo dîtina çêlekên Geryonê diçe rojavayê dinyayê. Li wir [[Tengava Cîbraltarê]] derbas dibe û stûnan li wir çêdike. (Li gorî yewnanîyan tengav wek stûnên Hêraklêsê hat navkirin.) Paşî Hêraklês pê alîkariya [[Hêlios]]ê derket girava Geryonê. Geryon tê , Hêraklês tirkekî di nava enîya wê dide. Geryon bi qerîneke erdê dikeve. Hêraklês paşî çêlekê wî distîne. === 11. SÊVÊN ZÊRÊ YA [[Hesperîd|HESPERÎDAN]] BIDIZE === Ji bo parastina wan sêvên pîroz Hera wezîfe dabû [[Ladon]]ê. Ladon ejderhayeke bi sed serî bû. Hêraklês nizanîya baxçeyên sêvên pîroz li kû ye. [[Nerseus]] rêya baxçeyê nîşan da wî. Li rê da [[Promêteûs (mîtolojiya yewnanî)|Promêteûs]] rast hat. Bazên ku goştê wî dixwe kuşt. Promêteûs'ê rizgar kir <ref>Aeschylus. Prometheus Unbound, Fragment 109 (from Galen, Commentary on Hippocrates' Epidemics, 6.17.1). Translated by Weir Smyth.</ref> Birayê Promêteûs jî alîkarî kire wî. Paşî Hêraklês giha li baxçeyê û di nav baxçê da [[Atlas]]ê. Sozek dane hev Hêraklês ji cihê wî bihûştê hilgirta ,Atlas jî ji ber vê we li Ladon'ê bimeşîya û sêva bi aniya. Atlas wezîfeya hilgirtina bihûştê emanetî da Hêraklês'ê û sêvên zêr berhev kir . Lê nehat , Hêraklês fêm kir ku hatiye xapandin. Lîstikeke pêkanî û dîsa bihuştê dîsa da ser pişta Atlas'ê. Sêvên zêr jî ji Atlas'ê stand û peywira xwe temam kir. === 12. GIRTIN Û ANÎNA KERBEROS === [[Kerberos]] kuçika [[Hades]]ê bû. Wezîfeya wî kesên ku dimrin û diçine binerdê , wan nahêle ji derîyên binerdê dîsa derkevin. Ji [[Eleusis]]ê alîkariya stand u li herêma [[Tanareum]]ê çu cihê mirîyan. Li wir Kerberos'ê gera lê paşî [[Têseûs]]ê dît wî jî rizgar kir. Derket li Hades û [[Persefonê]]yê ji wan destûr stand. Çu li cem Kerberos'ê gulaşê girtin. Hêraklês ser ket. Kerberos'ê anî bajerê [[Atîna]]yê. Şah Eurystheus ji tirsa wî revî û xwe xef kir. Tê gotin ku gilêzên ji devê Kerberos'ê derketi pê wan nebatên bi jehr çêbûye. == Galerî == <gallery> wêne:Dama s herculem.jpg|thumb|Hêraklêsê zarok wêne: Tesoro di hildesheim, argento, I sec ac-I dc ca., piatto da parata con ercole bambino e i serpenti 01.JPG | thumb |Di tasekî zîv da tesvîrkirina kuştina her du mar pê destê Herkul - Xezîneyên Hildesheim , sedsala 1. pz. muzeya Altes wêne: Herakles lion Louvre F33.jpg | thumb |Li ser vazoyê şerê Herakles û yên şêrê Nemea'yê sal bz.540 an.- muzeya Louvre 'yê wêne: Lucas Cranach d.Ä. - Herkules und die lernäische Schlange (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg | thumb |Herkul û Hîdra - Lucas Cranach the Elder , muzeya Herzog Anton Ulrich wêne:Herakles hind BM B231.jpg | thumb |Li ser vazoyê Herakles û Xezala Keryneia 'yê - muzeya British wêne:Lucas Cranach d.Ä. - Herkules und der Erimanthische Eber (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg |thumb|Anîna beraza Erymanthianê - Lucas Cranach the Elder , muzeya Herzog Anton Ulrich wêne: Mosaico Trabajos Hércules (M.A.N. Madrid) 05.jpg | thumb |Guherandina binrûbaran - pz. 3. ss muzeya National Archaeological / Madrid wêne: Mosaico Trabajos Hércules (M.A.N. Madrid) 06.jpg |thumb|Kuştina teyrên Stymphalian - pz. 3 ss. , muzeya National Archaeological/ Madrid wêne: Lekythos Cretan bull Louvre CA3759d.jpg | thumb |Li ser vazoyê girtina [[Gayê Pîroz ê Krîtê]] - muzeya Louvre / Fransa wêne: Mosaico Trabajos Hércules (M.A.N. Madrid) 08.jpg |thumb |Beriya girtinên hespên Diomedes'ê - pz.3 ss. muzeya National Archaeological/ Madrid wêne: Nicolaes Knüpfer - Hercules Obtaining the Girdle of Hyppolita - WGA12217.jpg | thumb |Standina kemberê- Nicolaes Knüpfer/1655 wêne: Heracles Geryon Louvre F55.jpg | thumb |Li ser vazoyekî şerê Herakles û Geryoneus - muzeya Louvre / Fransa wêne: Hercules In The Garden of The Hesperides by Giovanni Antonio Pellegrini.jpg |thumb |[[Hesperîd]] û Herkul - Giovanni Antonio Pellegrini wêne: Herakles Kerberos Louvre F204.jpg | thumb |Li ser vazoyekî girtina [[Kerberos]]ê - muzeya Louvre / Fransa </gallery> == Piştî Peywiran Jiyana Hêraklês == Piştî Hêraklês peywirên xwe bi awayekî serkeftî pêk anî derket [[Çiyayê Olîmpê]] kete nav xwedawenda bû nemir. Li çiyayê Olîmpê [[Hêbê]]ya nemir re zewicî edî êş û elem nema ji wî re. Qalbûn tune bû ji wî re. <ref>(950) [[Teogonîa]]-[[Hêsîodos]]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Argonot]] [[Kategorî:Ejdehakuj]] [[Kategorî:Hêraklês| ]] [[Kategorî:Keyên Argosê]] [[Kategorî:Kurên Zeus]] [[Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Xwedayên tenduristiyê]] 9bbwa4kq7omsi9vcfgi6q3i6c8gh1tw 2008688 2008687 2026-05-10T23:52:37Z Ehmedbeg 47517 /* Dozdeh peywirên Hêraklês */ 2008688 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank xwedawend | cure = yewnan }} '''Hêraklês''' ([[yewnanî]]: Ἡρακλῆς, ''Hêraklês'', [[bi latînî]]: ''Hercules'') nîvxweda û yek ji lehengên herî mezin û navdar ê [[mîtolojiya yewnanî]] ye. Di [[Mîtolojiya romayî]] da jî bi navê ''Herkules'' (Herkûl) tê zanîn. Zeus xwe wek keyê [[Mîkên|Mîkenê]] [[Amfîtrion]] nîşan dabû [[Alkmênê]] û ketiyê bêriya wê. Hêraklês ji wê şevê ketibû zikê dêya xwe. Jina Zeus xwedawend [[Hêra]] rik ji Hêraklês digirt. Sebeba trajediya jiyana wî jî piranî Hêra bû. Disa Hêra ji ber sûcên Zeus, kurên wî yên neheq ra komployan çêdikirin. == Binemal == Bavê wî [[Zeus]] diya wî xatûna [[Mîken]]ê Alkmênê bû. Birayê wî ya marî û heman demê cêvikê wî - ji Amfîtrion - [[Îfîkles]] e. Bavê Alkmênê [[Êlektrîon]] e , ew jî kurê nîvxweda [[Perseûs]] navdar e. Perseûs jî nîvxweda ye. Wek Hêraklês di nav mîtolojiya yewnanî de kesekî gelek girîng e. <ref>Morford , M. P. 0. ;Lenardon R. J. (2007) ''Classical Mythology ''. Oxford : Oxford Universty Press. p. 865</ref> [[Eurîsteûs]] ku çîroka Hêraklês da di rola şahê zalim dilîze kurê xalê wî [[Stenelos]] e. == Çîroka wî == Hera pê hesiya ku Hêraklês kurê Zeus e. Hêra Zeus daye sond xwarine, sonda wî; kîjan zarokê qewma Perseûs pêştir bête dinyayê, ti ew bibe şah. Lê Hêra pismamê Hêraklês [[Eurîsteûs]]ê pêştir anîye dinyayê û wê awayê Zeus xapandiye. Bi wê şeklê heqê Hêraklês jê hat standin. Hêj bebektiya Hêraklês, Hêra ji bona kuştina wî di mar şandiye. Lê ba Hêraklês hêza derxwezayî hebû , hêj emrê xwe yê biçûk de her du mar jî pê destên xwe xenikand. Hêraklês bi her awayê de perwerdehiyeke baş dît. Pir baş tir diavêt, xweş hesp diajot, baş gulaş dikir. Di 18 saliya xwe da cinawira daristanên [[Kîtarion]] kuşt. Diyarî ya wî jî keça keyê [[Têbe]]yê [[Megara]] bû. Sê zarokên wan çêbû. Hêra ji bextewarî yan wan aciz bû. Hêraklês gêj kir. Hêraklês eqlê xwe winda kir. Zarokên xwe û jina xwe kuşt, paşî hişê wî hate serî û poşman bû. Çu ba kahînên [[Delfî]]yê, lê nizaniya ew jî aliyê Hêrayê da bûn. Bi daxwaza Hêrayê kahînên Delfîyê gotin:Here bibe xulamê keyê Mîkenê [[Eurîsteûs]]. Ew jî bû xulamê Eurîsteûsê. Key 12 peywir da Hêraklês. Mîtolojiyê da dibêjin wan 12 peywirên Hêraklês an jî 12 xebatên Hêraklês.<ref>https://digitalmapsoftheancientworld.com/mythology/greek-mythology/the-olympian-gods/the-other-olympian-gods/heracles/</ref> == Dozdeh peywirên Hêraklês == === 1. ŞÊRÊ NEMEAYÊ BIKUJE === Tê zanîn ku çermê şêrê ew qas zexm e ku tenê dîsa lepên wî dikare biqetîne. Şêr êrîş [[Nemea]]'yê kir lê Hêraklês bajarê parast. Hêraklês pê gurz û tîrên xwe nekarî ser bikeve, neçar pê çengên xwe şêrê girt û pê destê xwe xenikand. Piştî serkeftinê çermê şêr li xwe kir cil. === 2. [[Hîdra|HÎDRAYÊ]] BIKUJE === Hîdra cinawirake di gola [[Lerna]]yê dijî. 9 serê wî heye , her yekî jî serê marekî ye. Heger mirov serekî wê birî , cihê wê da du ser derdikeve. Pê agiran êrîş dike. Hera wê ji bo tune kirina welatê Hêraklês'ê şandiye.Hêraklês pê alîkariya biraziyê [[Lolaus]] wê kuşt.Tirkên jehrî xiste çermê wî. === 3. XEZALA ZÊR [[KERYNEIA]] YA ARTEMÎS'Ê DEST BIXE === Ev xezal pê destê [[Artemîs]]ê hatibû pîrozkirin. Ji ber vê Herakles xezalê bi saq bigre. Hin çavkaniyan da dibêjin xezalê birîndar kiriye girtiye, hin din jî rivayet diken ku pê torê girtiye. === 4. BERAZÊ [[ERYMANTHIAN]]Ê BIGRE === Berazekî kovî û diz e. Wezîfeya Hêraklês'ê vê carê girtina berazê û wê anîna bajarê Mîken'ê. Hêraklês sebir kir , gera û dît. Paşê girt û anî bajarê. === 5. AXURÊN AUGIASÊ PAQIJ BIKE === Axurên Augias'ê mala 3000 hezar çêlekê bû. Rêxên wan bi jehr bû. Wezîfeya wî rojekî da paqijkirina axurê bû. Binrûbara rûbarên [[Alfeios]] û [[Peneios]] guherand. Ava her du rûbarên axurê paqij kir. === 6. TEYRÊN STYMPHALIAN BIKUJE === Ev teyr li bakurê [[Arkadya]]yê nêzîkê [[Gola Stymphalian]] dijiyan. Goştê mirovan dixwarin.Ev teyr ji alîyê Artemis an jî [[Ares]]ê hatibûn xwedî kirin. Gol bi jehr bû. Herakles nedikariya biçe hundir. [[Atênê]] hate alîkariya wî. Teyran tirsand û revand. Teyrên Stymphalian derketin , Hêraklês jî wan kuşt. === 7. GAYÊ PÎROZA KRÎTÊ BIKUJE === [[Poseidon]], [[Gayê Pîroz ê Krîtê]] ji bo qurban kirina xwe dabû Krîtîyan. Lê Krîtîyan wê qurban nekirin. Ji ber wê Poseidon hêrseke da wê gayê. Hêraklês wê li [[Krît]]ê girt û ser milê xwe bir. Ew ga bavê [[Mînotaur]] e. === 8. MEHÎNÊN DIOMÊDÊS BIGRE === Ew hespên [[Diomêdês]]ê goştê mirovan dixwarin. Hêraklês devê wan girêdide û wan rehet dike.Hin versiyonan da Hêraklês pê goştê Diomêdês'ê zikê wan têr dike û paşê rehet dibin. Paşî wan têne ber Key Eurystheus'ê. Key wan qurbanî dike ji bo Hera'yê. === 9. STANDINA KEMBERA XATÛNA AMAZON HIPPOLYTA === [[Hippolyta]] qebûl kiribû ku kemberê bide Hêraklêsê. Paşî Hera nehişt ev peywir wisa rehet pêk bîne. Xatûn kemberê neda, Hêraklês bêçare ma wê kuşt. Kemberê anî, da key Eurystheus'ê. === 10. ÇÊLEKÊN [[GERYON]] BIDIZE === Geryon di nav behrê da giravekê da hikm dikir. [[Titan]]ekî xwedî sê beden bû. Kuçika wî birayê [[Kerberos]] [[Orthos]] bû. Hêraklês ji bo dîtina çêlekên Geryonê diçe rojavayê dinyayê. Li wir [[Tengava Cîbraltarê]] derbas dibe û stûnan li wir çêdike. (Li gorî yewnanîyan tengav wek stûnên Hêraklêsê hat navkirin.) Paşî Hêraklês pê alîkariya [[Hêlios]]ê derket girava Geryonê. Geryon tê , Hêraklês tirkekî di nava enîya wê dide. Geryon bi qerîneke erdê dikeve. Hêraklês paşî çêlekê wî distîne. === 11. SÊVÊN ZÊRÊ YA [[Hesperîd|HESPERÎDAN]] BIDIZE === Ji bo parastina wan sêvên pîroz Hera wezîfe dabû [[Ladon]]ê. Ladon ejderhayeke bi sed serî bû. Hêraklês nizanîya baxçeyên sêvên pîroz li kû ye. [[Nerseus]] rêya baxçeyê nîşan da wî. Li rê da [[Promêteûs (mîtolojiya yewnanî)|Promêteûs]] rast hat. Bazên ku goştê wî dixwe kuşt. Promêteûs'ê rizgar kir <ref>Aeschylus. Prometheus Unbound, Fragment 109 (from Galen, Commentary on Hippocrates' Epidemics, 6.17.1). Translated by Weir Smyth.</ref> Birayê Promêteûs jî alîkarî kire wî. Paşî Hêraklês giha li baxçeyê û di nav baxçê da [[Atlas]]ê. Sozek dane hev Hêraklês ji cihê wî bihûştê hilgirta ,Atlas jî ji ber vê we li Ladon'ê bimeşîya û sêva bi aniya. Atlas wezîfeya hilgirtina bihûştê emanetî da Hêraklês'ê û sêvên zêr berhev kir . Lê nehat , Hêraklês fêm kir ku hatiye xapandin. Lîstikeke pêkanî û dîsa bihuştê dîsa da ser pişta Atlas'ê. Sêvên zêr jî ji Atlas'ê stand û peywira xwe temam kir. === 12. GIRTIN Û ANÎNA KERBEROS === [[Kerberos]] kuçika [[Hades]]ê bû. Wezîfeya wî kesên ku dimrin û diçine binerdê , wan nahêle ji derîyên binerdê dîsa derkevin. Ji [[Eleusis]]ê alîkariya stand u li herêma [[Tanareum]]ê çu cihê mirîyan. Li wir Kerberos'ê gera lê paşî [[Têseûs]]ê dît wî jî rizgar kir. Derket li Hades û [[Persefonê]]yê ji wan destûr stand. Çu li cem Kerberos'ê gulaşê girtin. Hêraklês ser ket. Kerberos'ê anî bajerê [[Atîna]]yê. Şah Eurystheus ji tirsa wî revî û xwe xef kir. Tê gotin ku gilêzên ji devê Kerberos'ê derketi pê wan nebatên bi jehr çêbûye. == Galerî == <gallery> wêne:Dama s herculem.jpg|thumb|Hêraklêsê zarok wêne: Tesoro di hildesheim, argento, I sec ac-I dc ca., piatto da parata con ercole bambino e i serpenti 01.JPG | thumb |Di tasekî zîv da tesvîrkirina kuştina her du mar pê destê Herkul - Xezîneyên Hildesheim , sedsala 1. pz. muzeya Altes wêne: Herakles lion Louvre F33.jpg | thumb |Li ser vazoyê şerê Herakles û yên şêrê Nemea'yê sal bz.540 an.- muzeya Louvre 'yê wêne: Lucas Cranach d.Ä. - Herkules und die lernäische Schlange (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg | thumb |Herkul û Hîdra - Lucas Cranach the Elder , muzeya Herzog Anton Ulrich wêne:Herakles hind BM B231.jpg | thumb |Li ser vazoyê Herakles û Xezala Keryneia 'yê - muzeya British wêne:Lucas Cranach d.Ä. - Herkules und der Erimanthische Eber (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg |thumb|Anîna beraza Erymanthianê - Lucas Cranach the Elder , muzeya Herzog Anton Ulrich wêne: Mosaico Trabajos Hércules (M.A.N. Madrid) 05.jpg | thumb |Guherandina binrûbaran - pz. 3. ss muzeya National Archaeological / Madrid wêne: Mosaico Trabajos Hércules (M.A.N. Madrid) 06.jpg |thumb|Kuştina teyrên Stymphalian - pz. 3 ss. , muzeya National Archaeological/ Madrid wêne: Lekythos Cretan bull Louvre CA3759d.jpg | thumb |Li ser vazoyê girtina [[Gayê Pîroz ê Krîtê]] - muzeya Louvre / Fransa wêne: Mosaico Trabajos Hércules (M.A.N. Madrid) 08.jpg |thumb |Beriya girtinên hespên Diomedes'ê - pz.3 ss. muzeya National Archaeological/ Madrid wêne: Nicolaes Knüpfer - Hercules Obtaining the Girdle of Hyppolita - WGA12217.jpg | thumb |Standina kemberê- Nicolaes Knüpfer/1655 wêne: Heracles Geryon Louvre F55.jpg | thumb |Li ser vazoyekî şerê Herakles û Geryoneus - muzeya Louvre / Fransa wêne: Hercules In The Garden of The Hesperides by Giovanni Antonio Pellegrini.jpg |thumb |[[Hesperîd]] û Herkul - Giovanni Antonio Pellegrini wêne: Herakles Kerberos Louvre F204.jpg | thumb |Li ser vazoyekî girtina [[Kerberos]]ê - muzeya Louvre / Fransa </gallery> == Piştî Peywiran Jiyana Hêraklês == Piştî Hêraklês peywirên xwe bi awayekî serkeftî pêk anî derket [[Çiyayê Olîmpê]] kete nav xwedawenda bû nemir. Li çiyayê Olîmpê [[Hêbê]]ya nemir re zewicî edî êş û elem nema ji wî re. Qalbûn tune bû ji wî re. <ref>(950) [[Teogonîa]]-[[Hêsîodos]]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Argonot]] [[Kategorî:Ejdehakuj]] [[Kategorî:Hêraklês| ]] [[Kategorî:Keyên Argosê]] [[Kategorî:Kurên Zeus]] [[Kategorî:Lehengên mîtolojiya yewnanî]] [[Kategorî:Xwedayên tenduristiyê]] qtnrqt976c1g1uny3v05ic1di6n29rx Siltanê Misirê 0 128929 2009026 2000070 2026-05-11T11:04:50Z Avestaboy 34898 2009026 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Consellor.jpg|thumb|Wêneya ji sala 1779'an a şêwirmendê Siltanê Misirê di dema desthilatdariya [[Memlûkan]] de.]] '''Siltanê Misirê''', piştî damezrandina [[Xanedana Eyûbiyan|Xanedaniya Selahedîn a Eyûbî]] di sala 1174an de heya dema dagirkirina [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] a [[Misir]]ê di sala 1517an de, di destê mîrên Misrê de bû. Di encamê de siltanên Eyûbî û paşê Memlûk jî wek Siltanên Sûriyê hatin hesibandin. Ji sala 1914an pê ve, sernav careke din ji hêla serokên xanedana Muhammed Alî ya Misir û Sûdanê ve hate bikar anîn, paşê di sala 1922an de sernavê Qralê Misir û Sûdanê hate guhertin. == Xanedaniya Eyûbî == {{Gotara bingehîn|Xanedana Eyûbiyan}} Beriya Serhildana Selahedîn, Misir navenda Xîlafeta Fatimiyan a Şîa bû, di dîroka Îslamê de tekane dewra ku xîlafetek ji aliyê endamên şaxa Şîa ya Îslamê ve dihat birêvebirin. Fatimiyan demeke dirêj dixwest ku Xîlafeta Ebasî ya Sunnî ya li Iraqê bi temamî bi cih bikin, û wek hevrikên xwe yên Ebasî wan jî navê Xelîfe girtibûn, ku nûnertiya wan a bilindtirîn statuya di nav hiyerarşiya îslamî de dikir. Lêbelê, di sala 1169 de, bi desthilatdariya Selahedîn re, Misir vegeriya nav sûnnî û Xîlafeta Ebbasî. Selahedîn Xelîfeyê Ebbasî wek serwerê xwe yê teorîk nas dike, di sala 1174an de sernavê Sultan girtiye, her çend ji vê gavê heta dagirkirina Osmaniyan, desthilatdariya herî bilind di xelîfetiyê de dê biçe destê Siltanê Misrê. == Xanedana Memlûkan == {{Gotara bingehîn|Dewleta Memlûkan}} Di sala 1250 de, Eyûbî ji aliyê Memlûkan ve hatin hilweşandin, ku xanedana Behrî ava kirin û mîrên wan jî sultanî hildan. Siltanên Bahrî yên navdar Qutuz, ku di Şerê Ain Jalut de artêşa Mongol a dagirker Hulagu têk birin, û Baibars, ku di dawiyê de bermahiyên paşîn ên Padîşahiya Xaçperestan a Orşelîmê vegerandin, hene. Bahrî paşê ji hêla komek Mameluke ya dijber ve hatin hilweşandin, ku di sala 1382-an de xanedana Burji ava kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Misir]] [[Kategorî:Siltanên Misirê]] l4em72opevfeb7cvyqq4rljknto6e9g 2009027 2009026 2026-05-11T11:05:31Z Avestaboy 34898 2009027 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Consellor.jpg|thumb|Wêneya ji sala 1779'an a şêwirmendê Siltanê Misirê di dema desthilatdariya [[Memlûkan]] de.]] '''Siltanê Misirê''', piştî damezrandina [[Xanedana Eyûbiyan|Xanedaniya Selahedîn a Eyûbî]] di sala 1174an de heya dema dagirkirina [[Împeratoriya Osmanî|Osmaniyan]] a [[Misir]]ê di sala 1517an de, di destê mîrên Misrê de bû. Di encamê de siltanên Eyûbî û paşê Memlûk jî wek Siltanên Sûriyê hatin hesibandin. Ji sala 1914an pê ve, sernav careke din ji hêla serokên xanedana Muhammed Alî ya Misir û Sûdanê ve hate bikar anîn, paşê di sala 1922an de sernavê Qralê Misir û Sûdanê hate guhertin. == Xanedaniya Eyûbî == {{Gotara bingehîn|Xanedana Eyûbiyan}} Beriya Serhildana Selahedîn, Misir navenda Xîlafeta Fatimiyan a Şîa bû, di dîroka Îslamê de tekane dewra ku xîlafetek ji aliyê endamên şaxa Şîa ya Îslamê ve dihat birêvebirin. Fatimiyan demeke dirêj dixwest ku Xîlafeta Ebasî ya Sunnî ya li Iraqê bi temamî bi cih bikin, û wek hevrikên xwe yên Ebasî wan jî navê Xelîfe girtibûn, ku nûnertiya wan a bilindtirîn statuya di nav hiyerarşiya îslamî de dikir. Lêbelê, di sala 1169 de, bi desthilatdariya Selahedîn re, Misir vegeriya nav sûnnî û Xîlafeta Ebbasî. Selahedîn Xelîfeyê Ebbasî wek serwerê xwe yê teorîk nas dike, di sala 1174an de sernavê Sultan girtiye, her çend ji vê gavê heta dagirkirina Osmaniyan, desthilatdariya herî bilind di xelîfetiyê de dê biçe destê Siltanê Misrê. == Xanedana Memlûkan == {{Gotara bingehîn|Dewleta Memlûkan}} Di sala 1250 de, Eyûbî ji aliyê Memlûkan ve hatin hilweşandin, ku xanedana Behrî ava kirin û mîrên wan jî sultanî hildan. Siltanên Bahrî yên navdar Qutuz, ku di Şerê Ain Jalut de artêşa Mongol a dagirker Hulagu têk birin, û Baibars, ku di dawiyê de bermahiyên paşîn ên Padîşahiya Xaçperestan a Orşelîmê vegerandin, hene. Bahrî paşê ji hêla komek Mameluke ya dijber ve hatin hilweşandin, ku di sala 1382-an de xanedana Burji ava kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Siltanên Misirê]] gon220hqvkj7em9jul03eel26p70kad Pablo Picasso 0 134305 2008513 1993320 2026-05-10T12:44:45Z Avestaboy 34898 2008513 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Pablo Ruiz Picasso'''<ref name="PCp15">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=H-DqAAAAMAAJ |sernav=Pablo Picasso: His Life and Times |paşnav1=Cabanne |pêşnav1=Pierre |tarîx=1977 |weşanger=Morrow |isbn=978-0-688-03232-6 |rûpel=15 |ziman=en }}</ref> (jdb. 25ê çiriya pêşîn 1881an - m. 8ê nîsana 1973an) [[wênesaz]], [[peykersaz]], [[çapker]], [[seramîkîst]] û sêwiranerê [[şano]]yê yê [[spanî]] bû ku piraniya jiyana xwe ya mezin li [[Fransa]]yê derbas kir. Ew yek ji [[hunermend]]ên herî bibandor ê sedsala 20an e, ew bi hev-damezrênerkirina tevgera [[Kubîzm|kubîst]], dahênana peykerên çêkirî,<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vbZIAQAAIAAJ |sernav=Pablo Picasso: The Man and the Image |paşnav1=Lyttle |pêşnav1=Richard B. |tarîx=1989 |weşanger=Atheneum |isbn=978-0-689-31393-6 |rûpel=2 |ziman=en }}</ref> hev-îcadkirina [[kolaj]]ê, û ji bo cûrbecûr şêwaz tê zanîn, ku wî alîkariya pêşkeftin û lêkolînê kir. Di nav berhemên wî yên herî navdar de [[Les Demoiselles d'Avignon]] a proto-kubîst (1907), û [[tablo]]ya dijî şer [[Guernica (tablo)|Guernica]] (1937), wêneyek dramatîk a Guernica ye, bajarê ku ji hêla hêzên hewayî yên [[Almanyaya Nazî|alman]] û [[Îtalyaya faşîst|îtalî]] ve di dema [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] de dihate [[bombebaran]]din. Picasso di salên xwe yên destpêkê de jêhatîbûna hunerî ya awarte nîşan da, di zarokatî û xortaniya xwe de bi rengekî xwezayî xêz dikir. Di dehsala yekem a sedsala 20an de, şêwaza wî guherî dema ku wî bi [[teorî]], [[teknîk]] û ramanên cûda ceribandin. Piştî sala 1906an, xebata [[Fauvîzm|Fauvist]] a hunermendê piçekî kevintir [[Henri Matisse]], Picasso teşwîq kir ku şêwazên radîkaltir bikole, lewra ew dest bi hevrikiyek fêkî di navbera her du hunermendan de kirin, yên ku paşê bi gelemperî ji hêla rexnegiran ve wekî serokên hunera nûjen dihatin hev kirin. Karê Picasso bi gelemperî di serdeman de têne dabeş kirin. Navên gelek serdemên wî yên paşîn têne nîqaş kirin, di nav wan de demên herî gelemperî yên ku di xebata wî de têne pejirandin [[Serdema Şîn]] (1901-1904), [[Serdema Gulê]] (1904-1906), [[Serdema bi bandor a Afrîkayê]] (1907-1909), [[Kubîzma Analîtîk]] (1909-1912), û [[Kubîzma Sentetîk]] (1912-1919) ne, Serdema Kubîzma Sentetik wek [[serdema Krîstal]] jî tê binavkirin. Piraniya xebatên Picasso yên dawiya salên 1910an û destpêka salên 1920an bi şêwazek [[Neoklasîzm|neoklasîk]] in û xebata wî ya di nîvê salên 1920an de bi gelemperî taybetmendiyên [[surrealîzm]]ê hene. Xebata wî ya paşîn bi gelemperî hêmanên şêwazên wî yên berê tevdigere. Picasso di dirêkiya hemû jiyana xwe de, bi taybetî bi serfirazî, ji ber serkeftinên xwe yên hunerî yên [[şoreşger]]î navûdengek gerdûnî û dewlemendiyek mezin bi dest xist û bû yek ji kesayetiyên herî naskirî yê hunera sedsala 20an. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1881]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Wênesazên spanî yên mêr]] 12n5hd1c9gtaub2i26tfg600z3j0cf5 2008514 2008513 2026-05-10T12:45:46Z Avestaboy 34898 2008514 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Pablo Ruiz Picasso'''<ref name="PCp15">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=H-DqAAAAMAAJ |sernav=Pablo Picasso: His Life and Times |paşnav1=Cabanne |pêşnav1=Pierre |tarîx=1977 |weşanger=Morrow |isbn=978-0-688-03232-6 |rûpel=15 |ziman=en }}</ref> (jdb. 25ê çiriya pêşîn 1881an - m. 8ê nîsana 1973an) [[wênesaz]], [[peykervan]], [[çapker]], [[seramîkîst]] û sêwiranerê [[şano]]yê yê [[spanî]] bû ku piraniya jiyana xwe ya mezin li [[Fransa]]yê derbas kir. Ew yek ji [[hunermend]]ên herî bibandor ê sedsala 20an e, ew bi hev-damezrênerkirina tevgera [[Kubîzm|kubîst]], dahênana peykerên çêkirî,<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=vbZIAQAAIAAJ |sernav=Pablo Picasso: The Man and the Image |paşnav1=Lyttle |pêşnav1=Richard B. |tarîx=1989 |weşanger=Atheneum |isbn=978-0-689-31393-6 |rûpel=2 |ziman=en }}</ref> hev-îcadkirina [[kolaj]]ê, û ji bo cûrbecûr şêwaz tê zanîn, ku wî alîkariya pêşkeftin û lêkolînê kir. Di nav berhemên wî yên herî navdar de [[Les Demoiselles d'Avignon]] a proto-kubîst (1907), û [[tablo]]ya dijî şer [[Guernica (tablo)|Guernica]] (1937), wêneyek dramatîk a Guernica ye, bajarê ku ji hêla hêzên hewayî yên [[Almanyaya Nazî|alman]] û [[Îtalyaya faşîst|îtalî]] ve di dema [[Şerê navxweyî yê Spanyayê]] de dihate [[bombebaran]]din. Picasso di salên xwe yên destpêkê de jêhatîbûna hunerî ya awarte nîşan da, di zarokatî û xortaniya xwe de bi rengekî xwezayî xêz dikir. Di dehsala yekem a sedsala 20an de, şêwaza wî guherî dema ku wî bi [[teorî]], [[teknîk]] û ramanên cûda ceribandin. Piştî sala 1906an, xebata [[Fauvîzm|Fauvist]] a hunermendê piçekî kevintir [[Henri Matisse]], Picasso teşwîq kir ku şêwazên radîkaltir bikole, lewra ew dest bi hevrikiyek fêkî di navbera her du hunermendan de kirin, yên ku paşê bi gelemperî ji hêla rexnegiran ve wekî serokên hunera nûjen dihatin hev kirin. Karê Picasso bi gelemperî di serdeman de têne dabeş kirin. Navên gelek serdemên wî yên paşîn têne nîqaş kirin, di nav wan de demên herî gelemperî yên ku di xebata wî de têne pejirandin [[Serdema Şîn]] (1901-1904), [[Serdema Gulê]] (1904-1906), [[Serdema bi bandor a Afrîkayê]] (1907-1909), [[Kubîzma Analîtîk]] (1909-1912), û [[Kubîzma Sentetîk]] (1912-1919) ne, Serdema Kubîzma Sentetik wek [[serdema Krîstal]] jî tê binavkirin. Piraniya xebatên Picasso yên dawiya salên 1910an û destpêka salên 1920an bi şêwazek [[Neoklasîzm|neoklasîk]] in û xebata wî ya di nîvê salên 1920an de bi gelemperî taybetmendiyên [[surrealîzm]]ê hene. Xebata wî ya paşîn bi gelemperî hêmanên şêwazên wî yên berê tevdigere. Picasso di dirêkiya hemû jiyana xwe de, bi taybetî bi serfirazî, ji ber serkeftinên xwe yên hunerî yên [[şoreşger]]î navûdengek gerdûnî û dewlemendiyek mezin bi dest xist û bû yek ji kesayetiyên herî naskirî yê hunera sedsala 20an. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1881]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Wênesazên spanî yên mêr]] ayhqk9lzxl08xc9iq0uk7d6gq3zbio7 Kategorî:Pirtûkên sedsala 21ê 14 136476 2008784 1970204 2026-05-11T08:22:53Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an|Wêjeya sedsala 21an]] ber bi [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê|Wêjeya sedsala 21ê]] ve hat beralîkirin 2008784 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] o8o1ublubaq12wei4hgorq0tgbbv7mi Şablon:Welat/çemandî 10 136922 2008791 1938319 2026-05-11T08:42:28Z Wikihez 39702 2008791 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Bikaranîna bilind}}</noinclude><noinclude>{{bnr|Şablon:parzemîna welatekî}}</noinclude>{{#switch:{{{1}}} | {{paşgir/çemandî|Azerbaycan|ê}} = Azerbaycan | {{paşgir/çemandî|Bengladeş|ê}} = Bangladeş | {{paşgir/çemandî|Behreyn|ê}} = Behreyn | {{paşgir/çemandî|Brûney|ê}} = Brûney | {{paşgir/çemandî|Bûtan (dewlet)|ê}} = Bûtan (dewlet) | {{paşgir/çemandî|Çîn|ê}} = Çîn | {{paşgir/çemandî|Efxanistan|ê}} = Efxanistan | {{paşgir/çemandî|Erebistana Siûdî|ê}} = Erebistana Siûdî | {{paşgir/çemandî|Ermenistan|ê}} = Ermenistan | {{paşgir/çemandî|Filîpîn|ê}} = Filîpîn | {{paşgir/çemandî|Gurcistan|ê}} = Gurcistan | {{paşgir/çemandî|Hindistan|ê}} = Hindistan | {{paşgir/çemandî|Iraq|ê}} = Iraq | {{paşgir/çemandî|Îndonezya|ê}} = Îndonezya | {{paşgir/çemandî|Îran|ê}} = Îran | {{paşgir/çemandî|Îsraêl|ê}} = Îsraêl | {{paşgir/çemandî|Japon|ê}} = Japon | {{paşgir/çemandî|Kamboca|ê}} = Kamboca | {{paşgir/çemandî|Korêya Bakur|ê}} = Korêya Bakur | {{paşgir/çemandî|Korêya Başûr|ê}} = Korêya Başûr | {{paşgir/çemandî|Kurdistan|ê}} = Kurdistan | {{paşgir/çemandî|Başûrê Kurdistanê|ê}} = Başûrê Kurdistanê | {{paşgir/çemandî|Bakurê Kurdistanê|ê}} = Bakurê Kurdistanê | {{paşgir/çemandî|Rojavaya Kurdistanê|ê}} = Rojavaya Kurdistanê | {{paşgir/çemandî|Rojhilata Kurdistanê|ê}} = Rojhilata Kurdistanê | {{paşgir/çemandî|Kuweyt|ê}} = Kuweyt | {{paşgir/çemandî|Laos|ê}} = Laos | {{paşgir/çemandî|Libnan|ê}} = Libnan | {{paşgir/çemandî|Malezya|ê}} = Malezya | {{paşgir/çemandî|Maldîv|ê}} = Maldîv | {{paşgir/çemandî|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|ê}} = Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban | {{paşgir/çemandî|Mongolya|ê}} = Mongolya | {{paşgir/çemandî|Myanmar|ê}} = Myanmar | {{paşgir/çemandî|Nepal|ê}} = Nepal | {{paşgir/çemandî|Oman|ê}} = Oman | {{paşgir/çemandî|Pakistan|ê}} = Pakistan | {{paşgir/çemandî|Qeter|ê}} = Qeter | {{paşgir/çemandî|Qazaxistan|ê}} = Qazaxistan | {{paşgir/çemandî|Qirgizistan|ê}} = Qirgizistan | {{paşgir/çemandî|Rûsya|ê}} = Rûsya | {{paşgir/çemandî|Singapûr|ê}} = Singapûr | {{paşgir/çemandî|Srî Lanka|ê}} = Srî Lanka | {{paşgir/çemandî|Sûrî|ê}} = Sûrî | {{paşgir/çemandî|Tacîkistan|ê}} = Tacîkistan | {{paşgir/çemandî|Taylenda|ê}} = Taylenda | {{paşgir/çemandî|Taywan|ê}} = Taywan | {{paşgir/çemandî|Tirkiye|ê}} = Tirkiye | {{paşgir/çemandî|Tîmora Rojhilat|ê}} = Tîmora Rojhilat | {{paşgir/çemandî|Tirkmenistan|ê}} = Tirkmenistan | {{paşgir/çemandî|Urdun|ê}} = Urdun | {{paşgir/çemandî|Ûzbêkistan|ê}} = Ûzbêkistan | {{paşgir/çemandî|Viyetnam|ê}} = Viyetnam | {{paşgir/çemandî|Yemen|ê}} = Yemen | {{paşgir/çemandî|Albanya|ê}} = Albanya | {{paşgir/çemandî|Almanya|ê}} = Almanya | {{paşgir/çemandî|Andorra|ê}} = Andorra | {{paşgir/çemandî|Awistirya|ê}} = Awistirya | {{paşgir/çemandî|Azerbaycan|ê}} = Azerbaycan | {{paşgir/çemandî|Belarûs|ê}} = Belarûs | {{paşgir/çemandî|Belçîka|ê}} = Belçîka | {{paşgir/çemandî|Bosniya û Herzegovîna|ê}} = Bosniya û Herzegovîna | {{paşgir/çemandî|Bulgaristan|ê}} = Bulgaristan | {{paşgir/çemandî|Danîmarka|ê}} = Danîmarka | {{paşgir/çemandî|Estonya|ê}} = Estonya | {{paşgir/çemandî|Fînlenda|ê}} = Fînlenda | {{paşgir/çemandî|Fransa|ê}} = Fransa | {{paşgir/çemandî|Gurcistan|ê}} = Gurcistan | {{paşgir/çemandî|Holenda|ê}} = Holenda | {{paşgir/çemandî|Komara Îrlendayê|ê}} = Komara Îrlendayê | {{paşgir/çemandî|Îrlenda|ê}} = Îrlenda | {{paşgir/çemandî|Keyaniya Yekbûyî|ê}} = Keyaniya Yekbûyî | {{paşgir/çemandî|Çekya|ê}} = Çekya | {{paşgir/çemandî|Xirwatistan|ê}} = Xirwatistan | {{paşgir/çemandî|Ketelonya|ê}} = Ketelonya | {{paşgir/çemandî|Îslenda|ê}} = Îslenda | {{paşgir/çemandî|Îtalya|ê}} = Îtalya | {{paşgir/çemandî|Kîpros|ê}} = Kîpros | {{paşgir/çemandî|Qibris|ê}} = Qibris | {{paşgir/çemandî|Makedonyaya Bakur|ê}} = Makedonyaya Bakur | {{paşgir/çemandî|Letonya|ê}} = Letonya | {{paşgir/çemandî|Liechtenstein|ê}} = Liechtenstein | {{paşgir/çemandî|Lîtvanya|ê}} = Lîtvanya | {{paşgir/çemandî|Lûksembûrg|ê}} = Lûksembûrg | {{paşgir/çemandî|Mecaristan|ê}} = Mecaristan | {{paşgir/çemandî|Malta|ê}} = Malta | {{paşgir/çemandî|Moldova|ê}} = Moldova | {{paşgir/çemandî|Monako|ê}} = Monako | {{paşgir/çemandî|Montenegro|ê}} = Montenegro | {{paşgir/çemandî|Norwêc|ê}} = Norwêc | {{paşgir/çemandî|Polonya|ê}} = Polonya | {{paşgir/çemandî|Portûgal|ê}} = Portûgal | {{paşgir/çemandî|Qazaxistan|ê}} = Qazaxistan | {{paşgir/çemandî|Romanya|ê}} = Romanya | {{paşgir/çemandî|Rûsya|ê}} = Rûsya | {{paşgir/çemandî|San Marîno|ê}} = San Marîno | {{paşgir/çemandî|Serbistan|ê}} = Serbistan | {{paşgir/çemandî|Slovakya|ê}} = Slovakya | {{paşgir/çemandî|Slovenya|ê}} = Slovenya | {{paşgir/çemandî|Spanya|ê}} = Spanya | {{paşgir/çemandî|Swêd|ê}} = Swêd | {{paşgir/çemandî|Swîsre|ê}} = Swîsre | {{paşgir/çemandî|Tirkiye|ê}} = Tirkiye | {{paşgir/çemandî|Ûkrayna|ê}} = Ûkrayna | {{paşgir/çemandî|Vatîkan|ê}} = Vatîkan | {{paşgir/çemandî|Yewnanistan|ê}} = Yewnanistan | {{paşgir/çemandî|Înglistan|ê}} = Înglistan | {{paşgir/çemandî|Wêls|ê}} = Wêls | {{paşgir/çemandî|Skotlenda|ê}} = Skotlenda | {{paşgir/çemandî|Nîjerya|ê}} = Nîjerya | {{paşgir/çemandî|Ewropa|ê}} = Ewropa | {{paşgir/çemandî|Asya|ê}} = Asya | {{paşgir/çemandî|Rojhilata Navîn|ê}} = Rojhilata Navîn | {{paşgir/çemandî|Başûr-rojhilatê Asyayê|ê}} = Başûr-rojhilatê Asyayê | {{paşgir/çemandî|Amerîka|ê}} = Amerîka | {{paşgir/çemandî|Afrîka|ê}} = Afrîka | {{paşgir/çemandî|Ewrasya|ê}} = Ewrasya | {{paşgir/çemandî|Amerîkaya Bakur|ê}} = Amerîkaya Bakur | {{paşgir/çemandî|Amerîkaya Başûr|ê}} = Amerîkaya Başûr | DYAyê = DYA | {{paşgir/çemandî|Kanada|ê}} = Kanada }}<noinclude>{{belgekirin|content=Navê welatekî ji navê çemandî dide}}[[Kategorî:Şablon]]</noinclude> 2vftg3xjlwfxm3bmwa02vhr4awxc1vk Kategorî:Nivîskarên sedsala 21ê 14 137570 2008744 1970203 2026-05-11T06:52:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2008744 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] 20bs727su59ca0wg4hxc32si81mr0qy 2008783 2008744 2026-05-11T08:22:52Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an|Wêjeya sedsala 21an]] ber bi [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê|Wêjeya sedsala 21ê]] ve hat beralîkirin 2008783 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] nak3ofm0hbsb64spxmfoqm7sh3vxmeu Kategorî:Jinên marokan 14 138942 2008941 1934802 2026-05-11T09:19:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2008941 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên afrîkî|marokan]] [[Kategorî:Jinên ereb|marokan]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|marokan]] [[Kategorî:Marokan|+]] c337zayvbmjuplmcf8av43rflk1dydx George Lincoln Rockwell 0 139638 2008923 1774512 2026-05-11T08:56:33Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008923 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''George Lincoln Rockwell''' ( jdb. [[9ê adarê|Adar]] [[1918]] li Bloomington, [[Illinois]] ; m. [[25ê tebaxê|25]] [[25ê tebaxê|Tebax]] [[1967]] li Arlington, [[Vîrjînya|Virginia]] ) damezrîner û serokê ''Yekîtiya Cîhanî ya Karsaziya Azad a Neteweyî Sosyalîst'' û şûngirê wê, ''Partiya Nazî ya Amerîkî'' bû. Di medyayê de bi navê "Hitlerê amerîkî" hat naskirin. == Perwerde û çalakî wek leşker == Rockwell li Bloomington, [[Illinois]] ji du lîstikvanên vaudeville ji dayik bû. Bavê wî [[George Lovejoy Rockwell]] bi eslê xwe Îngilîz-Skotlandî bû, diya wî [[Claire Schade Rockwell]] bi eslê xwe Alman-Fransî bû. Li gorî dêûbavên wî, ew fêrî jêhatiya axaftinê û bandorkirina girseyan bû. Ew wek xwendekar çû [[Hebron Academy|Akademiya Hebron]] li [[Maine]] û ji sala 1938-an de li zanîngeha Brown felsefe xwend. Di dema xwendina xwe de, wî bi taybetî ramana wekheviya mirovan red kir û [[Nasnameya Xiristiyanî|tevgera Nasnameya Xiristiyan]] pêş xist. Di sala 1940 de wî dev ji zanîngehê berdide û tevlî hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dibe û li wir jî di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de xizmet kiriye. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn di pîşesaziya reklamê de bû sêwirînerê grafîkê. Ew di sala 1950-an de dîsa hate şandin karûbarê û ji bo perwerdekirina leşkeran ji bo [[Şerê Korêyê|Şerê Koreyê]] hate veguheztin [[San Diego]] . Di sala 1952an de ji bo Îzlandayê hat veguhestin û di sala 1954an de xizmeta xwe bi dawî anî. == Weqf û serokatiya Partiya Nazî ya Amerîkî == Di sala 1955 de, Rockwell ji bo jinên leşkeran kovarek pro-cudabûn û antî-komunîst derxist. Ji ber tengasiyên aborî, piştî demeke kin hat vegerandin. Di Adara 1959-an de wî ''Yekîtiya Cîhanî ya Karsaziya Azad a Neteweyî ya Sosyalîst'' (WUFENS) damezrand, partiyek nijadperest û antî-komunîst ku di serî de ji bo veqetandina nijadî û li dijî milkê hevpar û destwerdana dewletê di aboriyê de axivî. Di Kanûn 1959 de, navê wê hate guherandin ''Partiya Nazî ya Amerîkî'', ku navenda wê li wîlayeta Arlington e. Di bin Rockwell de, Partiya Nazî di destpêkê de piştgirî da [[Ku Klux Klan]], nemaze li dijî daxwazên tevgera mafên sivîl ên reş û [[Martin Luther King]] . Lêbelê, Rockwell paşê Klan wekî pir bêbandor dît û piştgirî berda. Di sala 1965-an de, Rockwell ji [[Malcolm X]] telgrafek wergirt ku ew hişyarî da ku tolhildanek tund hebe ku Rockwell û gelê wî bi fîzîkî êrîşî King an jî kesên din ên reş bikin. <ref>[http://www.malcolm-x.org/docs/tel_rock.htm A telegram to Rockwell]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from [[Malcolm X]], 1965.</ref> Di roja 25. Di 19ê Hezîrana 1961ê de, Rockwell bi deh endamên din ên partiya xwe re beşdarî çalakiyek [[Neteweya Îslamê]] bû, ku tê de Malcolm X jî diaxivî, û 20 $ bexş kir. Rockwell diyar kir ku ew tercîh dike ku endam biçin Afrîkayê, lê ew neteweya Îslamê wekî "Naziyên reş" dibîne ji ber ku ew heman tiştê ku ew dike dixwazin - veqetandin . <ref>[http://rarehistoricalphotos.com/george-lincoln-rockwell-members-american-nazi-party-attend-nation-islam-summit-1962-hear-malcom-x-speak/ rarehistoricalphotos.com: George Lincoln Rockwell and members of the American Nazi Party attend a Nation of Islam summit, 1961], englisch, abgerufen am 23. Juni 2014</ref> Rockwell herî baş ji bo hevpeyivînek berfireh a Nîsana 1966an bi kovara [[Playboy]]ê re tê zanîn. Hevpeyvîn ji aliyê rojnamevanê reş Alex Haley ve li navenda Partiya Nazî ya Amerîkî hate kirin. <ref>{{Webarchive|url=http://www.playboy.com/arts-entertainment/features/george-lincoln-rockwell/george-lincoln-rockwell-01.html}} in ''Playboy Magazine'' conducted by Alex Haley</ref> Ji Rockwell re hat piştrast kirin ku dê tu Cihû wê hevpeyivînê neke û bi xeletî texmîn kir ku dê kesek reş jî neyê şandin. Lêbelê, wî piştre piştrast kir ku Haley dê bi wî re hevpeyivîn were kirin û biryar da ku her weha hevpeyvînê bike. Wek serokê partiyê, Rockwell sirgûnkirina hemû reşikan ji bo Afrîkayê û darvekirina hemî "xayinên komûnîst" wekî armanc bi nav kir. Divê destûr bidin Cihûyan ku bimînin (ji bilî Cihûyên reş û komûnîst), lê tenê heke ew bên qefilandin û milkên xwe bidin Amerîkîyên din ên spî. <ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/25/newsid_3031000/3031928.stm 1967: “American Hitler” shot dead], [[BBC]] und mehrere Interviewdokumentationen</ref> Wî Holokost înkar kir û wek komployeke komûnîst bi nav kir. Wî Hitler wekî pîroziyek binav kir. Wî [[şerê Viyetnamê]] jî pejirand. Rockwell pirsgirêka bingehîn bi nav kir ku Dewletên Yekbûyî bûye neteweyek " [[beatnik]]s û aştîxwaz". Wî her wiha ragihand ku wek Serokomar ew ê tavilê [[şerê nukleer|êrîşa nukleerî]] li dijî Çînê pêk bînin. <ref>{{Webarchive|url=http://www.loper.org/~george/trends/2003/Aug/958.html}} by David Maurer in ''Daily Progress'', 24. August 2003</ref> == Mirin == Di roja 25. Ew di tebaxa 1967an de ji hêla [[John Patler]] ve li balavxaneyek hate kuştin. Piştî kuştinê, di navbera xizmên Rockwell de, ku dixwestin şervanê Şerê Cîhanê li goristanek leşkerî veşêrin, û partiya ku cenaze li ser bingeha wesiyeta îdîaya Rockwell girt, nakokî derket. Wezareta Parastinê di dawiyê de destûr da ku li ''Goristana Neteweyî ya Culpeper'' were veşartin, lê bi şertê ku endamên partiyê swastikas û nîşaneyên partiyê li xwe nekin. Ji ber ku hinekan bi cih neanîn, [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Artêşa Dewletên Yekbûyî]] di tebaxa 1967an de pêşî li goristana yekem girt. Piştî wê, şeş goristanên din red kirin ku Rockwell binax bikin. Di 31ê tebaxa 1967an de, serkeşiyên partiyê piştrast kirin ku Rockwell wê sibehê hat şewitandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1918]] [[Kategorî:Mirin 1967]] ak00t8yf9aecoj8yvnt33sye35v377t 2008951 2008923 2026-05-11T09:22:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2008951 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''George Lincoln Rockwell''' ( jdb. [[9ê adarê|Adar]] [[1918]] li Bloomington, [[Illinois]] ; m. [[25ê tebaxê|25]] [[25ê tebaxê|Tebax]] [[1967]] li Arlington, [[Vîrjînya|Virginia]] ) damezrîner û serokê ''Yekîtiya Cîhanî ya Karsaziya Azad a Neteweyî Sosyalîst'' û şûngirê wê, ''Partiya Nazî ya Amerîkî'' bû. Di medyayê de bi navê "Hitlerê amerîkî" hat naskirin. == Perwerde û çalakî wek leşker == Rockwell li Bloomington, [[Illinois]] ji du lîstikvanên vaudeville ji dayik bû. Bavê wî [[George Lovejoy Rockwell]] bi eslê xwe Îngilîz-Skotlandî bû, diya wî [[Claire Schade Rockwell]] bi eslê xwe Alman-Fransî bû. Li gorî dêûbavên wî, ew fêrî jêhatiya axaftinê û bandorkirina girseyan bû. Ew wek xwendekar çû [[Hebron Academy|Akademiya Hebron]] li [[Maine]] û ji sala 1938-an de li zanîngeha Brown felsefe xwend. Di dema xwendina xwe de, wî bi taybetî ramana wekheviya mirovan red kir û [[Nasnameya Xiristiyanî|tevgera Nasnameya Xiristiyan]] pêş xist. Di sala 1940 de wî dev ji zanîngehê berdide û tevlî hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dibe û li wir jî di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de xizmet kiriye. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn di pîşesaziya reklamê de bû sêwirînerê grafîkê. Ew di sala 1950-an de dîsa hate şandin karûbarê û ji bo perwerdekirina leşkeran ji bo [[Şerê Korêyê|Şerê Koreyê]] hate veguheztin [[San Diego]] . Di sala 1952an de ji bo Îzlandayê hat veguhestin û di sala 1954an de xizmeta xwe bi dawî anî. == Weqf û serokatiya Partiya Nazî ya Amerîkî == Di sala 1955 de, Rockwell ji bo jinên leşkeran kovarek pro-cudabûn û antî-komunîst derxist. Ji ber tengasiyên aborî, piştî demeke kin hat vegerandin. Di Adara 1959-an de wî ''Yekîtiya Cîhanî ya Karsaziya Azad a Neteweyî ya Sosyalîst'' (WUFENS) damezrand, partiyek nijadperest û antî-komunîst ku di serî de ji bo veqetandina nijadî û li dijî milkê hevpar û destwerdana dewletê di aboriyê de axivî. Di Kanûn 1959 de, navê wê hate guherandin ''Partiya Nazî ya Amerîkî'', ku navenda wê li wîlayeta Arlington e. Di bin Rockwell de, Partiya Nazî di destpêkê de piştgirî da [[Ku Klux Klan]], nemaze li dijî daxwazên tevgera mafên sivîl ên reş û [[Martin Luther King]] . Lêbelê, Rockwell paşê Klan wekî pir bêbandor dît û piştgirî berda. Di sala 1965-an de, Rockwell ji [[Malcolm X]] telgrafek wergirt ku ew hişyarî da ku tolhildanek tund hebe ku Rockwell û gelê wî bi fîzîkî êrîşî King an jî kesên din ên reş bikin. <ref>[http://www.malcolm-x.org/docs/tel_rock.htm A telegram to Rockwell]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} from [[Malcolm X]], 1965.</ref> Di roja 25. Di 19ê Hezîrana 1961ê de, Rockwell bi deh endamên din ên partiya xwe re beşdarî çalakiyek [[Neteweya Îslamê]] bû, ku tê de Malcolm X jî diaxivî, û 20 $ bexş kir. Rockwell diyar kir ku ew tercîh dike ku endam biçin Afrîkayê, lê ew neteweya Îslamê wekî "Naziyên reş" dibîne ji ber ku ew heman tiştê ku ew dike dixwazin - veqetandin . <ref>[http://rarehistoricalphotos.com/george-lincoln-rockwell-members-american-nazi-party-attend-nation-islam-summit-1962-hear-malcom-x-speak/ rarehistoricalphotos.com: George Lincoln Rockwell and members of the American Nazi Party attend a Nation of Islam summit, 1961], englisch, abgerufen am 23. Juni 2014</ref> Rockwell herî baş ji bo hevpeyivînek berfireh a Nîsana 1966an bi kovara [[Playboy]]ê re tê zanîn. Hevpeyvîn ji aliyê rojnamevanê reş Alex Haley ve li navenda Partiya Nazî ya Amerîkî hate kirin. <ref>{{Webarchive|url=http://www.playboy.com/arts-entertainment/features/george-lincoln-rockwell/george-lincoln-rockwell-01.html}} in ''Playboy Magazine'' conducted by Alex Haley</ref> Ji Rockwell re hat piştrast kirin ku dê tu Cihû wê hevpeyivînê neke û bi xeletî texmîn kir ku dê kesek reş jî neyê şandin. Lêbelê, wî piştre piştrast kir ku Haley dê bi wî re hevpeyivîn were kirin û biryar da ku her weha hevpeyvînê bike. Wek serokê partiyê, Rockwell sirgûnkirina hemû reşikan ji bo Afrîkayê û darvekirina hemî "xayinên komûnîst" wekî armanc bi nav kir. Divê destûr bidin Cihûyan ku bimînin (ji bilî Cihûyên reş û komûnîst), lê tenê heke ew bên qefilandin û milkên xwe bidin Amerîkîyên din ên spî. <ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/25/newsid_3031000/3031928.stm 1967: “American Hitler” shot dead], [[BBC]] und mehrere Interviewdokumentationen</ref> Wî Holokost înkar kir û wek komployeke komûnîst bi nav kir. Wî Hitler wekî pîroziyek binav kir. Wî [[şerê Viyetnamê]] jî pejirand. Rockwell pirsgirêka bingehîn bi nav kir ku Dewletên Yekbûyî bûye neteweyek " [[beatnik]]s û aştîxwaz". Wî her wiha ragihand ku wek Serokomar ew ê tavilê [[şerê nukleer|êrîşa nukleerî]] li dijî Çînê pêk bînin. <ref>{{Webarchive|url=http://www.loper.org/~george/trends/2003/Aug/958.html}} by David Maurer in ''Daily Progress'', 24. August 2003</ref> == Mirin == Di roja 25. Ew di tebaxa 1967an de ji hêla [[John Patler]] ve li balavxaneyek hate kuştin. Piştî kuştinê, di navbera xizmên Rockwell de, ku dixwestin şervanê Şerê Cîhanê li goristanek leşkerî veşêrin, û partiya ku cenaze li ser bingeha wesiyeta îdîaya Rockwell girt, nakokî derket. Wezareta Parastinê di dawiyê de destûr da ku li ''Goristana Neteweyî ya Culpeper'' were veşartin, lê bi şertê ku endamên partiyê swastikas û nîşaneyên partiyê li xwe nekin. Ji ber ku hinekan bi cih neanîn, [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Artêşa Dewletên Yekbûyî]] di tebaxa 1967an de pêşî li goristana yekem girt. Piştî wê, şeş goristanên din red kirin ku Rockwell binax bikin. Di 31ê tebaxa 1967an de, serkeşiyên partiyê piştrast kirin ku Rockwell wê sibehê hat şewitandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1918]] [[Kategorî:Mirin 1967]] d0j5pioxya7o8ulemp23al6j5ut5sh2 2008968 2008951 2026-05-11T09:54:37Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2008968 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''George Lincoln Rockwell''' ( jdb. [[9ê adarê|Adar]] [[1918]] li Bloomington, [[Illinois]] ; m. [[25ê tebaxê|25]] [[25ê tebaxê|Tebax]] [[1967]] li Arlington, [[Vîrjînya|Virginia]] ) damezrîner û serokê ''Yekîtiya Cîhanî ya Karsaziya Azad a Neteweyî Sosyalîst'' û şûngirê wê, ''Partiya Nazî ya Amerîkî'' bû. Di medyayê de bi navê "Hitlerê amerîkî" hat naskirin. == Perwerde û çalakî wek leşker == Rockwell li Bloomington, [[Illinois]] ji du lîstikvanên vaudeville ji dayik bû. Bavê wî [[George Lovejoy Rockwell]] bi eslê xwe Îngilîz-Skotlandî bû, diya wî [[Claire Schade Rockwell]] bi eslê xwe Alman-Fransî bû. Li gorî dêûbavên wî, ew fêrî jêhatiya axaftinê û bandorkirina girseyan bû. Ew wek xwendekar çû [[Hebron Academy|Akademiya Hebron]] li [[Maine]] û ji sala 1938-an de li zanîngeha Brown felsefe xwend. Di dema xwendina xwe de, wî bi taybetî ramana wekheviya mirovan red kir û [[Nasnameya Xiristiyanî|tevgera Nasnameya Xiristiyan]] pêş xist. Di sala 1940 de wî dev ji zanîngehê berdide û tevlî hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dibe û li wir jî di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de xizmet kiriye. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn di pîşesaziya reklamê de bû sêwirînerê grafîkê. Ew di sala 1950-an de dîsa hate şandin karûbarê û ji bo perwerdekirina leşkeran ji bo [[Şerê Korêyê|Şerê Koreyê]] hate veguheztin [[San Diego]] . Di sala 1952an de ji bo Îzlandayê hat veguhestin û di sala 1954an de xizmeta xwe bi dawî anî. == Weqf û serokatiya Partiya Nazî ya Amerîkî == Di sala 1955 de, Rockwell ji bo jinên leşkeran kovarek pro-cudabûn û antî-komunîst derxist. Ji ber tengasiyên aborî, piştî demeke kin hat vegerandin. Di Adara 1959-an de wî ''Yekîtiya Cîhanî ya Karsaziya Azad a Neteweyî ya Sosyalîst'' (WUFENS) damezrand, partiyek nijadperest û antî-komunîst ku di serî de ji bo veqetandina nijadî û li dijî milkê hevpar û destwerdana dewletê di aboriyê de axivî. Di Kanûn 1959 de, navê wê hate guherandin ''Partiya Nazî ya Amerîkî'', ku navenda wê li wîlayeta Arlington e. Di bin Rockwell de, Partiya Nazî di destpêkê de piştgirî da [[Ku Klux Klan]], nemaze li dijî daxwazên tevgera mafên sivîl ên reş û [[Martin Luther King]] . Lêbelê, Rockwell paşê Klan wekî pir bêbandor dît û piştgirî berda. Di sala 1965-an de, Rockwell ji [[Malcolm X]] telgrafek wergirt ku ew hişyarî da ku tolhildanek tund hebe ku Rockwell û gelê wî bi fîzîkî êrîşî King an jî kesên din ên reş bikin. <ref>[http://www.malcolm-x.org/docs/tel_rock.htm A telegram to Rockwell]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} from [[Malcolm X]], 1965.</ref> Di roja 25. Di 19ê Hezîrana 1961ê de, Rockwell bi deh endamên din ên partiya xwe re beşdarî çalakiyek [[Neteweya Îslamê]] bû, ku tê de Malcolm X jî diaxivî, û 20 $ bexş kir. Rockwell diyar kir ku ew tercîh dike ku endam biçin Afrîkayê, lê ew neteweya Îslamê wekî "Naziyên reş" dibîne ji ber ku ew heman tiştê ku ew dike dixwazin - veqetandin . <ref>[http://rarehistoricalphotos.com/george-lincoln-rockwell-members-american-nazi-party-attend-nation-islam-summit-1962-hear-malcom-x-speak/ rarehistoricalphotos.com: George Lincoln Rockwell and members of the American Nazi Party attend a Nation of Islam summit, 1961], englisch, abgerufen am 23. Juni 2014</ref> Rockwell herî baş ji bo hevpeyivînek berfireh a Nîsana 1966an bi kovara [[Playboy]]ê re tê zanîn. Hevpeyvîn ji aliyê rojnamevanê reş Alex Haley ve li navenda Partiya Nazî ya Amerîkî hate kirin. <ref>{{Webarchive|url=http://www.playboy.com/arts-entertainment/features/george-lincoln-rockwell/george-lincoln-rockwell-01.html}} in ''Playboy Magazine'' conducted by Alex Haley</ref> Ji Rockwell re hat piştrast kirin ku dê tu Cihû wê hevpeyivînê neke û bi xeletî texmîn kir ku dê kesek reş jî neyê şandin. Lêbelê, wî piştre piştrast kir ku Haley dê bi wî re hevpeyivîn were kirin û biryar da ku her weha hevpeyvînê bike. Wek serokê partiyê, Rockwell sirgûnkirina hemû reşikan ji bo Afrîkayê û darvekirina hemî "xayinên komûnîst" wekî armanc bi nav kir. Divê destûr bidin Cihûyan ku bimînin (ji bilî Cihûyên reş û komûnîst), lê tenê heke ew bên qefilandin û milkên xwe bidin Amerîkîyên din ên spî. <ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/25/newsid_3031000/3031928.stm 1967: “American Hitler” shot dead], [[BBC]] und mehrere Interviewdokumentationen</ref> Wî Holokost înkar kir û wek komployeke komûnîst bi nav kir. Wî Hitler wekî pîroziyek binav kir. Wî [[şerê Viyetnamê]] jî pejirand. Rockwell pirsgirêka bingehîn bi nav kir ku Dewletên Yekbûyî bûye neteweyek " [[beatnik]]s û aştîxwaz". Wî her wiha ragihand ku wek Serokomar ew ê tavilê [[şerê nukleer|êrîşa nukleerî]] li dijî Çînê pêk bînin. <ref>{{Webarchive|url=http://www.loper.org/~george/trends/2003/Aug/958.html}} by David Maurer in ''Daily Progress'', 24. August 2003</ref> == Mirin == Di roja 25. Ew di tebaxa 1967an de ji hêla [[John Patler]] ve li balavxaneyek hate kuştin. Piştî kuştinê, di navbera xizmên Rockwell de, ku dixwestin şervanê Şerê Cîhanê li goristanek leşkerî veşêrin, û partiya ku cenaze li ser bingeha wesiyeta îdîaya Rockwell girt, nakokî derket. Wezareta Parastinê di dawiyê de destûr da ku li ''Goristana Neteweyî ya Culpeper'' were veşartin, lê bi şertê ku endamên partiyê swastikas û nîşaneyên partiyê li xwe nekin. Ji ber ku hinekan bi cih neanîn, [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Artêşa Dewletên Yekbûyî]] di tebaxa 1967an de pêşî li goristana yekem girt. Piştî wê, şeş goristanên din red kirin ku Rockwell binax bikin. Di 31ê tebaxa 1967an de, serkeşiyên partiyê piştrast kirin ku Rockwell wê sibehê hat şewitandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1918]] [[Kategorî:Mirin 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] t41063k7d1bpdl2tfco1vufiir9mwqr 2009016 2008968 2026-05-11T10:53:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009016 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''George Lincoln Rockwell''' ( jdb. [[9ê adarê|Adar]] [[1918]] li Bloomington, [[Illinois]] ; m. [[25ê tebaxê|25]] [[25ê tebaxê|Tebax]] [[1967]] li Arlington, [[Vîrjînya|Virginia]] ) damezrîner û serokê ''Yekîtiya Cîhanî ya Karsaziya Azad a Neteweyî Sosyalîst'' û şûngirê wê, ''Partiya Nazî ya Amerîkî'' bû. Di medyayê de bi navê "Hitlerê amerîkî" hat naskirin. == Perwerde û çalakî wek leşker == Rockwell li Bloomington, [[Illinois]] ji du lîstikvanên vaudeville ji dayik bû. Bavê wî [[George Lovejoy Rockwell]] bi eslê xwe Îngilîz-Skotlandî bû, diya wî [[Claire Schade Rockwell]] bi eslê xwe Alman-Fransî bû. Li gorî dêûbavên wî, ew fêrî jêhatiya axaftinê û bandorkirina girseyan bû. Ew wek xwendekar çû [[Hebron Academy|Akademiya Hebron]] li [[Maine]] û ji sala 1938-an de li zanîngeha Brown felsefe xwend. Di dema xwendina xwe de, wî bi taybetî ramana wekheviya mirovan red kir û [[Nasnameya Xiristiyanî|tevgera Nasnameya Xiristiyan]] pêş xist. Di sala 1940 de wî dev ji zanîngehê berdide û tevlî hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dibe û li wir jî di [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de xizmet kiriye. Piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn di pîşesaziya reklamê de bû sêwirînerê grafîkê. Ew di sala 1950-an de dîsa hate şandin karûbarê û ji bo perwerdekirina leşkeran ji bo [[Şerê Korêyê|Şerê Koreyê]] hate veguheztin [[San Diego]] . Di sala 1952an de ji bo Îzlandayê hat veguhestin û di sala 1954an de xizmeta xwe bi dawî anî. == Weqf û serokatiya Partiya Nazî ya Amerîkî == Di sala 1955 de, Rockwell ji bo jinên leşkeran kovarek pro-cudabûn û antî-komunîst derxist. Ji ber tengasiyên aborî, piştî demeke kin hat vegerandin. Di Adara 1959-an de wî ''Yekîtiya Cîhanî ya Karsaziya Azad a Neteweyî ya Sosyalîst'' (WUFENS) damezrand, partiyek nijadperest û antî-komunîst ku di serî de ji bo veqetandina nijadî û li dijî milkê hevpar û destwerdana dewletê di aboriyê de axivî. Di Kanûn 1959 de, navê wê hate guherandin ''Partiya Nazî ya Amerîkî'', ku navenda wê li wîlayeta Arlington e. Di bin Rockwell de, Partiya Nazî di destpêkê de piştgirî da [[Ku Klux Klan]], nemaze li dijî daxwazên tevgera mafên sivîl ên reş û [[Martin Luther King]] . Lêbelê, Rockwell paşê Klan wekî pir bêbandor dît û piştgirî berda. Di sala 1965-an de, Rockwell ji [[Malcolm X]] telgrafek wergirt ku ew hişyarî da ku tolhildanek tund hebe ku Rockwell û gelê wî bi fîzîkî êrîşî King an jî kesên din ên reş bikin. <ref>[http://www.malcolm-x.org/docs/tel_rock.htm A telegram to Rockwell]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} from [[Malcolm X]], 1965.</ref> Di roja 25. Di 19ê Hezîrana 1961ê de, Rockwell bi deh endamên din ên partiya xwe re beşdarî çalakiyek [[Neteweya Îslamê]] bû, ku tê de Malcolm X jî diaxivî, û 20 $ bexş kir. Rockwell diyar kir ku ew tercîh dike ku endam biçin Afrîkayê, lê ew neteweya Îslamê wekî "Naziyên reş" dibîne ji ber ku ew heman tiştê ku ew dike dixwazin - veqetandin . <ref>[http://rarehistoricalphotos.com/george-lincoln-rockwell-members-american-nazi-party-attend-nation-islam-summit-1962-hear-malcom-x-speak/ rarehistoricalphotos.com: George Lincoln Rockwell and members of the American Nazi Party attend a Nation of Islam summit, 1961], englisch, abgerufen am 23. Juni 2014</ref> Rockwell herî baş ji bo hevpeyivînek berfireh a Nîsana 1966an bi kovara [[Playboy]]ê re tê zanîn. Hevpeyvîn ji aliyê rojnamevanê reş Alex Haley ve li navenda Partiya Nazî ya Amerîkî hate kirin. <ref>{{Webarchive|url=http://www.playboy.com/arts-entertainment/features/george-lincoln-rockwell/george-lincoln-rockwell-01.html}} in ''Playboy Magazine'' conducted by Alex Haley</ref> Ji Rockwell re hat piştrast kirin ku dê tu Cihû wê hevpeyivînê neke û bi xeletî texmîn kir ku dê kesek reş jî neyê şandin. Lêbelê, wî piştre piştrast kir ku Haley dê bi wî re hevpeyivîn were kirin û biryar da ku her weha hevpeyvînê bike. Wek serokê partiyê, Rockwell sirgûnkirina hemû reşikan ji bo Afrîkayê û darvekirina hemî "xayinên komûnîst" wekî armanc bi nav kir. Divê destûr bidin Cihûyan ku bimînin (ji bilî Cihûyên reş û komûnîst), lê tenê heke ew bên qefilandin û milkên xwe bidin Amerîkîyên din ên spî. <ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/25/newsid_3031000/3031928.stm 1967: “American Hitler” shot dead], [[BBC]] und mehrere Interviewdokumentationen</ref> Wî Holokost înkar kir û wek komployeke komûnîst bi nav kir. Wî Hitler wekî pîroziyek binav kir. Wî [[şerê Viyetnamê]] jî pejirand. Rockwell pirsgirêka bingehîn bi nav kir ku Dewletên Yekbûyî bûye neteweyek " [[beatnik]]s û aştîxwaz". Wî her wiha ragihand ku wek Serokomar ew ê tavilê [[şerê nukleer|êrîşa nukleerî]] li dijî Çînê pêk bînin. <ref>{{Webarchive|url=http://www.loper.org/~george/trends/2003/Aug/958.html}} by David Maurer in ''Daily Progress'', 24. August 2003</ref> == Mirin == Di roja 25. Ew di tebaxa 1967an de ji hêla [[John Patler]] ve li balavxaneyek hate kuştin. Piştî kuştinê, di navbera xizmên Rockwell de, ku dixwestin şervanê Şerê Cîhanê li goristanek leşkerî veşêrin, û partiya ku cenaze li ser bingeha wesiyeta îdîaya Rockwell girt, nakokî derket. Wezareta Parastinê di dawiyê de destûr da ku li ''Goristana Neteweyî ya Culpeper'' were veşartin, lê bi şertê ku endamên partiyê swastikas û nîşaneyên partiyê li xwe nekin. Ji ber ku hinekan bi cih neanîn, [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Artêşa Dewletên Yekbûyî]] di tebaxa 1967an de pêşî li goristana yekem girt. Piştî wê, şeş goristanên din red kirin ku Rockwell binax bikin. Di 31ê tebaxa 1967an de, serkeşiyên partiyê piştrast kirin ku Rockwell wê sibehê hat şewitandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Agnostîkên amerîkî]] [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1918]] [[Kategorî:Mirin 1967]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an]] 2nqfng9zx9fued43upkuk4kb6bw2k6i Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2008786 2008319 2026-05-11T08:22:56Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2008786 wikitext text/x-wiki == 2026-05-11T08:22:55Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]]: 3 hat(in) dîtin, 3 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] == 2026-05-10T08:22:54Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-09T08:22:29Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-08T08:22:17Z == * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 2 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-07T11:51:00Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 38 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]]: 3 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Giravên Salomon]] → [[:Kategorî:Giravên Silêman]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Sal li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-05-05T08:23:36Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-04T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2006482 Qeydên kevn]''' aywal6i0kwpdgapu2hr0qucy26t0ean Kategorî:1974 li Qibrisê 14 203867 2008878 1598637 2026-05-11T08:50:10Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1974 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1974 li Qibrisê]] guhart 1598637 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:1974 li Asyayê]] 6ufzce7p4drieq41a7o37231l3vkxj6 Kategorî:1970î li Qibrisê 14 207679 2008870 1437377 2026-05-11T08:49:35Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1970î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1970î li Qibrisê]] guhart 1437377 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê 14 212666 2008894 1596400 2026-05-11T08:50:51Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 1596400 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Salên sedsala 20an li gorî welatan]] [[Kategorî:Salên sedsala 20an li Ewropayê]] o7w5qwv8q2wrn0vo50jd3lq6et2nhx9 Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê 14 212724 2008832 1702816 2026-05-11T08:47:13Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 1702816 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Asyayê]] 90vd1kxrng0m1enpd6olpunt2uyvsxk Kategorî:Dehsal li Qibrisê 14 224018 2008914 2007025 2026-05-11T08:53:38Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] guhart 2007025 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dehsal li gorî welatan|Kîprosê]] [[Kategorî:Dehsal li Asyayê]] [[Kategorî:Dehsal li Ewropayê]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] a99l7wejt0fzflzzefveyyxvmo55c20 Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê 14 224873 2008798 1598115 2026-05-11T08:44:05Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] guhart 1598115 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Avabûnên 1926an li Asyayê]] r4gbgnqnusoivsbcrjs2wujxdkh3bhu Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê 14 224875 2008854 1598112 2026-05-11T08:49:06Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] guhart 1598112 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:1926 li Qibrisê 14 224876 2008850 1601988 2026-05-11T08:49:02Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1926 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1926 li Qibrisê]] guhart 1601988 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:1926 li Asyayê]] 7wrds6xwpkqo45yzl1tsaryonaefjyq Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan 14 224877 2008794 2007822 2026-05-11T08:43:57Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] weke [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] guhart 2007822 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Sal li Qibrisê]] 0ea9cormllt441f0es9v80oplpxr8ns Kategorî:1920î li Qibrisê 14 226164 2008846 1601987 2026-05-11T08:48:57Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1920î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1920î li Qibrisê]] guhart 1601987 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê 14 226165 2008890 1922708 2026-05-11T08:50:30Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 1922708 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Ewropayê]] i3p49iu8gkubr8s4l0qr92cwknd8gy2 Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan 14 226166 2008918 2007051 2026-05-11T08:53:44Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] weke [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] guhart 2007051 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] 6gavc3ohjuoawobp2x2k2q3woehvcmg Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê 14 226170 2008901 2007037 2026-05-11T08:52:41Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] guhart 2007037 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li gorî welatan]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Asyayê]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Ewropayê]] [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] 1mi9993msdoymo2mrmd3c461d95kmtt Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1926an li Qibrisê 15 226779 2008800 1603243 2026-05-11T08:44:06Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] guhart 1603243 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1920î li Qibrisê 15 227128 2008856 1603603 2026-05-11T08:49:06Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] guhart 1603603 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1926 li Qibrisê 15 228423 2008852 1604942 2026-05-11T08:49:02Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1926 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1926 li Qibrisê]] guhart 1604942 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Dehsal li Qibrisê 15 229844 2008916 1606395 2026-05-11T08:53:39Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Dehsal li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Dehsal li Qibrisê]] guhart 1606395 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1974 li Qibrisê 15 230037 2008880 1606597 2026-05-11T08:50:11Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1974 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1974 li Qibrisê]] guhart 1606597 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan 15 232224 2008920 1608884 2026-05-11T08:53:44Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] guhart 1608884 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1920î li Qibrisê 15 233532 2008848 1610233 2026-05-11T08:48:58Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1920î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1920î li Qibrisê]] guhart 1610233 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 20an li Qibrisê 15 235201 2008834 1611952 2026-05-11T08:47:14Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 1611952 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 20an li Qibrisê 15 236834 2008896 1613622 2026-05-11T08:50:51Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 1613622 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 2an li Qibrisê 15 236976 2008903 1613772 2026-05-11T08:52:42Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 2an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 2an li Qibrisê]] guhart 1613772 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê 15 240207 2008892 1617087 2026-05-11T08:50:31Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 1617087 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1970î li Qibrisê 15 240214 2008872 1617094 2026-05-11T08:49:36Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1970î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1970î li Qibrisê]] guhart 1617094 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan 15 241325 2008796 1618244 2026-05-11T08:43:58Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] guhart 1618244 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê 14 245840 2008909 2007038 2026-05-11T08:52:51Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]] guhart 2007038 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Hezarsala 3an li gorî welatan]] [[Kategorî:Hezarsala 3an li Asyayê]] [[Kategorî:Hezarsala 3an li Ewropayê]] [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] tarwb1vlv0ccwli85uti1rm9gyohckf Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 3an li Qibrisê 15 246248 2008911 1634297 2026-05-11T08:52:51Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 3an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 3an li Qibrisê]] guhart 1634297 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Kategorî:Avabûnên 1989an li Qibrisê 14 247311 2008802 1647653 2026-05-11T08:44:12Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1989an li Qibrisê]] guhart 1647653 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Avabûnên 1989an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1989an li Ewropayê]] kup95c1mviw1i54zyvai2knwun03uhz Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê 14 247317 2008886 1647650 2026-05-11T08:50:22Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] guhart 1647650 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:1989 li Qibrisê 14 247319 2008882 1647675 2026-05-11T08:50:14Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1989 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1989 li Qibrisê]] guhart 1647675 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:1989 li Asyayê]] [[Kategorî:1989 li Ewropayê]] jwiegswea3hamws3z2wzspyiuoofqn1 Kategorî:1980î li Qibrisê 14 247321 2008874 1647673 2026-05-11T08:50:04Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1980î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1980î li Qibrisê]] guhart 1647673 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê 14 247323 2008905 2007074 2026-05-11T08:52:46Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] guhart 2007074 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] 6b0zuvr5cjl1ybh0fvi0wigmjr2qttv Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1980î li Qibrisê 15 247432 2008888 1648426 2026-05-11T08:50:22Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] guhart 1648426 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1980î li Qibrisê 15 247653 2008876 1648647 2026-05-11T08:50:05Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1980î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1980î li Qibrisê]] guhart 1648647 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1989 li Qibrisê 15 247821 2008884 1648815 2026-05-11T08:50:16Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1989 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1989 li Qibrisê]] guhart 1648815 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê 15 248048 2008907 1649042 2026-05-11T08:52:46Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] guhart 1649042 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1989an li Qibrisê 15 248052 2008804 1649046 2026-05-11T08:44:12Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1989an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1989an li Qibrisê]] guhart 1649046 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Kategorî:Çanda Nîjeryayê 14 254196 2009051 1911626 2026-05-11T11:39:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2009051 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan|Nîjeryayê]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Nîjeryayê]] [[Kategorî:Nîjerya]] rqfz4csqmqsha4caj1ce875no0qwtk1 Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê 14 258938 2008806 1717268 2026-05-11T08:44:18Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê]] guhart 1717268 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] [[Kategorî:1960 li Kîprosê]] d5mcozm2krpdlz919olv034fn0ytib1 Kategorî:1960 li Qibrisê 14 258973 2008862 1717564 2026-05-11T08:49:15Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1960 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1960 li Qibrisê]] guhart 1717564 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:1960 li Asyayê]] pxzmc1xrwk8mt1ixrfprrdjqz1mabf4 Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê 14 258974 2008866 1717267 2026-05-11T08:49:21Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] guhart 1717267 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:1960î li Qibrisê 14 259012 2008858 1717563 2026-05-11T08:49:10Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1960î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1960î li Qibrisê]] guhart 1717563 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960î li Qibrisê 15 259533 2008868 1742243 2026-05-11T08:49:22Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] guhart 1742243 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1960î li Qibrisê 15 259551 2008860 1742261 2026-05-11T08:49:11Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1960î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1960î li Qibrisê]] guhart 1742261 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:1960 li Qibrisê 15 259558 2008864 1742268 2026-05-11T08:49:16Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1960 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1960 li Qibrisê]] guhart 1742268 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960an li Qibrisê 15 259565 2008808 1742275 2026-05-11T08:44:18Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960an li Qibrisê]] guhart 1742275 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê 14 261415 2008820 2007118 2026-05-11T08:47:00Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] guhart 2007118 wikitext text/x-wiki {{otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] 4q9jg3yfozz4uca6ud9oqqxok6o8dyi Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê 14 261416 2008824 1762392 2026-05-11T08:47:04Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] guhart 1762392 wikitext text/x-wiki {{otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Ewropayê]] fwqlzjhfzblzgwj4481zho4zp64vxvs Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê 14 261417 2008828 1762370 2026-05-11T08:47:09Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] guhart 1762370 wikitext text/x-wiki {{otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Asyayê]] rmt6e5r3mrjeah997pjpfjmo9djifgh Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 14an li Qibrisê 15 261981 2008826 1767451 2026-05-11T08:47:05Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 14an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 14an li Qibrisê]] guhart 1767451 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 13an li Qibrisê 15 261987 2008822 1767457 2026-05-11T08:47:00Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 13an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 13an li Qibrisê]] guhart 1767457 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 15an li Qibrisê 15 262013 2008830 1767483 2026-05-11T08:47:10Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 15an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 15an li Qibrisê]] guhart 1767483 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Kategorî:Mêrên alman li gorî pîşeyan 14 275837 2008525 1999473 2026-05-10T13:17:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2008525 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Alman li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên alman]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|alman]] nk2ipo9xtk9jkcmzxfbc28r5287eogv Kategorî:Nivîskar li gorî parzemînan 14 276274 2008675 1848642 2026-05-10T21:25:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2008675 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskar| parzemîn]] [[Kategorî:Wêje li gorî parzemînan]] 806l8me6i1ea4gnjggnm2p6ldjla1ch 2008676 2008675 2026-05-10T21:26:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2008676 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskar| parzemîn]] [[Kategorî:Wêje li gorî parzemînan|+Nivîskar]] nht1s19n619w7zhsa2twqp93p36r7sn Kategorî:Peykervanên lezbiyen 14 286022 2008601 1879643 2026-05-10T14:53:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2008601 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên lezbiyen|Peykervan]] [[Kategorî:Peykervanên jin]] t3oa2w8wco1rqhlqzxa0ul2tdyxdd74 2008604 2008601 2026-05-10T14:56:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2008604 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên lezbiyen|Peykervan]] [[Kategorî:Peykervanên jin|+Lezbiyen]] l8omzvoyhxxp2s93qa0fvg8etpbvu4v Kategorî:Peykervanên jin 14 286039 2008602 1879667 2026-05-10T14:54:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2008602 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin]] [[Kategorî:Peykervan|+Lezbiyen]] nqp16s9d7erf5e06oxwzsyznl9ytfj5 2008603 2008602 2026-05-10T14:55:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2008603 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin]] [[Kategorî:Peykervan|+Jin]] oan9zlbxaoa3jaft4in2zjm4k95rx67 Kategorî:Çanda Angolayê 14 286268 2009047 1911624 2026-05-11T11:34:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2009047 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Angola]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan|Angolayê]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Angolayê]] o36fe0znkljwgrr58ee7m261qfhon09 Kategorî:Hunermendên awistralî yên mêr 14 307206 2008517 2008471 2026-05-10T12:53:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008517 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Mêrên awistralî li gorî pîşeyan]] 9xkv5089btynwuanel0d9iq16l8diky Kategorî:Nivîskarên jin li gorî netewe û sedsalan 14 307336 2008931 1928110 2026-05-11T09:07:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2008931 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jin li gorî netewe û sedsalan]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan]] 6nch8gfry2wh3wzhj29bmbdfg8yh06l 2008932 2008931 2026-05-11T09:08:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2008932 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jin li gorî netewe û sedsalan]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî sedsalan| Netewe]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan]] ki037rq1tql63s507z20t1ngvdgazks 2008933 2008932 2026-05-11T09:09:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2008933 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jin li gorî netewe û sedsalan]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî sedsalan| Netewe]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan|+]] hog85g09dkem2hvqysfugp9mjrhtojb 2008934 2008933 2026-05-11T09:11:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2008934 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jin li gorî netewe û sedsalan|+]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan| Sedsal]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî sedsalan| Netewe]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan|+]] 7b8n30zl8r97sf9hhcsq11cvy2dr0m8 Kategorî:Zarokên keyan 14 307901 2009009 1933022 2026-05-11T10:46:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2009009 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Key|_]] [[Kategorî:Zarokên hikûmdaran]] l0p20ejxewl7byni4dwu6yi7ww2gdtp 2009010 2009009 2026-05-11T10:47:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2009010 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Key|_]] [[Kategorî:Zarokên hikûmdaran|^key]] 8zsjqe3v2ldczzxcbe4spva0lzofaqe Kategorî:Keçên keyan 14 307904 2009013 1933028 2026-05-11T10:51:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2009013 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keçên hikûmdaran|Key]] [[Kategorî:Zarokên keyan|-Keç]] atetinhq0px6ua7vdjppdlp1qqkml4m Kategorî:Kurên keyan 14 307905 2009011 1933031 2026-05-11T10:49:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2009011 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kurên hikûmdaran|Key]] [[Kategorî:Zarokên keyan]] 8r6gz3bgdi3zfrizqrlgzt2phs7b3nn 2009012 2009011 2026-05-11T10:49:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2009012 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kurên hikûmdaran|Key]] [[Kategorî:Zarokên keyan|-Kur]] 6vsyt333ge1y17hqcr6ow710pdk6u4i Kategorî:Keybanûyên ereb 14 308076 2008948 1934624 2026-05-11T09:21:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2008948 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ereb li gorî pîşeyan|Keybanû]] [[Kategorî:Jinên ereb]] [[Kategorî:Keybanû]] 6478cuodr57sq76a05ky6th2j7hya13 2008949 2008948 2026-05-11T09:22:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2008949 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ereb li gorî pîşeyan|Keybanû]] [[Kategorî:Jinên ereb|Keybanû]] [[Kategorî:Keybanû]] 000507f33epu2z0vnqdoxsxmnp0je88 2008953 2008949 2026-05-11T09:23:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2008953 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ereb li gorî pîşeyan|Keybanû]] [[Kategorî:Jinên ereb| Keybanû]] [[Kategorî:Keybanû]] n1ep33bnk2mj5fe08w3gr8r3f4pc1vf Kategorî:Peykervanên brîtanî 14 308529 2008556 1972030 2026-05-10T14:24:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2008556 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Peykervan |netewe=brîtanî |dewlet=Keyaniya Yekbûyî |serkategorî=hunermend}} p7454iyssad51fajw0t5g3jf07jpp6z Esra Sadıkoğlu 0 309150 2008703 1941988 2026-05-11T06:09:09Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2008703 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2025}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Esra Sadıkoğlu | wêne = Esra Sadıkoğlu.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Esra Sadıkoğlu | pîşe = [[Nivîskar]], [[helbestvan]], [[Werger]], | roja_jidayikbûnê = [[1981]] | cihê_jidayikbûnê = [[Şemrex]], [[Mêrdîn]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]], [[Tirkî]] | tevger = | şêwe = [[Helbest]], [[Çîrok]], [[Lêkolîn]] | | şanenav = }} '''Esra Sadıkoğlu''' (jdb. 1981, [[Şemrex]], [[Mêrdîn]]) [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ê [[kurd]] e. == Jînenîgarî == Li Zanîngeha [[Stenbol]]’ê beşa Ziman û Wêjeya Tirkî xilas kir û Zaningeha Artukluyê di beşa [[kurdolojî]] yê de lîsansa bilind temam kir.Berhemên Platforma Koçberîyê wergerand kurdî. Mamostetîya kurdî dike.Karê wergêrîyê û redaktorîyê jî didomîne.<ref>[https://www.fidankitap.com/ortaogretim-kurt-dili-ve-edebiyati-ders-kitabi?srsltid=AfmBOoptBZgcEn6fmWak869v8U-lImjzGvZwoxcWbAFODSoCEZyHm2W_ Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bi komxebateke Weqfa Tarix’ê ya Stenbol’ê de pirtûka Ziman û Wêjeya Kurdî amade kir. Pirtûka nivîskarî yekem a helbestê “Pirpizêkên Bizdok” e. Pirtûk a duyem jî Çîrok e û niha di asta çapkirinê de ye.<ref>[https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/25042025 Pirtûka 'Pirpizêkên Bizdok' a Esra Sadikogluyê derket]</ref> Nivîskareke jêhatiye bi avakirin, xebatên xwe bala xwendevanan dikşîne. Keda wê li ser wêjeya Kurdî hêjaye. == Berhem == * '' Pirpizêkên Bizdok'' [[Weşanên Awesta]], 2025 * ''Kürt dili ve Edebiyatı Ders Kitabı'' [[Tarih Vakfı Yurt yayınları]], 2010 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] aizys22i1gqek18h78m6bvvxzacp914 2008752 2008703 2026-05-11T07:22:41Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2008752 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2025}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Esra Sadıkoğlu | wêne = Esra Sadıkoğlu.jpg | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Esra Sadıkoğlu | pîşe = [[Nivîskar]], [[helbestvan]], [[Werger]], | roja_jidayikbûnê = [[1981]] | cihê_jidayikbûnê = [[Şemrex]], [[Mêrdîn]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]], [[Tirkî]] | tevger = | şêwe = [[Helbest]], [[Çîrok]], [[Lêkolîn]] | | şanenav = }} '''Esra Sadıkoğlu''' (jdb. 1981, [[Şemrex]], [[Mêrdîn]]) [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ê [[kurd]] e. == Jînenîgarî == Li Zanîngeha [[Stenbol]]’ê beşa Ziman û Wêjeya Tirkî xilas kir û Zaningeha Artukluyê di beşa [[kurdolojî]] yê de lîsansa bilind temam kir.Berhemên Platforma Koçberîyê wergerand kurdî. Mamostetîya kurdî dike.Karê wergêrîyê û redaktorîyê jî didomîne.<ref>[https://www.fidankitap.com/ortaogretim-kurt-dili-ve-edebiyati-ders-kitabi?srsltid=AfmBOoptBZgcEn6fmWak869v8U-lImjzGvZwoxcWbAFODSoCEZyHm2W_ Ortaöğretim Kürt Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Bi komxebateke Weqfa Tarix’ê ya Stenbol’ê de pirtûka Ziman û Wêjeya Kurdî amade kir. Pirtûka nivîskarî yekem a helbestê “Pirpizêkên Bizdok” e. Pirtûk a duyem jî Çîrok e û niha di asta çapkirinê de ye.<ref>[https://www.rudaw.net/kurmanci/culture/25042025 Pirtûka 'Pirpizêkên Bizdok' a Esra Sadikogluyê derket]</ref> Nivîskareke jêhatiye bi avakirin, xebatên xwe bala xwendevanan dikşîne. Keda wê li ser wêjeya Kurdî hêjaye. == Berhem == * '' Pirpizêkên Bizdok'' [[Weşanên Awesta]], 2025 * ''Kürt dili ve Edebiyatı Ders Kitabı'' [[Tarih Vakfı Yurt yayınları]], 2010 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] bn3e6nkk8sdp6zcdo6279oitscj0x2n Kategorî:Jinên misirî 14 310868 2008943 1955414 2026-05-11T09:19:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2008943 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên afrîkî|misirî]] [[Kategorî:Jinên ereb|misirî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|misirî]] [[Kategorî:Misirî|+]] mfzoeqg4ia2cd4k3n8dxzrb72bldcgh Kategorî:Keçên siltanan 14 311011 2009014 1956292 2026-05-11T10:52:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2009014 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keçên hikûmdaran]] [[Kategorî:Zarokên siltanan|-Keç]] 3oozyg7qh2ezwmd7wz1pv7bh6kkrj04 2009015 2009014 2026-05-11T10:53:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2009015 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keçên hikûmdaran|Siltan]] [[Kategorî:Zarokên siltanan|-Keç]] r3jsvxdn011loejgxope2rbfd8jinep Kategorî:Kurên siltanan 14 311014 2009018 1956298 2026-05-11T10:54:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2009018 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kurên hikûmdaran|Siltan]] [[Kategorî:Zarokên siltanan|-Kur]] 63w1ukl82lmfhds3o2rdxks1kh3l7s5 Kategorî:Çanda Misirê 14 311305 2008900 1958004 2026-05-11T08:52:41Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008900 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda erebî]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Çanda Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan]] [[Kategorî:Misir]] 6heat323z7wmjdxfioa6iw56usbp92l 2009048 2008900 2026-05-11T11:35:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2009048 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda erebî|Misir]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Çanda Asyayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn|Misir]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Misir]] p2k3a9n8n1yiysl0r9e0y3lpm620c1h 2009049 2009048 2026-05-11T11:36:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2009049 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda erebî|Misir]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Çanda Asyayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn.Misir]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Misir]] lzk0bj9mxjiikm3m4ifwnwgejii4hu9 2009050 2009049 2026-05-11T11:37:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2009050 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda erebî|Misir]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Çanda Asyayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn|.Misir]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Misir]] b1e11nblds66oxge6heamm6h00udkjf Kategorî:Nivîskarên asyayî 14 311458 2008672 1958518 2026-05-10T21:18:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2008672 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî parzemînan]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî]] cpzetulr17jamtkcr8iydbfly8tq9ux 2008673 2008672 2026-05-10T21:21:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2008673 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî parzemînan]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî|*Nivîskar]] rvo8dpbd0o8rheo0x8ucy2m2g12i4az 2008674 2008673 2026-05-10T21:24:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2008674 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Asyayî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî parzemînan|Asyayî]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî|*Nivîskar]] iv2k5geli0nvoonpdwbo6p0moilp86b Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê 14 313041 2008728 1969922 2026-05-11T06:22:23Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] weke [[Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] guhart 1969922 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Ermenistanê]] [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] mwqdq94jnri183z3mj6337nh3go4mtt 2008785 2008728 2026-05-11T08:22:54Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21an|Wêjeya sedsala 21an]] ber bi [[:Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê|Wêjeya sedsala 21ê]] ve hat beralîkirin 2008785 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka wêjeyê li Ermenistanê]] [[Kategorî:Sedsala 21an li Ermenistanê]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] ps9bmmujhhr704oy8lhf3i98xy7qw4v Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê 14 313053 2008724 1969919 2026-05-11T06:22:08Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] weke [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] guhart 1969919 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Sedsala 21ê di hunerê de]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan]] bv0ke1f4hvurxyebnlxhcg0pj72b211 Kategorî:Jinên yemenî 14 313282 2008947 1971225 2026-05-11T09:20:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2008947 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî|yemenî]] [[Kategorî:Jinên ereb|yemenî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|yemenî]] [[Kategorî:Yemenî|+]] fjkn5nx3j7dmo53kkqbr2jwe8gmgpun Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan 14 313293 2009017 1971324 2026-05-11T10:54:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2009017 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Asyayî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Nivîskarên asyayî]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî li gorî welatan]] 1wdhqmqmosain1bjutbxo5c79n9zpcw Kategorî:Peykervanên kambocayî 14 313378 2008557 1972029 2026-05-10T14:25:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2008557 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Peykervan |netewe=kambocayî |dewlet=kamboca |serkategorî=hunermend}} g7xh4zquhgw731sk91k45hhu90gmakb Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê 15 313435 2008730 1972349 2026-05-11T06:22:23Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] guhart 1972349 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Edebiyat}} {{Wîkîproje Sal}} }} ovv47wghkq26f2bn2fn7xgyzpfrtsas Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 21ê 15 313439 2008726 1972353 2026-05-11T06:22:08Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 21an]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 21ê]] guhart 1972353 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Edebiyat}} {{Wîkîproje Sal}} }} ovv47wghkq26f2bn2fn7xgyzpfrtsas Kategorî:Peykervanên tirk 14 313525 2008559 1972674 2026-05-10T14:27:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2008559 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Peykervan |netewe=tirk |dewlet=tirkiye |serkategorî=hunermend}} srec7r37o3fs34sq6qkg73cdzgiuuy1 Kategorî:2026 li Qibrisê 14 313761 2008814 1976549 2026-05-11T08:44:28Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:2026 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:2026 li Qibrisê]] guhart 1976549 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:2026 li Asyayê]] 5sxqysfifc0o7q6u2ht43azp2zott7i Kategorî:2020î li Qibrisê 14 313791 2008840 1976547 2026-05-11T08:47:59Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:2020î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:2020î li Qibrisê]] guhart 1976547 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê 14 313792 2008810 2007823 2026-05-11T08:44:23Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] guhart 2007823 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li gorî welatan]] [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Asyayê]] [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Ewropayê]] [[Kategorî:Sal li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]] h2c4c0nlb3tn6w6um3p910hfft7kck3 Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê 14 313801 2008836 2007117 2026-05-11T08:47:19Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê]] guhart 2007117 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]] [[Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] 3pr2s84ik3todn8tvzj8r86ug4i5d0c Gotûbêja kategoriyê:2020î li Qibrisê 15 313828 2008842 1976835 2026-05-11T08:47:59Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:2020î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:2020î li Qibrisê]] guhart 1976835 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 21ê li Qibrisê 15 313837 2008812 1976844 2026-05-11T08:44:24Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] guhart 1976844 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:2026 li Qibrisê 15 313856 2008816 1976863 2026-05-11T08:44:29Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:2026 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:2026 li Qibrisê]] guhart 1976863 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 21ê li Qibrisê 15 313862 2008838 1976869 2026-05-11T08:47:19Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 21ê li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 21ê li Qibrisê]] guhart 1976869 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a Împeratoriya Med 0 314777 2008845 2007267 2026-05-11T08:48:28Z Penaber49 39672 2008845 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Māda | nav xwemalî = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|Māda}}}} | nav kurdî = Împeratoriya Med | sal destpêk = 700 {{bz}} | nav ziman = (bi kurdiya kevn) | nav2 = Mad | nav2 ziman = (bi kurdiya navîn) | nav3 = 𐎶𐎠𐎭 | nav3 ziman = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]]) | sal dawî = 550 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Median (greatest extent).svg | binnexşe = Nexşeya herî berfireh ê Împeratoriya Med | paytext = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]] | ziman = [[Zimanê medî|Medî]] | dîn = [[Zerdeştîtî]] | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Diyako]] | serokA2 = [[Frawartiş]] | serokA1 sal = 700–647 {{bz}} | serokA2 sal = 647–625 {{bz}} | serokA3 = [[Kiyaksar]] | serokA3 sal = 625–585 {{bz}} | serokA4 = [[Asteyax]] | serokA4 sal = 585–550 {{bz}} | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = Damezrandina Împeratoriya Med | rûerd = 2.800.000 km²<ref name="Turchin">{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}</ref><ref name="Taagepera">{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}</ref> | rûerd sal = 585 {{bz}} | bûyer1 sal = 700 {{bz}} | bûyer2 = Hilweşîna [[Nînova]]yê | bûyer3 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer4 = Hilweşîna împeratoriyê | bûyer2 sal = 612 {{bz}} | bûyer3 sal = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}} | bûyer4 sal = 550 {{bz}} | berê1 = [[Împeratoriya Asûr]] | berê1 al = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg | berê2 = [[Urartû]] | berê2 al = Urartu 743-ru.svg | berê3 = [[Manan]] | berê3 al = UrmiaM2KP.jpg | berê4 = [[Parsua]] | paşê1 = [[Împeratoriya Hexamenişî]] | paşê1 al = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | paşê2 = Sadrapiyên li Medyayê }} '''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke kevnar a [[kurd]]an<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Brukselê]] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n74/mode/1up |jêgirtin=...Mâdîg, the King of the Kûrds. |trans-quote=...Madîg, keya Kurdan. }}</ref> bû ku ji sedsala 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine. Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk a kevnar]] derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi rojhilat û rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} == Navê Medyayê == [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku axa Medyayê nîşan daye]] [[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin. Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji "Efsaneya Yason û Argonotan" hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}</ref> Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания истории ювелирного искусства по предмету «народное мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}</ref> == Dîrok == === Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê === [[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]] [[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]] Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt, talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}</ref> Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriyaye û di nav deşta [[Hemedan]]ê re ku axa Medyayê bû, derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}</ref>Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, "bajarê şahane" ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin. Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}</ref> Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji "xwediyên bajêr" ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa "parêzgehên medên bihêz" dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.<ref name=":0" /> Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.<ref name="Radner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' ("xwediyên bajêr") ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}</ref> Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}</ref> Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> === Yekbûna rêveberiyên Medyayê === [[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]] Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.<ref name=":16">{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}</ref> Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.<ref name="Radner2023">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676 {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên "dûr" gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi "sondên dilsoziyê" yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.<ref name="Radner2003"/> Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> [[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]] Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.<ref name=":1" /> Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.<ref name="Barnett1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}</ref> Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.<ref name="Barnett1963" /> Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.<ref name=":9"/> Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.<ref name=":3"/> Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.<ref name="Radner2023"/> === Serdema navber a skîtan === Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> === Têkçûn û hilweşîna asûriyan === [[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.<ref name=":11"/> Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}</ref> Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.<ref name=":2" /> Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.<ref name="Radner2023"/> Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine. Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.<ref name=":2" /> Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine. Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.<ref name=":2"/> Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}</ref> Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}</ref> === Avabûna Împeratoriya Medê === [[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de & Kesk: di dawiya serweriya wî de.]] [[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]] Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&pg=PA5 }}</ref> Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.<ref name=":2"/> Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.<ref name=":7">{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West & East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}</ref> Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine. Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.<ref name=":7"/> Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Sagartya]],<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Drangyana]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> [[Arya]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.<ref name=":4" /> Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.<ref name=":5" /> Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.<ref name=":6" /> Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.<ref name=":8"/> Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.<ref name=":9">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }}</ref> Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine. Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}</ref> Hatiye dîtin ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû. === Berfirehbûna Împeratoriyê === [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e. Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.<ref name=":16"/> Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê "Împeratoriya Medê" li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> == Rêveberî == === Rêveberiya îdarî === Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.<ref name=":4"/> Ji monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PR9 }}</ref> Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa "padîşahên Medyayê" di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): "... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine".<ref name=":9"/> Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.<ref name=":8"/> === Şahên împeratoriya Medyayê === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- | rowspan="2" | '''Key''' | colspan="4" | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)''' | rowspan="2" | '''Nîşe''' |- ! [[Hêrodotos]] ! George Cameron ! Edvin Grantovski ! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]] |- | '''[[Diyako]]''' | 700−647 BZ | 728−675 BZ | 672−640 BZ | 700−678 BZ | Keyê yekem |- | '''[[Frawartiş]]''' | 647−625 BZ | 675−653 BZ | 640−620 BZ | 678−625 BZ | Kurê Diyako ye |- | '''[[Madyes]]''' | X | 653−625 BZ | 635−615 BZ | X | Serdema Sikîtyan |- | '''[[Kiyaksar]]''' | 625−585 BZ | 625−585 BZ | 620−584 BZ | 625−585 BZ | Kurê Frawartiş e |- | [[Asteyax]] | 585−550 BZ | 585−550 BZ | 584−550 BZ | 585−550 BZ | Kurê Kiyaksar e |- | colspan="6" | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin. |} === Qesra împaratoriyê === Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, "çavê padîşah" (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî "wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA26 }}</ref> Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13"/> Diyako bi danasîna "çavdêr û guhdaran" li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.<ref name=":10" /> Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.<ref name=":12"/> === Hêz === [[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]] Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.<ref name=":14"/> Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav="The Rise and Fall of Media" |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> === Aborî === Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.<ref name=":15"/><ref name=":14" /> Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US }}</ref> Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê "hêzeke aborî ya serdest" binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu }}</ref> Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan biriye Anşanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav="Median Art and Medizing Scholarship" |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|2m}} * {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }} * {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley & Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }} * {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor & Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }} {{Xanedana Mediyan}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan]] [[Kategorî:Dewletên Asyayê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka medan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Împeratoriya Med| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] al8h8sxux6uzonm747u95kkgc76h4ro Kategorî:Jinên tûnisî 14 315138 2008945 1991676 2026-05-11T09:20:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2008945 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên afrîkî|tûnisî]] [[Kategorî:Jinên ereb|tûnisî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|tûnisî]] [[Kategorî:Tûnisî|+]] 6voygnp1d0w2uraontkavdeq1udcn5g Kategorî:Wêjeya misirî 14 315848 2008765 1999057 2026-05-11T07:42:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2008765 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya afrîkî li gorî welatan|misirî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan|misirî]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|misirî]] itxg15h0ckt6r5sj47s0c9wbiajbs3k 2008766 2008765 2026-05-11T07:45:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2008766 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Misirê]] [[Kategorî:Wêjeya afrîkî li gorî welatan|misirî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan|misirî]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|misirî]] 6peqmk85nxj7sf19xdentmfl3yb1lv6 Kategorî:Peykervanên monakoyî 14 316018 2008558 2001074 2026-05-10T14:26:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2008558 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Peykervan |netewe=monakoyî |dewlet=monako |serkategorî=hunermend}} sa7tawktjvbsj76crxcd1q5ib18kqxx Kategorî:Sedsal li Kîprosê 14 316437 2008818 2007065 2026-05-11T08:46:25Z Wikihez 39702 Restored revision 2007057 by [[Special:Contributions/Avestaboy|Avestaboy]] ([[User talk:Avestaboy|talk]]) ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 2008818 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Sedsal li Qibrisê}} fx6wro0g6i7ib8xufg76lau8y8fjfql Kategorî:Nivîskarên libnanî 14 316498 2008777 2008225 2026-05-11T07:58:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2008777 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=libnanî |dewlet=libnan |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Wêjeya libnanî]] f2ohdna7a5oh39hurhspwep3r5vz5zo 2008778 2008777 2026-05-11T07:59:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2008778 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=libnanî |dewlet=libnan |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Wêjeya libnanî|+Nivîskarên]] 3krq797tzrsbpfqu9huff4gg1rpxgdy Kategorî:Hunermendên amerîkî yên mêr 14 316529 2008507 2008461 2026-05-10T12:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008507 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên amerîkî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|amerîkî]] [[Kategorî:Mêrên amerîkî li gorî pîşeyan]] g2dklruugw3cemjarvt609q70dwvbl4 Kategorî:Wênesazên alman ên mêr 14 316535 2008491 2026-05-10T11:59:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008491 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008494 2008491 2026-05-10T12:01:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2008494 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên alman ên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên alman|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Alman]] mg82thvm9gmyw7sxkyrudzph3pam42s Kategorî:Hunermendên alman ên mêr 14 316536 2008495 2026-05-10T12:02:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008495 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008496 2008495 2026-05-10T12:03:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2008496 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên alman|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|Alman]] [[Kategorî:Mêrên alman li gorî pîşeyan]] pf51dwfm25ha9xp5rdd3fpwnuu3m5s5 Kategorî:Wênesazên îtalî yên mêr 14 316537 2008497 2026-05-10T12:05:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008497 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008498 2008497 2026-05-10T12:07:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2008498 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên îtalî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên îtalî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Îtalî]] kyb4de5dpoqb5ctmbvc9kx843d0hdaz Kategorî:Hunermendên îtalî yên mêr 14 316538 2008499 2026-05-10T12:08:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008499 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008500 2008499 2026-05-10T12:10:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2008500 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên îtalî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|îtalî]] [[Kategorî:Mêrên îtalî li gorî pîşeyan]] 2b17rnou13j5xfaf56hoesyw477940w Kategorî:Wênesazên îtalî yên jin 14 316539 2008501 2026-05-10T12:23:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008501 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008502 2008501 2026-05-10T12:25:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2008502 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên îtalî yên jin]] [[Kategorî:Wênesazên îtalî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|îtalî]] c2k11d0tb8j5raxb4ir5kf5dbe3zopf Kategorî:Hunermendên îtalî yên jin 14 316540 2008503 2026-05-10T12:26:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008503 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008504 2008503 2026-05-10T12:28:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2008504 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên îtalî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|îtalî]] [[Kategorî:Jinên îtalî li gorî pîşeyan]] fvdyy11xjonb7qtd1o5l7z3pgrf5vhk Kategorî:Wênesazên spanî yên mêr 14 316541 2008508 2026-05-10T12:33:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008508 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008509 2008508 2026-05-10T12:36:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2008509 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên spanî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên spanî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Spanî]] m02utq4vydpfsbggsrh5rwd4x7caniv 2008569 2008509 2026-05-10T14:32:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008569 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên spanî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Spanî]] [[Kategorî:Wênesazên spanî|+Mêr]] qnn3vsxevyxx5mpegvcnzrpi8fjvn61 Kategorî:Hunermendên spanî yên mêr 14 316542 2008510 2026-05-10T12:36:39Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008510 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008511 2008510 2026-05-10T12:38:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2008511 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên spanî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|spanî]] [[Kategorî:Mêrên spanî li gorî pîşeyan]] nmxnwdq92l47rafjcb0tvzkxxlzg3jk 2008570 2008511 2026-05-10T14:32:39Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008570 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|spanî]] [[Kategorî:Hunermendên spanî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên spanî li gorî pîşeyan]] 4hf8g2g5y6kohegbc0wb78v2tpn0a2s Kategorî:Wênesazên spanî yên jin 14 316543 2008515 2026-05-10T12:47:52Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008515 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008516 2008515 2026-05-10T12:50:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2008516 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên spanî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên spanî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|spanî]] a6kg8wlhgawedjzxo52k8wrwfnvtbor 2008568 2008516 2026-05-10T14:32:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008568 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên spanî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|spanî]] [[Kategorî:Wênesazên spanî|+Jin]] 865uwp4lkrvecnt7vltxs3fn2fkcxwv Kategorî:Hunermendên spanî yên jin 14 316544 2008518 2026-05-10T13:03:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008518 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008519 2008518 2026-05-10T13:04:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2008519 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên spanî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|spanî]] [[Kategorî:Jinên spanî li gorî pîşeyan]] h965ys2xg1uijcsurktbgzc0bkhl6u7 2008567 2008519 2026-05-10T14:32:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008567 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|spanî]] [[Kategorî:Hunermendên spanî|+Jin]] [[Kategorî:Jinên spanî li gorî pîşeyan]] hgbc7zqg1q6h37qripo9qkrlnircajd Kategorî:Wênesazên portûgalî yên mêr 14 316545 2008520 2026-05-10T13:08:23Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008520 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008521 2008520 2026-05-10T13:10:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2008521 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên portûgalî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên portûgalî|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Portûgalî]] lhjo5x72pis12031g6tya7gk5rnc5kp 2008566 2008521 2026-05-10T14:32:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008566 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên portûgalî yên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Portûgalî]] [[Kategorî:Wênesazên portûgalî|+Mêr]] hfl5t9864dyrhzmqxn06hyg7euh31bj Kategorî:Hunermendên portûgalî yên mêr 14 316546 2008522 2026-05-10T13:11:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008522 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008523 2008522 2026-05-10T13:13:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2008523 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên portûgalî|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|portûgalî]] [[Kategorî:Mêrên portûgalî li gorî pîşeyan]] n2gpz9pg2nrjgjlhn0v3agbaypawd3b 2008565 2008523 2026-05-10T14:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008565 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|portûgalî]] [[Kategorî:Hunermendên portûgalî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên portûgalî li gorî pîşeyan]] k9d2euxqoyalsqesfrlww4cuyme4edv Kategorî:Mêrên portûgalî li gorî pîşeyan 14 316547 2008524 2026-05-10T13:14:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008524 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008526 2008524 2026-05-10T13:19:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2008526 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Portûgalî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên portûgalî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|portûgalî]] bj2zsmhyheq7cv7wos1qx8cf3dyrg5n 2008528 2008526 2026-05-10T13:20:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2008528 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Portûgalî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên portûgalî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|portûgalî]] o18vs23lovpeur3rjunvd7q1sfgq1ha 2008563 2008528 2026-05-10T14:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008563 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên portûgalî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|portûgalî]] [[Kategorî:Portûgalî li gorî pîşeyan|+Mêr]] gvkpmfpl7ctipbhr5kpdtcedkjgjnoh Kategorî:Mêrên portûgalî 14 316548 2008529 2026-05-10T13:26:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008529 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008530 2008529 2026-05-10T13:28:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2008530 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Portûgalî]] [[Kategorî:Mêrên ewropî|portûgalî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|portûgalî]] 0bo7v7wl77on2kzd98z6bmzeyfsv8c7 2008531 2008530 2026-05-10T13:29:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2008531 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Portûgalî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên ewropî|portûgalî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|portûgalî]] pzm2c7d78pu3h9wwk0ckh4l7rskzpo4 2008562 2008531 2026-05-10T14:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008562 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên ewropî|portûgalî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|portûgalî]] [[Kategorî:Portûgalî|+Mêr]] 7o5so78qin3v0g5qs50u47ywyo2ckx3 Kategorî:Wênesazên portûgalî yên jin 14 316549 2008532 2026-05-10T13:31:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008532 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008533 2008532 2026-05-10T13:32:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2008533 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên portûgalî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên portûgalî|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|portûgalî]] 2e3lmyhhlefdfe76ujbuptl886wte1q 2008561 2008533 2026-05-10T14:32:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008561 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên portûgalî yên jin|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|portûgalî]] [[Kategorî:Wênesazên portûgalî|+Jin]] m9vt3fmut3ouf3a85ruh5u34ab1j351 Kategorî:Hunermendên portûgalî yên jin 14 316550 2008534 2026-05-10T13:33:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008534 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008535 2008534 2026-05-10T13:36:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2008535 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên portûgalî|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|portûgalî]] [[Kategorî:Jinên portûgalî li gorî pîşeyan]] 3y6onvvg0tzq06blegkg0azegem9v5l 2008610 2008535 2026-05-10T15:32:35Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008610 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|portûgalî]] [[Kategorî:Hunermendên portûgalî|+Jin]] [[Kategorî:Jinên portûgalî li gorî pîşeyan]] 2a4gvb8ixtw4oxh4lz3p5vp00kyxz3g Kategorî:Wênesazên mecar ên mêr 14 316551 2008536 2026-05-10T13:40:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008536 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008537 2008536 2026-05-10T13:41:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2008537 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mecar ên mêr|Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên mecar|+Mêr]] [[Kategorî:Wênesazên mêr li gorî neteweyan|Mecar]] jvrjymbyfiev23msmmh3hr3l1qj6yzf Kategorî:Hunermendên mecar ên mêr 14 316552 2008538 2026-05-10T13:42:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008538 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008548 2008538 2026-05-10T14:05:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2008548 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mecar|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|Mecar]] [[Kategorî:Mêrên mecar li gorî pîşeyan]] lsgo6ptyhjk5oxwiztpoqebsuj81jk9 2008549 2008548 2026-05-10T14:05:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2008549 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mecar|+Mêr]] [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan|mecar]] [[Kategorî:Mêrên mecar li gorî pîşeyan]] ir6jksu6ovqr4tacv82ohbw2d3o7mnh Kategorî:Wênesazên mecar ên jin 14 316553 2008550 2026-05-10T14:10:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008550 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008551 2008550 2026-05-10T14:12:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2008551 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mecar ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên mecar|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|mecar]] pvvalrp7pbpsiqzue8sqkfb5w122uy6 2008608 2008551 2026-05-10T15:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008608 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mecar ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|mecar]] [[Kategorî:Wênesazên mecar|+Jin]] k4prys7hgr6iflw7jyt5npgvp7ocm4h Kategorî:Hunermendên mecar ên jin 14 316554 2008552 2026-05-10T14:12:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008552 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008553 2008552 2026-05-10T14:15:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2008553 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mecar|+Jin]] [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|Mecar]] [[Kategorî:Jinên mecar li gorî pîşeyan]] kkpwrwtk903csnfy6dbe15a6psym6yn 2008607 2008553 2026-05-10T15:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008607 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan|Mecar]] [[Kategorî:Hunermendên mecar|+Jin]] [[Kategorî:Jinên mecar li gorî pîşeyan]] 8htjl2wczwxlg4y1s7edgr0m4g48muw Kategorî:Peykervanên mecar 14 316555 2008554 2026-05-10T14:18:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008554 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008555 2008554 2026-05-10T14:21:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2008555 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Peykervan |netewe=mecar |dewlet=mecaristan |serkategorî=hunermend}} i3uterww3aa1qa0v89uvrdtn7yqsfdn Kategorî:Peykervanên mecar ên mêr 14 316556 2008560 2026-05-10T14:29:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008560 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008564 2008560 2026-05-10T14:32:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2008564 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Peykervanên mêr li gorî neteweyan|Mecar]] m3a6nncj73jby5wz41m3sq2xng2kpt2 2008571 2008564 2026-05-10T14:33:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2008571 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Peykervanên mecar]] [[Kategorî:Peykervanên mêr li gorî neteweyan|Mecar]] duiwx2q6v8far8mdq61oass9weqjh1x 2008572 2008571 2026-05-10T14:33:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2008572 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mecar ên mêr|Peykervan]][[Kategorî:Peykervanên mecar]] [[Kategorî:Peykervanên mêr li gorî neteweyan|Mecar]] 3jswcmzbteie1n5puj8gr7p5j3gof1i 2008573 2008572 2026-05-10T14:34:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2008573 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mecar ên mêr|Peykervan]][[Kategorî:Peykervanên mecar|+Mêr]] [[Kategorî:Peykervanên mêr li gorî neteweyan|Mecar]] dku0autsotguq821a7rxzxzrgqtg4qv Kategorî:Peykervanên mêr li gorî neteweyan 14 316557 2008574 2026-05-10T14:35:18Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008574 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008575 2008574 2026-05-10T14:37:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2008575 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Peykervan]] joa2gagjvzwzmgysr3311igwtvc5xyq 2008577 2008575 2026-05-10T14:38:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2008577 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Peykervan]] [[Kategorî:Peykervanên mêr]] s38xumteypt0aza8bbpambxxl6wznc1 2008578 2008577 2026-05-10T14:38:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2008578 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Peykervan]] [[Kategorî:Peykervanên mêr| Netewe]] guaab9e7ot8eh6602x91vqd52wmcuwy 2008579 2008578 2026-05-10T14:39:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2008579 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Peykervan]] [[Kategorî:Peykervan li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Peykervanên mêr| Netewe]] jxqxdxza4hrg7avbzc4xxi6tr2lzbzf 2008580 2008579 2026-05-10T14:40:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2008580 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Peykervan]] [[Kategorî:Peykervan li gorî neteweyan|+Mêr]] [[Kategorî:Peykervanên mêr| Netewe]] t64js6aczuhnwm9z6avh922x5b8uigo 2008614 2008580 2026-05-10T16:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008614 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mêr li gorî neteweyan| Peykervan]] [[Kategorî:Peykervanên mêr| Netewe]] [[Kategorî:Peykervan li gorî neteweyan|+Mêr]] aobfnk8g6uwrbb9xhsjkrepb27xjwof Kategorî:Peykervanên mêr 14 316558 2008581 2026-05-10T14:40:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008581 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008583 2008581 2026-05-10T14:42:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2008583 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008585 2008583 2026-05-10T14:43:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2008585 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mêr]] h4vjhzw1ke3ehtjr3fk62bn8vua7ptu 2008586 2008585 2026-05-10T14:43:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2008586 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mêr]] [[Kategorî:Peykervan]] jwvq1qv2wf3wljwfh5i6arcm6xsx0qc 2008587 2008586 2026-05-10T14:44:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2008587 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mêr]] [[Kategorî:Peykervan|+Mêr]] b4y8zqoydcau9ow3hgr5xz9z7nw894g Kategorî:Peykervanên jin li gorî neteweyan 14 316559 2008590 2026-05-10T14:46:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008590 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008592 2008590 2026-05-10T14:47:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2008592 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008593 2008592 2026-05-10T14:48:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2008593 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Peykervan li gorî neteweyan]] mpgcd17ly66hoajqcsujfjcogzl568b 2008594 2008593 2026-05-10T14:49:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2008594 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Peykervan li gorî neteweyan|+Jin]] oy09dwaq4jh24oft0edcq3y48bn71a1 2008597 2008594 2026-05-10T14:50:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2008597 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan| Peykervan]] [[Kategorî:Peykervan li gorî neteweyan|+Jin]] t9ogtopegewtxamxbvpmno9oxvclf7i 2008598 2008597 2026-05-10T14:52:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2008598 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan| Peykervan]] [[Kategorî:Peykervanên Jin]] [[Kategorî:Peykervan li gorî neteweyan|+Jin]] 9wte8htpv6px2kzkskfaj5nb6gyg1pu 2008599 2008598 2026-05-10T14:52:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2008599 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan| Peykervan]] [[Kategorî:Peykervanên jin]] [[Kategorî:Peykervan li gorî neteweyan|+Jin]] 2eisj1dg3e8kyuk1vsopmekvinwtldh 2008600 2008599 2026-05-10T14:52:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2008600 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan| Peykervan]] [[Kategorî:Peykervanên jin| Netewe]] [[Kategorî:Peykervan li gorî neteweyan|+Jin]] dse5f1rxwuipjijpsro1zk1jpbwt414 Kategorî:Peykervanên mecar ên jin 14 316560 2008605 2026-05-10T14:57:50Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008605 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008606 2008605 2026-05-10T14:59:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2008606 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008612 2008606 2026-05-10T15:52:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008612 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên mecar ên jin]] [[Kategorî:Peykervanên jin li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Peykervanên mecar]] kht8vkcd075zk7jyc36k93g3irf31rn Kategorî:Dîroknasên wêjeya erebî 14 316561 2008655 2026-05-10T21:01:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008655 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008656 2008655 2026-05-10T21:02:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2008656 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya erebî]] kk0dcqvi1wgimtcen3749f5rbam3xqq 2008657 2008656 2026-05-10T21:03:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2008657 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya erebî|+Dîroknas]] m20o5do4abl9bwcmpng0cti7kuyaavw Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan 14 316562 2008659 2026-05-10T21:07:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008659 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008660 2008659 2026-05-10T21:08:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2008660 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008661 2008660 2026-05-10T21:08:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2008661 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008662 2008661 2026-05-10T21:09:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2008662 wikitext text/x-wiki [[Wêjeya erebî]] 61v27i5iugpawos4qwzv4r4r5bxsdfl 2008663 2008662 2026-05-10T21:09:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2008663 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya erebî]] kk0dcqvi1wgimtcen3749f5rbam3xqq 2008664 2008663 2026-05-10T21:10:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2008664 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya erebî| welat]] 4d6e50eiutil1k6lf8iu0dhbyqms0d3 2008665 2008664 2026-05-10T21:11:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2008665 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|erebî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî| welat]] pce1m0svibr9ihox2kn2g6ugvb1p45r 2008666 2008665 2026-05-10T21:12:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2008666 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|+]] [[Kategorî:Wêjeya erebî| welat]] nbo4c8d86b6wob6piwr7smpa4gzz7m2 2008683 2008666 2026-05-10T22:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008683 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya erebî| welat]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|+]] hbbcvqz5u8u0ydhnydnjjzzr7czfrhw Kategorî:Wêjeya asyayî li gorî welatan 14 316563 2008667 2026-05-10T21:13:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008667 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008668 2008667 2026-05-10T21:14:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2008668 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya asyayî]] 81oh7ukca6b9k26jwjkd2u0tf0gd5c8 2008669 2008668 2026-05-10T21:15:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2008669 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêjeya asyayî| Welat]] 5qqvxdj7ce7l1q1fx827nbgia68bnny 2008670 2008669 2026-05-10T21:16:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2008670 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî| Welat]] sqs2420l8s8m6k20yet8ke7sk71t38h 2008671 2008670 2026-05-10T21:17:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2008671 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan| Wêje]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî| Welat]] rf0pon4hkpxnpsmqjwr9mcvpaahrt6z 2008677 2008671 2026-05-10T21:52:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2008677 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan| Wêje]] [[Kategorî:Wêjeya asyayî| Welat]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan]] l8r7uzwq7xrpaz9y5c28j8uqvt8ryks Bikarhêner:Wikihez/missingCats 2 316564 2008679 2026-05-10T22:01:52Z Wikihez 39702 Rûpel bi " Kategoriyên îngilîzî yên ku divê li kuwikiyê werin çêkirin ji bo rojanekirina lîsteyê here [https://quarry.wmcloud.org/query/105180 Quarry] {| class="wikitable" !missing_english_category!!ku_pages_needing_it |- |[[:en:Category:Cities and towns in Lombardy]]||1530 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Piedmont]]||1017 |- |[[:en:Category:Populated places in Urmia County]]||621 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Veneto]]||577 |- |:en:Category:Cities..." hat çêkirin 2008679 wikitext text/x-wiki Kategoriyên îngilîzî yên ku divê li kuwikiyê werin çêkirin ji bo rojanekirina lîsteyê here [https://quarry.wmcloud.org/query/105180 Quarry] {| class="wikitable" !missing_english_category!!ku_pages_needing_it |- |[[:en:Category:Cities and towns in Lombardy]]||1530 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Piedmont]]||1017 |- |[[:en:Category:Populated places in Urmia County]]||621 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Veneto]]||577 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Campania]]||557 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Mardin Province]]||531 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Kurdistan province]]||498 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Calabria]]||405 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Lazio]]||355 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Diyarbakır Province]]||341 |- |[[:en:Category:Borghi più belli d'Italia]]||339 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Emilia-Romagna]]||317 |- |[[:en:Category:French Flanders]]||278 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Tuscany]]||276 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Apulia]]||263 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Tunceli Province]]||260 |- |[[:en:Category:Metropolitan district municipalities in Turkey]]||257 |- |[[:en:Category:American film actresses]]||239 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Liguria]]||235 |- |[[:en:Category:Towns and villages in Saqqez County]]||227 |- |[[:en:Category:American television actresses]]||226 |- |[[:en:Category:Populated places in Khoy County]]||224 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Elazığ Province]]||216 |- |[[:en:Category:21st-century American actresses]]||209 |- |[[:en:Category:Subprefectures in France]]||208 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Siirt Province]]||193 |- |[[:en:Category:Populated places in Mahabad County]]||189 |- |[[:en:Category:Holocaust locations in Germany]]||179 |- |[[:en:Category:Populated places in Bukan County]]||179 |- |[[:en:Category:Populated places in Sardasht County]]||179 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Adıyaman Province]]||174 |- |[[:en:Category:Animal taxa named by Carl Linnaeus]]||173 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Şırnak Province]]||166 |- |[[:en:Category:20th-century American actresses]]||164 |- |[[:en:Category:Populated places in Bostanabad County]]||164 |- |[[:en:Category:Towns in Saxony]]||163 |- |[[:en:Category:National Civilized City]]||162 |- |[[:en:Category:Monuments historiques of Orne]]||161 |- |[[:en:Category:Populated places in Chaldoran County]]||155 |- |[[:en:Category:Populated places in Salmas County]]||155 |- |[[:en:Category:Towns in Lower Saxony]]||153 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Batman Province]]||148 |- |[[:en:Category:Spa towns in Germany]]||147 |- |[[:en:Category:Villages in Berkshire]]||147 |- |[[:en:Category:Castles in Italy]]||146 |- |[[:en:Category:Populated places in Shahin Dezh County]]||145 |- |[[:en:Category:Place name disambiguation pages]]||143 |- |[[:en:Category:Populated riverside places in Germany]]||142 |- |[[:en:Category:Populated places in Piranshahr County]]||140 |- |[[:en:Category:Populated places in Miandoab County]]||139 |- |[[:en:Category:Localities of Salento]]||131 |- |[[:en:Category:American male television actors]]||128 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Hakkâri Province]]||128 |- |[[:en:Category:American male film actors]]||127 |- |[[:en:Category:Members of the Hanseatic League]]||125 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2016]]||125 |- |[[:en:Category:District municipalities in Turkey]]||124 |- |[[:en:Category:Places of the Sayfo]]||122 |- |[[:en:Category:21st-century American male actors]]||121 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Bingöl Province]]||121 |- |[[:en:Category:Populated places in Maku County]]||117 |- |[[:en:Category:Towns in Thuringia]]||116 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in France]]||115 |- |[[:en:Category:Botanical taxa named by Carl Linnaeus]]||113 |- |[[:en:Category:Localities of Cilento]]||110 |- |[[:en:Category:Villages in Bayburt District]]||109 |- |[[:en:Category:Members of the American Philosophical Society]]||108 |- |[[:en:Category:Towns in Saxony-Anhalt]]||108 |- |[[:en:Category:American Nobel laureates]]||107 |- |[[:en:Category:Plus Beaux Villages de France]]||106 |- |[[:en:Category:Populated places in Artois]]||106 |- |[[:en:Category:Metamorphoses characters]]||105 |- |[[:en:Category:20th-century American male actors]]||103 |- |[[:en:Category:NUTS 2 statistical regions of the European Union]]||103 |- |[[:en:Category:West Berkshire District]]||103 |- |[[:en:Category:American voice actresses]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 16th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 17th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 18th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 19th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 20th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 11th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 12th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 13th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 14th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 15th century]]||101 |- |[[:en:Category:Civil parishes in Berkshire]]||100 |- |[[:en:Category:Monuments historiques of Calvados (department)]]||97 |- |[[:en:Category:Populated places in Takab County]]||96 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Erzincan Province]]||95 |- |[[:en:Category:Plants described in 1753]]||94 |- |[[:en:Category:Populated places in Naqadeh County]]||94 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Umbria]]||93 |- |[[:en:Category:Landlocked countries]]||91 |- |[[:en:Category:National Famous Historical and Cultural City]]||89 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Çınar, Diyarbakır]]||89 |- |[[:en:Category:Districts of the Rhine Province]]||88 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Bismil]]||88 |- |[[:en:Category:American male voice actors]]||86 |- |[[:en:Category:American stage actresses]]||85 |- |[[:en:Category:Free imperial cities]]||84 |- |[[:en:Category:20th-century American male writers]]||82 |- |[[:en:Category:Birds described in 1758]]||82 |- |[[:en:Category:Grammy Award winners]]||81 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2019]]||81 |- |[[:en:Category:Populated places in Oshnavieh County]]||81 |- |[[:en:Category:Arbëresh settlements]]||80 |- |[[:en:Category:Countries and territories where English is an official language]]||80 |- |[[:en:Category:Lists of communes of France]]||80 |- |[[:en:Category:American people of German descent]]||78 |- |[[:en:Category:American people of Irish descent]]||78 |- |[[:en:Category:Nepal municipalities established in 2014]]||78 |- |[[:en:Category:Populated places on the Neckar basin]]||78 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Sivas Province]]||77 |- |[[:en:Category:Reservoirs in Norway]]||77 |- |[[:en:Category:Town municipalities in Turkey]]||77 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Aosta Valley]]||75 |- |[[:en:Category:Lower Navarre]]||75 |- |[[:en:Category:Populated places on the Rhine]]||75 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Silvan, Diyarbakır]]||74 |- |[[:en:Category:Fellows of the American Academy of Arts and Sciences]]||73 |- |[[:en:Category:Populated places in Chaypareh County]]||73 |- |[[:en:Category:Years of the 7th century]]||73 |- |[[:en:Category:Grand Duchy of Oldenburg]]||71 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Derik, Turkey]]||71 |- |[[:en:Category:Populated places in Poldasht County]]||71 |- |[[:en:Category:21st-century American women singers]]||70 |- |[[:en:Category:Fellows of the American Physical Society]]||70 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Cagliari]]||70 |- |[[:en:Category:Turkoman settlements in Gaziantep Province]]||69 |- |[[:en:Category:Years of the 10th century]]||69 |- |[[:en:Category:American child actresses]]||68 |- |[[:en:Category:Member states of the African Union]]||68 |- |[[:en:Category:Members of the United States National Academy of Sciences]]||68 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Genoa]]||68 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Nusaybin]]||68 |- |[[:en:Category:Seaside resorts in France]]||68 |- |[[:en:Category:Bresse]]||67 |- |[[:en:Category:Establishments by country and decade]]||67 |- |[[:en:Category:Villages in Mazgirt District]]||67 |- |[[:en:Category:Foreign associates of the National Academy of Sciences]]||66 |- |[[:en:Category:Villages in Refahiye District]]||66 |- |[[:en:Category:Establishments by country and year]]||65 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Sassari]]||65 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Belluno]]||65 |- |[[:en:Category:Populated places established in the 13th century]]||64 |- |[[:en:Category:Years of the 1st century BC]]||64 |- |[[:en:Category:Populated places in Mirabad County]]||62 |- |[[:en:Category:Villages in Kâhta District]]||62 |- |[[:en:Category:Domain Name System Security Extensions]]||61 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Lodi]]||61 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Artuklu]]||61 |- |[[:en:Category:Towns in Schleswig-Holstein]]||61 |- |[[:en:Category:Villages in Karakoçan District]]||61 |- |[[:en:Category:Years of the 9th century]]||61 |- |[[:en:Category:Hamlets in Berkshire]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Foggia]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Perugia]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Catania]]||59 |- |[[:en:Category:Rural Districts of West Azerbaijan province]]||59 |- |[[:en:Category:Canavese]]||58 |- |[[:en:Category:Foreign members of the Royal Society]]||58 |- |[[:en:Category:Presidential Medal of Freedom recipients]]||58 |- |[[:en:Category:20th-century Kurdish writers]]||57 |- |[[:en:Category:British fellows of the Royal Society]]||56 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Mecklenburg]]||56 |- |[[:en:Category:Jewish Nobel laureates]]||56 |- |[[:en:Category:Member states of the Organisation of Islamic Cooperation]]||56 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Bologna]]||56 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Monza and Brianza]]||56 |- |[[:en:Category:Populated places along the Silk Road]]||56 |- |[[:en:Category:Villages in Kovancılar District]]||56 |- |[[:en:Category:1987 establishments in Iran]]||55 |- |[[:en:Category:Member states of the Commonwealth of Nations]]||55 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Macerata]]||55 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Isernia]]||54 |- |[[:en:Category:American male non-fiction writers]]||53 |- |[[:en:Category:Council of European National Top Level Domain Registries members]]||53 |- |[[:en:Category:Historic Jewish communities]]||53 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Malatya Province]]||53 |- |[[:en:Category:Medicinal plants]]||53 |- |[[:en:Category:Municipalities of Gelderland]]||53 |- |[[:en:Category:Populated places on the Danube]]||53 |- |[[:en:Category:Villages in Eruh District]]||53 |- |[[:en:Category:21st-century American Jews]]||52 |- |[[:en:Category:MTV Europe Music Award winners]]||52 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Şenkaya]]||52 |- |[[:en:Category:Villages in Tercan District]]||52 |- |[[:en:Category:Assyrian communities in Turkey]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pesaro and Urbino]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pordenone]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Rovigo]]||51 |- |[[:en:Category:Villages in Şirvan District]]||51 |- |[[:en:Category:Agglutinative languages]]||50 |- |[[:en:Category:Cities in North Rhine-Westphalia]]||50 |- |[[:en:Category:Leap years in the Gregorian calendar]]||50 |- |[[:en:Category:Municipalities of South Holland]]||50 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Oğuzeli]]||50 |- |[[:en:Category:Towns and villages in Sanandaj County]]||50 |- |[[:en:Category:Villages in Adıyaman District]]||50 |- |[[:en:Category:Palatinate Forest]]||49 |- |[[:en:Category:Populated places in North Brabant]]||49 |- |[[:en:Category:UTC offsets]]||49 |- |[[:en:Category:20th-century American Jews]]||48 |- |[[:en:Category:Member states of the Organisation internationale de la Francophonie]]||48 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Modena]]||48 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Mazıdağı]]||48 |- |[[:en:Category:Populated places in Astara District]]||48 |- |[[:en:Category:Populated places in Gelderland]]||48 |- |[[:en:Category:21st-century American male writers]]||47 |- |[[:en:Category:American women pop singers]]||47 |- |[[:en:Category:Cities in West Azerbaijan province]]||47 |- |[[:en:Category:Countries in West Asia]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Venice]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pescara]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Piacenza]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Teramo]]||47 |- |[[:en:Category:Palatinate (region)]]||47 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2017]]||47 |- |[[:en:Category:Populated places on the Main basin]]||47 |- |[[:en:Category:Small Island Developing States]]||47 |- |[[:en:Category:Villages in Kemah District]]||47 |- |[[:en:Category:20th-century Kurdish male writers]]||46 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Turkey]]||46 |- |[[:en:Category:Localities in Märkisch-Oderland]]||46 |- |[[:en:Category:Mesopotamian gods]]||46 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Florence]]||46 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Parma]]||46 |- |[[:en:Category:Recipients of the Pour le Mérite (civil class)]]||46 |- |[[:en:Category:Time Person of the Year]]||46 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Mardin Province]]||45 |- |[[:en:Category:Municipalities of North Holland]]||45 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in Germany (Baltic Sea)]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Baskil District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Pertek District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Tunceli District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in İdil District]]||45 |- |[[:en:Category:20th-century American novelists]]||44 |- |[[:en:Category:Champagne (province)]]||44 |- |[[:en:Category:Deities in the Iliad]]||44 |- |[[:en:Category:Districts of Upper Bavaria]]||44 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Ankara Province]]||44 |- |[[:en:Category:Lakes of Finnmark]]||44 |- |[[:en:Category:Least developed countries]]||44 |- |[[:en:Category:Countries and territories where French is an official language]]||43 |- |[[:en:Category:German Nobel laureates]]||43 |- |[[:en:Category:Gévaudan]]||43 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Reggio Emilia]]||43 |- |[[:en:Category:Rural Districts of Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province]]||43 |- |[[:en:Category:Spa towns in Italy]]||43 |- |[[:en:Category:Transition metals]]||43 |- |[[:en:Category:Urban districts of North Rhine-Westphalia]]||43 |- |[[:en:Category:Years of the 6th century]]||43 |- |[[:en:Category:20th-century American women singers]]||42 |- |[[:en:Category:20th-century Roman Catholics]]||42 |- |[[:en:Category:Brit Award winners]]||42 |- |[[:en:Category:International members of the American Philosophical Society]]||42 |- |[[:en:Category:Men's association football forwards]]||42 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Bari]]||42 |- |[[:en:Category:People of the Cold War]]||42 |- |[[:en:Category:Subject–verb–object languages]]||42 |- |[[:en:Category:University of Paris alumni]]||42 |- |[[:en:Category:Villages in Yüksekova District]]||42 |- |[[:en:Category:Years of the 1st century]]||42 |- |[[:en:Category:Years of the 8th century]]||42 |- |[[:en:Category:Audiobook narrators]]||41 |- |[[:en:Category:Birds of Eurasia]]||41 |- |[[:en:Category:Columbia University faculty]]||41 |- |[[:en:Category:Disambiguation pages with surname-holder lists]]||41 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Bitlis Province]]||41 |- |[[:en:Category:La Liga players]]||41 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in Turkey]]||41 |- |[[:en:Category:Turkish Kurdish people]]||41 |- |[[:en:Category:Vauban fortifications in France]]||41 |- |[[:en:Category:Administrative divisions by country]]||40 |- |[[:en:Category:Angiosperm orders]]||40 |- |[[:en:Category:County of Montbéliard]]||40 |- |[[:en:Category:Flora of Europe]]||40 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Karayazı]]||40 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Ömerli]]||40 |- |[[:en:Category:Rhineland]]||40 |- |[[:en:Category:World Music Awards winners]]||40 |- |[[:en:Category:21st-century Turkish women politicians]]||39 |- |[[:en:Category:Arab communities in Mardin Province]]||39 |- |[[:en:Category:Counties of England established in antiquity]]||39 |- |[[:en:Category:Dauphiné]]||39 |- |[[:en:Category:Districts of West Azerbaijan province]]||39 |- |[[:en:Category:English-language American television shows]]||39 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Hakkâri Province]]||39 |- |[[:en:Category:MTV Video Music Award winners]]||39 |- |[[:en:Category:Places of the Armenian genocide]]||39 |- |[[:en:Category:Three Bishoprics]]||39 |- |[[:en:Category:20th-century American physicists]]||38 |- |[[:en:Category:21st-century American comedians]]||38 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish writers]]||38 |- |[[:en:Category:American male novelists]]||38 |- |[[:en:Category:American people of Russian-Jewish descent]]||38 |- |[[:en:Category:Assyrian communities in Iraq]]||38 |- |[[:en:Category:Counties of Fars province]]||38 |- |[[:en:Category:French Nobel laureates]]||38 |- |[[:en:Category:Istanbul University alumni]]||38 |- |[[:en:Category:Kurdish scholars]]||38 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Iraq]]||38 |- |[[:en:Category:Localities in Potsdam-Mittelmark]]||38 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pisa]]||38 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Savur]]||38 |- |[[:en:Category:Populated places in Istanbul Province]]||38 |- |[[:en:Category:Populated places on the Inn (river)]]||38 |- |[[:en:Category:Port cities and towns on the French Atlantic coast]]||38 |- |[[:en:Category:Primetime Emmy Award winners]]||38 |- |[[:en:Category:Subject–object–verb languages]]||38 |- |[[:en:Category:Arabic words and phrases in Sharia]]||37 |- |[[:en:Category:Cities in British Columbia]]||37 |- |[[:en:Category:Fauna listed on CITES Appendix II]]||37 |- |[[:en:Category:Former Christian states]]||37 |- |[[:en:Category:Grand Cross of the Legion of Honour]]||37 |- |[[:en:Category:Lakes of Buskerud]]||37 |- |[[:en:Category:Localities in Dahme-Spreewald]]||37 |- |[[:en:Category:Localities in Oder-Spree]]||37 |- |[[:en:Category:Mammals described in 1758]]||37 |- |[[:en:Category:Marsica]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Ceyhan]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Nizip]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Çermik]]||37 |- |[[:en:Category:Populated places in North Holland]]||37 |- |[[:en:Category:Populated places in South Holland]]||37 |- |[[:en:Category:Rhenish Hesse]]||37 |- |[[:en:Category:Roman emperor-consuls]]||37 |- |[[:en:Category:Turkish prisoners and detainees]]||37 |- |[[:en:Category:Upper Mesopotamia]]||37 |- |[[:en:Category:20th-century American singers]]||36 |- |[[:en:Category:20th-century atheists]]||36 |- |[[:en:Category:21st-century African-American actresses]]||36 |- |[[:en:Category:21st-century American LGBTQ people]]||36 |- |[[:en:Category:Characters in the Divine Comedy]]||36 |- |[[:en:Category:Cittaslow]]||36 |- |[[:en:Category:Countries in East Africa]]||36 |- |[[:en:Category:Members of the French Academy of Sciences]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities in Koshi Province]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Arezzo]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Siena]]||36 |- |[[:en:Category:Naturalized citizens of the United States]]||36 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Dargeçit]]||36 |- |[[:en:Category:Populated places on the Elbe]]||36 |- |[[:en:Category:Republics in the Commonwealth of Nations]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Hakkâri District]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Sivrice District]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Zara District]]||36 |- |[[:en:Category:20th-century American non-fiction writers]]||35 |- |[[:en:Category:Counties of the United Kingdom (1801–1922)]]||35 |- |[[:en:Category:Foreign members of the Russian Academy of Sciences]]||35 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Batman Province]]||35 |- |[[:en:Category:Leaders of political parties in Turkey]]||35 |- |[[:en:Category:Member states of the Union for the Mediterranean]]||35 |- |[[:en:Category:Members of the Privy Council of the United Kingdom]]||35 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in İspir]]||35 |- |[[:en:Category:Nepal municipalities established in 2017]]||35 |- |[[:en:Category:OECD members]]||35 |- |[[:en:Category:Villages in Karlıova District]]||35 |- |[[:en:Category:Women Nobel laureates]]||35 |- |[[:en:Category:Writers about activism and social change]]||35 |- |[[:en:Category:21st-century American singers]]||34 |- |[[:en:Category:American women human rights activists]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Henan]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Hubei]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Kurdistan province]]||34 |- |[[:en:Category:Countries in West Africa]]||34 |- |[[:en:Category:Deeds of Zeus]]||34 |- |[[:en:Category:Districts of Turkey by province]]||34 |- |[[:en:Category:European seas]]||34 |- |[[:en:Category:Former Armenian communities in Diyarbakır Province]]||34 |- |[[:en:Category:Localities in Elbe-Elster]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Ascoli Piceno]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Latina]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Lucca]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Terni]]||34 |- |[[:en:Category:National forest cities in China]]||34 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Horasan]]||34 |- |[[:en:Category:Populated places in Günzburg (district)]]||34 |- |[[:en:Category:Port cities and towns of the North Sea]]||34 |- |[[:en:Category:Premier League players]]||34 |- |[[:en:Category:Roman towns and cities in Italy]]||34 |- |[[:en:Category:Stone Age sites in France]]||34 |- |[[:en:Category:Villages in Maden District]]||34 |- |[[:en:Category:21st-century Indian actresses]]||33 |- |[[:en:Category:American male comedians]]||33 |- |[[:en:Category:Borough of Wokingham]]||33 |- |[[:en:Category:British Nobel laureates]]||33 |- |[[:en:Category:Bundesliga players]]||33 |- |[[:en:Category:Cantonal capitals of Switzerland]]||33 |- |[[:en:Category:Discontinued flagship smartphones]]||33 |- |[[:en:Category:District capitals of Iraq]]||33 |- |[[:en:Category:Duchy of Lorraine]]||33 |- |[[:en:Category:Expatriate men's footballers in England]]||33 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Diyarbakır Province]]||33 |- |[[:en:Category:Localities in Uckermark (district)]]||33 |- |[[:en:Category:Members of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]]||33 |- |[[:en:Category:Men's association football midfielders]]||33 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Pasinler]]||33 |- |[[:en:Category:Populated places in Baruq County]]||33 |- |[[:en:Category:Populated places in Dohuk Province]]||33 |- |[[:en:Category:Southern United States]]||33 |- |[[:en:Category:Towns and villages on Rügen]]||33 |- |[[:en:Category:Villages in Palu District]]||33 |- |[[:en:Category:Yazidi communities in Turkey]]||33 |- |[[:en:Category:1997 establishments in Iran]]||32 |- |[[:en:Category:20th-century American comedians]]||32 |- |[[:en:Category:21st-century American singer-songwriters]]||32 |- |[[:en:Category:American atheists]]||32 |- |[[:en:Category:American male screenwriters]]||32 |- |[[:en:Category:American male video game actors]]||32 |- |[[:en:Category:Birds of Europe]]||32 |- |[[:en:Category:Bourbonnais]]||32 |- |[[:en:Category:Cities in Jiangsu]]||32 |- |[[:en:Category:Cities in Shandong]]||32 |- |[[:en:Category:Former Roman Catholics]]||32 |- |[[:en:Category:Integers]]||32 |- |[[:en:Category:International straits]]||32 |- |[[:en:Category:Jewish American actresses]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of La Spezia]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Matera]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the canton of Zurich]]||32 |- |[[:en:Category:Orléanais]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Ahrweiler (district)]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Dargaz County]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Kaleybar County]]||32 |- |[[:en:Category:Provincial municipalities in Turkey]]||32 |- |[[:en:Category:Recipients of the Order of Lenin]]||32 |- |[[:en:Category:Shapeshifters in Greek mythology]]||32 |- |[[:en:Category:Swedish municipal seats]]||32 |- |[[:en:Category:20th-century African-American actresses]]||31 |- |[[:en:Category:American agnostics]]||31 |- |[[:en:Category:American people of Italian descent]]||31 |- |[[:en:Category:American women singer-songwriters]]||31 |- |[[:en:Category:Cities in Heilongjiang]]||31 |- |[[:en:Category:Columbia Records artists]]||31 |- |[[:en:Category:Days of August]]||31 |- |[[:en:Category:Days of December]]||31 |- |[[:en:Category:Days of January]]||31 |- |[[:en:Category:Days of July]]||31 |- |[[:en:Category:Days of March]]||31 |- |[[:en:Category:Days of May]]||31 |- |[[:en:Category:Days of October]]||31 |- |[[:en:Category:Fishing communities in Turkey]]||31 |- |[[:en:Category:Iranian provincial capitals]]||31 |- |[[:en:Category:Municipalities of Limburg (Netherlands)]]||31 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Forlì-Cesena]]||31 |- |[[:en:Category:NUTS 1 statistical regions of the European Union]]||31 |- |[[:en:Category:Native element minerals]]||31 |- |[[:en:Category:Politicide perpetrators]]||31 |- |[[:en:Category:Populated places in İzmir Province]]||31 |- |[[:en:Category:Settled areas of Elburz]]||31 |- |[[:en:Category:UEFA Champions League–winning players]]||31 |- |[[:en:Category:Urban districts of Bavaria]]||31 |- |[[:en:Category:Villages in Adaklı District]]||31 |- |[[:en:Category:Villages in Beşiri District]]||31 |- |[[:en:Category:Wine regions of Italy]]||31 |- |[[:en:Category:20th-century American poets]]||30 |- |[[:en:Category:20th-century French male writers]]||30 |- |[[:en:Category:21st-century Roman Catholics]]||30 |- |[[:en:Category:Actresses in Hindi cinema]]||30 |- |[[:en:Category:American male stage actors]]||30 |- |[[:en:Category:Characters in the Odyssey]]||30 |- |[[:en:Category:Christian states]]||30 |- |[[:en:Category:Cities in Hunan]]||30 |- |[[:en:Category:Cities in Lorestan province]]||30 |- |[[:en:Category:Days of April]]||30 |- |[[:en:Category:Days of June]]||30 |- |[[:en:Category:Days of November]]||30 |- |[[:en:Category:Days of September]]||30 |- |[[:en:Category:Federal republics]]||30 |- |[[:en:Category:Former countries in Chinese history]]||30 |- |[[:en:Category:Indian film actresses]]||30 |- |[[:en:Category:LGBTQ themes in Greek mythology]]||30 |- |[[:en:Category:Members of the Royal Swedish Academy of Sciences]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities in Madhesh Province]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities of Vaud]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Taranto]]||30 |- |[[:en:Category:Ontologists]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of Franklin Medal]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of the Copley Medal]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of the Matteucci Medal]]||30 |- |[[:en:Category:States of the East Coast of the United States]]||30 |- |[[:en:Category:Villages in Hozat District]]||30 |- |[[:en:Category:Villages in Kozluk District]]||30 |- |[[:en:Category:21st-century American non-fiction writers]]||29 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish male writers]]||29 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish politicians]]||29 |- |[[:en:Category:Birds of West Asia]]||29 |- |[[:en:Category:Cinema of Europe by country]]||29 |- |[[:en:Category:Cities in Hamadan province]]||29 |- |[[:en:Category:Countries and territories where Arabic is an official language]]||29 |- |[[:en:Category:Days of February]]||29 |- |[[:en:Category:Former French colonies]]||29 |- |[[:en:Category:Fusional languages]]||29 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Şırnak Province]]||29 |- |[[:en:Category:History of the Mediterranean]]||29 |- |[[:en:Category:Members of the American Academy of Arts and Letters]]||29 |- |[[:en:Category:Municipalities of Utrecht (province)]]||29 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Grosseto]]||29 |} 565hc4kevkhibosn1iylznlv87yw3gv 2008680 2008679 2026-05-10T22:02:31Z Wikihez 39702 2008680 wikitext text/x-wiki Kategoriyên îngilîzî yên ku divê li kuwikiyê werin çêkirin ji bo rojanekirina lîsteyê here [https://quarry.wmcloud.org/query/105180 Quarry] {| class="wikitable sortable" !missing_english_category!!ku_pages_needing_it |- |[[:en:Category:Cities and towns in Lombardy]]||1530 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Piedmont]]||1017 |- |[[:en:Category:Populated places in Urmia County]]||621 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Veneto]]||577 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Campania]]||557 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Mardin Province]]||531 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Kurdistan province]]||498 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Calabria]]||405 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Lazio]]||355 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Diyarbakır Province]]||341 |- |[[:en:Category:Borghi più belli d'Italia]]||339 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Emilia-Romagna]]||317 |- |[[:en:Category:French Flanders]]||278 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Tuscany]]||276 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Apulia]]||263 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Tunceli Province]]||260 |- |[[:en:Category:Metropolitan district municipalities in Turkey]]||257 |- |[[:en:Category:American film actresses]]||239 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Liguria]]||235 |- |[[:en:Category:Towns and villages in Saqqez County]]||227 |- |[[:en:Category:American television actresses]]||226 |- |[[:en:Category:Populated places in Khoy County]]||224 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Elazığ Province]]||216 |- |[[:en:Category:21st-century American actresses]]||209 |- |[[:en:Category:Subprefectures in France]]||208 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Siirt Province]]||193 |- |[[:en:Category:Populated places in Mahabad County]]||189 |- |[[:en:Category:Holocaust locations in Germany]]||179 |- |[[:en:Category:Populated places in Bukan County]]||179 |- |[[:en:Category:Populated places in Sardasht County]]||179 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Adıyaman Province]]||174 |- |[[:en:Category:Animal taxa named by Carl Linnaeus]]||173 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Şırnak Province]]||166 |- |[[:en:Category:20th-century American actresses]]||164 |- |[[:en:Category:Populated places in Bostanabad County]]||164 |- |[[:en:Category:Towns in Saxony]]||163 |- |[[:en:Category:National Civilized City]]||162 |- |[[:en:Category:Monuments historiques of Orne]]||161 |- |[[:en:Category:Populated places in Chaldoran County]]||155 |- |[[:en:Category:Populated places in Salmas County]]||155 |- |[[:en:Category:Towns in Lower Saxony]]||153 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Batman Province]]||148 |- |[[:en:Category:Spa towns in Germany]]||147 |- |[[:en:Category:Villages in Berkshire]]||147 |- |[[:en:Category:Castles in Italy]]||146 |- |[[:en:Category:Populated places in Shahin Dezh County]]||145 |- |[[:en:Category:Place name disambiguation pages]]||143 |- |[[:en:Category:Populated riverside places in Germany]]||142 |- |[[:en:Category:Populated places in Piranshahr County]]||140 |- |[[:en:Category:Populated places in Miandoab County]]||139 |- |[[:en:Category:Localities of Salento]]||131 |- |[[:en:Category:American male television actors]]||128 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Hakkâri Province]]||128 |- |[[:en:Category:American male film actors]]||127 |- |[[:en:Category:Members of the Hanseatic League]]||125 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2016]]||125 |- |[[:en:Category:District municipalities in Turkey]]||124 |- |[[:en:Category:Places of the Sayfo]]||122 |- |[[:en:Category:21st-century American male actors]]||121 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Bingöl Province]]||121 |- |[[:en:Category:Populated places in Maku County]]||117 |- |[[:en:Category:Towns in Thuringia]]||116 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in France]]||115 |- |[[:en:Category:Botanical taxa named by Carl Linnaeus]]||113 |- |[[:en:Category:Localities of Cilento]]||110 |- |[[:en:Category:Villages in Bayburt District]]||109 |- |[[:en:Category:Members of the American Philosophical Society]]||108 |- |[[:en:Category:Towns in Saxony-Anhalt]]||108 |- |[[:en:Category:American Nobel laureates]]||107 |- |[[:en:Category:Plus Beaux Villages de France]]||106 |- |[[:en:Category:Populated places in Artois]]||106 |- |[[:en:Category:Metamorphoses characters]]||105 |- |[[:en:Category:20th-century American male actors]]||103 |- |[[:en:Category:NUTS 2 statistical regions of the European Union]]||103 |- |[[:en:Category:West Berkshire District]]||103 |- |[[:en:Category:American voice actresses]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 16th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 17th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 18th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 19th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 20th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 11th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 12th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 13th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 14th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 15th century]]||101 |- |[[:en:Category:Civil parishes in Berkshire]]||100 |- |[[:en:Category:Monuments historiques of Calvados (department)]]||97 |- |[[:en:Category:Populated places in Takab County]]||96 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Erzincan Province]]||95 |- |[[:en:Category:Plants described in 1753]]||94 |- |[[:en:Category:Populated places in Naqadeh County]]||94 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Umbria]]||93 |- |[[:en:Category:Landlocked countries]]||91 |- |[[:en:Category:National Famous Historical and Cultural City]]||89 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Çınar, Diyarbakır]]||89 |- |[[:en:Category:Districts of the Rhine Province]]||88 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Bismil]]||88 |- |[[:en:Category:American male voice actors]]||86 |- |[[:en:Category:American stage actresses]]||85 |- |[[:en:Category:Free imperial cities]]||84 |- |[[:en:Category:20th-century American male writers]]||82 |- |[[:en:Category:Birds described in 1758]]||82 |- |[[:en:Category:Grammy Award winners]]||81 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2019]]||81 |- |[[:en:Category:Populated places in Oshnavieh County]]||81 |- |[[:en:Category:Arbëresh settlements]]||80 |- |[[:en:Category:Countries and territories where English is an official language]]||80 |- |[[:en:Category:Lists of communes of France]]||80 |- |[[:en:Category:American people of German descent]]||78 |- |[[:en:Category:American people of Irish descent]]||78 |- |[[:en:Category:Nepal municipalities established in 2014]]||78 |- |[[:en:Category:Populated places on the Neckar basin]]||78 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Sivas Province]]||77 |- |[[:en:Category:Reservoirs in Norway]]||77 |- |[[:en:Category:Town municipalities in Turkey]]||77 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Aosta Valley]]||75 |- |[[:en:Category:Lower Navarre]]||75 |- |[[:en:Category:Populated places on the Rhine]]||75 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Silvan, Diyarbakır]]||74 |- |[[:en:Category:Fellows of the American Academy of Arts and Sciences]]||73 |- |[[:en:Category:Populated places in Chaypareh County]]||73 |- |[[:en:Category:Years of the 7th century]]||73 |- |[[:en:Category:Grand Duchy of Oldenburg]]||71 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Derik, Turkey]]||71 |- |[[:en:Category:Populated places in Poldasht County]]||71 |- |[[:en:Category:21st-century American women singers]]||70 |- |[[:en:Category:Fellows of the American Physical Society]]||70 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Cagliari]]||70 |- |[[:en:Category:Turkoman settlements in Gaziantep Province]]||69 |- |[[:en:Category:Years of the 10th century]]||69 |- |[[:en:Category:American child actresses]]||68 |- |[[:en:Category:Member states of the African Union]]||68 |- |[[:en:Category:Members of the United States National Academy of Sciences]]||68 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Genoa]]||68 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Nusaybin]]||68 |- |[[:en:Category:Seaside resorts in France]]||68 |- |[[:en:Category:Bresse]]||67 |- |[[:en:Category:Establishments by country and decade]]||67 |- |[[:en:Category:Villages in Mazgirt District]]||67 |- |[[:en:Category:Foreign associates of the National Academy of Sciences]]||66 |- |[[:en:Category:Villages in Refahiye District]]||66 |- |[[:en:Category:Establishments by country and year]]||65 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Sassari]]||65 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Belluno]]||65 |- |[[:en:Category:Populated places established in the 13th century]]||64 |- |[[:en:Category:Years of the 1st century BC]]||64 |- |[[:en:Category:Populated places in Mirabad County]]||62 |- |[[:en:Category:Villages in Kâhta District]]||62 |- |[[:en:Category:Domain Name System Security Extensions]]||61 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Lodi]]||61 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Artuklu]]||61 |- |[[:en:Category:Towns in Schleswig-Holstein]]||61 |- |[[:en:Category:Villages in Karakoçan District]]||61 |- |[[:en:Category:Years of the 9th century]]||61 |- |[[:en:Category:Hamlets in Berkshire]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Foggia]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Perugia]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Catania]]||59 |- |[[:en:Category:Rural Districts of West Azerbaijan province]]||59 |- |[[:en:Category:Canavese]]||58 |- |[[:en:Category:Foreign members of the Royal Society]]||58 |- |[[:en:Category:Presidential Medal of Freedom recipients]]||58 |- |[[:en:Category:20th-century Kurdish writers]]||57 |- |[[:en:Category:British fellows of the Royal Society]]||56 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Mecklenburg]]||56 |- |[[:en:Category:Jewish Nobel laureates]]||56 |- |[[:en:Category:Member states of the Organisation of Islamic Cooperation]]||56 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Bologna]]||56 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Monza and Brianza]]||56 |- |[[:en:Category:Populated places along the Silk Road]]||56 |- |[[:en:Category:Villages in Kovancılar District]]||56 |- |[[:en:Category:1987 establishments in Iran]]||55 |- |[[:en:Category:Member states of the Commonwealth of Nations]]||55 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Macerata]]||55 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Isernia]]||54 |- |[[:en:Category:American male non-fiction writers]]||53 |- |[[:en:Category:Council of European National Top Level Domain Registries members]]||53 |- |[[:en:Category:Historic Jewish communities]]||53 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Malatya Province]]||53 |- |[[:en:Category:Medicinal plants]]||53 |- |[[:en:Category:Municipalities of Gelderland]]||53 |- |[[:en:Category:Populated places on the Danube]]||53 |- |[[:en:Category:Villages in Eruh District]]||53 |- |[[:en:Category:21st-century American Jews]]||52 |- |[[:en:Category:MTV Europe Music Award winners]]||52 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Şenkaya]]||52 |- |[[:en:Category:Villages in Tercan District]]||52 |- |[[:en:Category:Assyrian communities in Turkey]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pesaro and Urbino]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pordenone]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Rovigo]]||51 |- |[[:en:Category:Villages in Şirvan District]]||51 |- |[[:en:Category:Agglutinative languages]]||50 |- |[[:en:Category:Cities in North Rhine-Westphalia]]||50 |- |[[:en:Category:Leap years in the Gregorian calendar]]||50 |- |[[:en:Category:Municipalities of South Holland]]||50 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Oğuzeli]]||50 |- |[[:en:Category:Towns and villages in Sanandaj County]]||50 |- |[[:en:Category:Villages in Adıyaman District]]||50 |- |[[:en:Category:Palatinate Forest]]||49 |- |[[:en:Category:Populated places in North Brabant]]||49 |- |[[:en:Category:UTC offsets]]||49 |- |[[:en:Category:20th-century American Jews]]||48 |- |[[:en:Category:Member states of the Organisation internationale de la Francophonie]]||48 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Modena]]||48 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Mazıdağı]]||48 |- |[[:en:Category:Populated places in Astara District]]||48 |- |[[:en:Category:Populated places in Gelderland]]||48 |- |[[:en:Category:21st-century American male writers]]||47 |- |[[:en:Category:American women pop singers]]||47 |- |[[:en:Category:Cities in West Azerbaijan province]]||47 |- |[[:en:Category:Countries in West Asia]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Venice]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pescara]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Piacenza]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Teramo]]||47 |- |[[:en:Category:Palatinate (region)]]||47 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2017]]||47 |- |[[:en:Category:Populated places on the Main basin]]||47 |- |[[:en:Category:Small Island Developing States]]||47 |- |[[:en:Category:Villages in Kemah District]]||47 |- |[[:en:Category:20th-century Kurdish male writers]]||46 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Turkey]]||46 |- |[[:en:Category:Localities in Märkisch-Oderland]]||46 |- |[[:en:Category:Mesopotamian gods]]||46 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Florence]]||46 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Parma]]||46 |- |[[:en:Category:Recipients of the Pour le Mérite (civil class)]]||46 |- |[[:en:Category:Time Person of the Year]]||46 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Mardin Province]]||45 |- |[[:en:Category:Municipalities of North Holland]]||45 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in Germany (Baltic Sea)]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Baskil District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Pertek District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Tunceli District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in İdil District]]||45 |- |[[:en:Category:20th-century American novelists]]||44 |- |[[:en:Category:Champagne (province)]]||44 |- |[[:en:Category:Deities in the Iliad]]||44 |- |[[:en:Category:Districts of Upper Bavaria]]||44 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Ankara Province]]||44 |- |[[:en:Category:Lakes of Finnmark]]||44 |- |[[:en:Category:Least developed countries]]||44 |- |[[:en:Category:Countries and territories where French is an official language]]||43 |- |[[:en:Category:German Nobel laureates]]||43 |- |[[:en:Category:Gévaudan]]||43 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Reggio Emilia]]||43 |- |[[:en:Category:Rural Districts of Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province]]||43 |- |[[:en:Category:Spa towns in Italy]]||43 |- |[[:en:Category:Transition metals]]||43 |- |[[:en:Category:Urban districts of North Rhine-Westphalia]]||43 |- |[[:en:Category:Years of the 6th century]]||43 |- |[[:en:Category:20th-century American women singers]]||42 |- |[[:en:Category:20th-century Roman Catholics]]||42 |- |[[:en:Category:Brit Award winners]]||42 |- |[[:en:Category:International members of the American Philosophical Society]]||42 |- |[[:en:Category:Men's association football forwards]]||42 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Bari]]||42 |- |[[:en:Category:People of the Cold War]]||42 |- |[[:en:Category:Subject–verb–object languages]]||42 |- |[[:en:Category:University of Paris alumni]]||42 |- |[[:en:Category:Villages in Yüksekova District]]||42 |- |[[:en:Category:Years of the 1st century]]||42 |- |[[:en:Category:Years of the 8th century]]||42 |- |[[:en:Category:Audiobook narrators]]||41 |- |[[:en:Category:Birds of Eurasia]]||41 |- |[[:en:Category:Columbia University faculty]]||41 |- |[[:en:Category:Disambiguation pages with surname-holder lists]]||41 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Bitlis Province]]||41 |- |[[:en:Category:La Liga players]]||41 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in Turkey]]||41 |- |[[:en:Category:Turkish Kurdish people]]||41 |- |[[:en:Category:Vauban fortifications in France]]||41 |- |[[:en:Category:Administrative divisions by country]]||40 |- |[[:en:Category:Angiosperm orders]]||40 |- |[[:en:Category:County of Montbéliard]]||40 |- |[[:en:Category:Flora of Europe]]||40 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Karayazı]]||40 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Ömerli]]||40 |- |[[:en:Category:Rhineland]]||40 |- |[[:en:Category:World Music Awards winners]]||40 |- |[[:en:Category:21st-century Turkish women politicians]]||39 |- |[[:en:Category:Arab communities in Mardin Province]]||39 |- |[[:en:Category:Counties of England established in antiquity]]||39 |- |[[:en:Category:Dauphiné]]||39 |- |[[:en:Category:Districts of West Azerbaijan province]]||39 |- |[[:en:Category:English-language American television shows]]||39 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Hakkâri Province]]||39 |- |[[:en:Category:MTV Video Music Award winners]]||39 |- |[[:en:Category:Places of the Armenian genocide]]||39 |- |[[:en:Category:Three Bishoprics]]||39 |- |[[:en:Category:20th-century American physicists]]||38 |- |[[:en:Category:21st-century American comedians]]||38 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish writers]]||38 |- |[[:en:Category:American male novelists]]||38 |- |[[:en:Category:American people of Russian-Jewish descent]]||38 |- |[[:en:Category:Assyrian communities in Iraq]]||38 |- |[[:en:Category:Counties of Fars province]]||38 |- |[[:en:Category:French Nobel laureates]]||38 |- |[[:en:Category:Istanbul University alumni]]||38 |- |[[:en:Category:Kurdish scholars]]||38 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Iraq]]||38 |- |[[:en:Category:Localities in Potsdam-Mittelmark]]||38 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pisa]]||38 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Savur]]||38 |- |[[:en:Category:Populated places in Istanbul Province]]||38 |- |[[:en:Category:Populated places on the Inn (river)]]||38 |- |[[:en:Category:Port cities and towns on the French Atlantic coast]]||38 |- |[[:en:Category:Primetime Emmy Award winners]]||38 |- |[[:en:Category:Subject–object–verb languages]]||38 |- |[[:en:Category:Arabic words and phrases in Sharia]]||37 |- |[[:en:Category:Cities in British Columbia]]||37 |- |[[:en:Category:Fauna listed on CITES Appendix II]]||37 |- |[[:en:Category:Former Christian states]]||37 |- |[[:en:Category:Grand Cross of the Legion of Honour]]||37 |- |[[:en:Category:Lakes of Buskerud]]||37 |- |[[:en:Category:Localities in Dahme-Spreewald]]||37 |- |[[:en:Category:Localities in Oder-Spree]]||37 |- |[[:en:Category:Mammals described in 1758]]||37 |- |[[:en:Category:Marsica]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Ceyhan]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Nizip]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Çermik]]||37 |- |[[:en:Category:Populated places in North Holland]]||37 |- |[[:en:Category:Populated places in South Holland]]||37 |- |[[:en:Category:Rhenish Hesse]]||37 |- |[[:en:Category:Roman emperor-consuls]]||37 |- |[[:en:Category:Turkish prisoners and detainees]]||37 |- |[[:en:Category:Upper Mesopotamia]]||37 |- |[[:en:Category:20th-century American singers]]||36 |- |[[:en:Category:20th-century atheists]]||36 |- |[[:en:Category:21st-century African-American actresses]]||36 |- |[[:en:Category:21st-century American LGBTQ people]]||36 |- |[[:en:Category:Characters in the Divine Comedy]]||36 |- |[[:en:Category:Cittaslow]]||36 |- |[[:en:Category:Countries in East Africa]]||36 |- |[[:en:Category:Members of the French Academy of Sciences]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities in Koshi Province]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Arezzo]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Siena]]||36 |- |[[:en:Category:Naturalized citizens of the United States]]||36 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Dargeçit]]||36 |- |[[:en:Category:Populated places on the Elbe]]||36 |- |[[:en:Category:Republics in the Commonwealth of Nations]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Hakkâri District]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Sivrice District]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Zara District]]||36 |- |[[:en:Category:20th-century American non-fiction writers]]||35 |- |[[:en:Category:Counties of the United Kingdom (1801–1922)]]||35 |- |[[:en:Category:Foreign members of the Russian Academy of Sciences]]||35 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Batman Province]]||35 |- |[[:en:Category:Leaders of political parties in Turkey]]||35 |- |[[:en:Category:Member states of the Union for the Mediterranean]]||35 |- |[[:en:Category:Members of the Privy Council of the United Kingdom]]||35 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in İspir]]||35 |- |[[:en:Category:Nepal municipalities established in 2017]]||35 |- |[[:en:Category:OECD members]]||35 |- |[[:en:Category:Villages in Karlıova District]]||35 |- |[[:en:Category:Women Nobel laureates]]||35 |- |[[:en:Category:Writers about activism and social change]]||35 |- |[[:en:Category:21st-century American singers]]||34 |- |[[:en:Category:American women human rights activists]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Henan]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Hubei]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Kurdistan province]]||34 |- |[[:en:Category:Countries in West Africa]]||34 |- |[[:en:Category:Deeds of Zeus]]||34 |- |[[:en:Category:Districts of Turkey by province]]||34 |- |[[:en:Category:European seas]]||34 |- |[[:en:Category:Former Armenian communities in Diyarbakır Province]]||34 |- |[[:en:Category:Localities in Elbe-Elster]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Ascoli Piceno]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Latina]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Lucca]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Terni]]||34 |- |[[:en:Category:National forest cities in China]]||34 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Horasan]]||34 |- |[[:en:Category:Populated places in Günzburg (district)]]||34 |- |[[:en:Category:Port cities and towns of the North Sea]]||34 |- |[[:en:Category:Premier League players]]||34 |- |[[:en:Category:Roman towns and cities in Italy]]||34 |- |[[:en:Category:Stone Age sites in France]]||34 |- |[[:en:Category:Villages in Maden District]]||34 |- |[[:en:Category:21st-century Indian actresses]]||33 |- |[[:en:Category:American male comedians]]||33 |- |[[:en:Category:Borough of Wokingham]]||33 |- |[[:en:Category:British Nobel laureates]]||33 |- |[[:en:Category:Bundesliga players]]||33 |- |[[:en:Category:Cantonal capitals of Switzerland]]||33 |- |[[:en:Category:Discontinued flagship smartphones]]||33 |- |[[:en:Category:District capitals of Iraq]]||33 |- |[[:en:Category:Duchy of Lorraine]]||33 |- |[[:en:Category:Expatriate men's footballers in England]]||33 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Diyarbakır Province]]||33 |- |[[:en:Category:Localities in Uckermark (district)]]||33 |- |[[:en:Category:Members of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]]||33 |- |[[:en:Category:Men's association football midfielders]]||33 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Pasinler]]||33 |- |[[:en:Category:Populated places in Baruq County]]||33 |- |[[:en:Category:Populated places in Dohuk Province]]||33 |- |[[:en:Category:Southern United States]]||33 |- |[[:en:Category:Towns and villages on Rügen]]||33 |- |[[:en:Category:Villages in Palu District]]||33 |- |[[:en:Category:Yazidi communities in Turkey]]||33 |- |[[:en:Category:1997 establishments in Iran]]||32 |- |[[:en:Category:20th-century American comedians]]||32 |- |[[:en:Category:21st-century American singer-songwriters]]||32 |- |[[:en:Category:American atheists]]||32 |- |[[:en:Category:American male screenwriters]]||32 |- |[[:en:Category:American male video game actors]]||32 |- |[[:en:Category:Birds of Europe]]||32 |- |[[:en:Category:Bourbonnais]]||32 |- |[[:en:Category:Cities in Jiangsu]]||32 |- |[[:en:Category:Cities in Shandong]]||32 |- |[[:en:Category:Former Roman Catholics]]||32 |- |[[:en:Category:Integers]]||32 |- |[[:en:Category:International straits]]||32 |- |[[:en:Category:Jewish American actresses]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of La Spezia]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Matera]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the canton of Zurich]]||32 |- |[[:en:Category:Orléanais]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Ahrweiler (district)]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Dargaz County]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Kaleybar County]]||32 |- |[[:en:Category:Provincial municipalities in Turkey]]||32 |- |[[:en:Category:Recipients of the Order of Lenin]]||32 |- |[[:en:Category:Shapeshifters in Greek mythology]]||32 |- |[[:en:Category:Swedish municipal seats]]||32 |- |[[:en:Category:20th-century African-American actresses]]||31 |- |[[:en:Category:American agnostics]]||31 |- |[[:en:Category:American people of Italian descent]]||31 |- |[[:en:Category:American women singer-songwriters]]||31 |- |[[:en:Category:Cities in Heilongjiang]]||31 |- |[[:en:Category:Columbia Records artists]]||31 |- |[[:en:Category:Days of August]]||31 |- |[[:en:Category:Days of December]]||31 |- |[[:en:Category:Days of January]]||31 |- |[[:en:Category:Days of July]]||31 |- |[[:en:Category:Days of March]]||31 |- |[[:en:Category:Days of May]]||31 |- |[[:en:Category:Days of October]]||31 |- |[[:en:Category:Fishing communities in Turkey]]||31 |- |[[:en:Category:Iranian provincial capitals]]||31 |- |[[:en:Category:Municipalities of Limburg (Netherlands)]]||31 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Forlì-Cesena]]||31 |- |[[:en:Category:NUTS 1 statistical regions of the European Union]]||31 |- |[[:en:Category:Native element minerals]]||31 |- |[[:en:Category:Politicide perpetrators]]||31 |- |[[:en:Category:Populated places in İzmir Province]]||31 |- |[[:en:Category:Settled areas of Elburz]]||31 |- |[[:en:Category:UEFA Champions League–winning players]]||31 |- |[[:en:Category:Urban districts of Bavaria]]||31 |- |[[:en:Category:Villages in Adaklı District]]||31 |- |[[:en:Category:Villages in Beşiri District]]||31 |- |[[:en:Category:Wine regions of Italy]]||31 |- |[[:en:Category:20th-century American poets]]||30 |- |[[:en:Category:20th-century French male writers]]||30 |- |[[:en:Category:21st-century Roman Catholics]]||30 |- |[[:en:Category:Actresses in Hindi cinema]]||30 |- |[[:en:Category:American male stage actors]]||30 |- |[[:en:Category:Characters in the Odyssey]]||30 |- |[[:en:Category:Christian states]]||30 |- |[[:en:Category:Cities in Hunan]]||30 |- |[[:en:Category:Cities in Lorestan province]]||30 |- |[[:en:Category:Days of April]]||30 |- |[[:en:Category:Days of June]]||30 |- |[[:en:Category:Days of November]]||30 |- |[[:en:Category:Days of September]]||30 |- |[[:en:Category:Federal republics]]||30 |- |[[:en:Category:Former countries in Chinese history]]||30 |- |[[:en:Category:Indian film actresses]]||30 |- |[[:en:Category:LGBTQ themes in Greek mythology]]||30 |- |[[:en:Category:Members of the Royal Swedish Academy of Sciences]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities in Madhesh Province]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities of Vaud]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Taranto]]||30 |- |[[:en:Category:Ontologists]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of Franklin Medal]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of the Copley Medal]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of the Matteucci Medal]]||30 |- |[[:en:Category:States of the East Coast of the United States]]||30 |- |[[:en:Category:Villages in Hozat District]]||30 |- |[[:en:Category:Villages in Kozluk District]]||30 |- |[[:en:Category:21st-century American non-fiction writers]]||29 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish male writers]]||29 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish politicians]]||29 |- |[[:en:Category:Birds of West Asia]]||29 |- |[[:en:Category:Cinema of Europe by country]]||29 |- |[[:en:Category:Cities in Hamadan province]]||29 |- |[[:en:Category:Countries and territories where Arabic is an official language]]||29 |- |[[:en:Category:Days of February]]||29 |- |[[:en:Category:Former French colonies]]||29 |- |[[:en:Category:Fusional languages]]||29 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Şırnak Province]]||29 |- |[[:en:Category:History of the Mediterranean]]||29 |- |[[:en:Category:Members of the American Academy of Arts and Letters]]||29 |- |[[:en:Category:Municipalities of Utrecht (province)]]||29 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Grosseto]]||29 |} hgddl535b4e1w0gyn3o4p3gocwjrtum 2008682 2008680 2026-05-10T22:28:59Z Wikihez 39702 2008682 wikitext text/x-wiki Kategoriyên îngilîzî yên ku divê li kuwikiyê werin çêkirin ji bo rojanekirina lîsteyê here [https://quarry.wmcloud.org/query/105180 Quarry] (Pêşî pê li "Fork" bike dûre pê li "Submit Query" bike) {| class="wikitable sortable" !missing_english_category!!ku_pages_needing_it |- |[[:en:Category:Cities and towns in Lombardy]]||1530 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Piedmont]]||1017 |- |[[:en:Category:Populated places in Urmia County]]||621 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Veneto]]||577 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Campania]]||557 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Mardin Province]]||531 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Kurdistan province]]||498 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Calabria]]||405 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Lazio]]||355 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Diyarbakır Province]]||341 |- |[[:en:Category:Borghi più belli d'Italia]]||339 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Emilia-Romagna]]||317 |- |[[:en:Category:French Flanders]]||278 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Tuscany]]||276 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Apulia]]||263 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Tunceli Province]]||260 |- |[[:en:Category:Metropolitan district municipalities in Turkey]]||257 |- |[[:en:Category:American film actresses]]||239 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Liguria]]||235 |- |[[:en:Category:Towns and villages in Saqqez County]]||227 |- |[[:en:Category:American television actresses]]||226 |- |[[:en:Category:Populated places in Khoy County]]||224 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Elazığ Province]]||216 |- |[[:en:Category:21st-century American actresses]]||209 |- |[[:en:Category:Subprefectures in France]]||208 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Siirt Province]]||193 |- |[[:en:Category:Populated places in Mahabad County]]||189 |- |[[:en:Category:Holocaust locations in Germany]]||179 |- |[[:en:Category:Populated places in Bukan County]]||179 |- |[[:en:Category:Populated places in Sardasht County]]||179 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Adıyaman Province]]||174 |- |[[:en:Category:Animal taxa named by Carl Linnaeus]]||173 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Şırnak Province]]||166 |- |[[:en:Category:20th-century American actresses]]||164 |- |[[:en:Category:Populated places in Bostanabad County]]||164 |- |[[:en:Category:Towns in Saxony]]||163 |- |[[:en:Category:National Civilized City]]||162 |- |[[:en:Category:Monuments historiques of Orne]]||161 |- |[[:en:Category:Populated places in Chaldoran County]]||155 |- |[[:en:Category:Populated places in Salmas County]]||155 |- |[[:en:Category:Towns in Lower Saxony]]||153 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Batman Province]]||148 |- |[[:en:Category:Spa towns in Germany]]||147 |- |[[:en:Category:Villages in Berkshire]]||147 |- |[[:en:Category:Castles in Italy]]||146 |- |[[:en:Category:Populated places in Shahin Dezh County]]||145 |- |[[:en:Category:Place name disambiguation pages]]||143 |- |[[:en:Category:Populated riverside places in Germany]]||142 |- |[[:en:Category:Populated places in Piranshahr County]]||140 |- |[[:en:Category:Populated places in Miandoab County]]||139 |- |[[:en:Category:Localities of Salento]]||131 |- |[[:en:Category:American male television actors]]||128 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Hakkâri Province]]||128 |- |[[:en:Category:American male film actors]]||127 |- |[[:en:Category:Members of the Hanseatic League]]||125 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2016]]||125 |- |[[:en:Category:District municipalities in Turkey]]||124 |- |[[:en:Category:Places of the Sayfo]]||122 |- |[[:en:Category:21st-century American male actors]]||121 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Bingöl Province]]||121 |- |[[:en:Category:Populated places in Maku County]]||117 |- |[[:en:Category:Towns in Thuringia]]||116 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in France]]||115 |- |[[:en:Category:Botanical taxa named by Carl Linnaeus]]||113 |- |[[:en:Category:Localities of Cilento]]||110 |- |[[:en:Category:Villages in Bayburt District]]||109 |- |[[:en:Category:Members of the American Philosophical Society]]||108 |- |[[:en:Category:Towns in Saxony-Anhalt]]||108 |- |[[:en:Category:American Nobel laureates]]||107 |- |[[:en:Category:Plus Beaux Villages de France]]||106 |- |[[:en:Category:Populated places in Artois]]||106 |- |[[:en:Category:Metamorphoses characters]]||105 |- |[[:en:Category:20th-century American male actors]]||103 |- |[[:en:Category:NUTS 2 statistical regions of the European Union]]||103 |- |[[:en:Category:West Berkshire District]]||103 |- |[[:en:Category:American voice actresses]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 16th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 17th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 18th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 19th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 20th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 11th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 12th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 13th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 14th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 15th century]]||101 |- |[[:en:Category:Civil parishes in Berkshire]]||100 |- |[[:en:Category:Monuments historiques of Calvados (department)]]||97 |- |[[:en:Category:Populated places in Takab County]]||96 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Erzincan Province]]||95 |- |[[:en:Category:Plants described in 1753]]||94 |- |[[:en:Category:Populated places in Naqadeh County]]||94 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Umbria]]||93 |- |[[:en:Category:Landlocked countries]]||91 |- |[[:en:Category:National Famous Historical and Cultural City]]||89 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Çınar, Diyarbakır]]||89 |- |[[:en:Category:Districts of the Rhine Province]]||88 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Bismil]]||88 |- |[[:en:Category:American male voice actors]]||86 |- |[[:en:Category:American stage actresses]]||85 |- |[[:en:Category:Free imperial cities]]||84 |- |[[:en:Category:20th-century American male writers]]||82 |- |[[:en:Category:Birds described in 1758]]||82 |- |[[:en:Category:Grammy Award winners]]||81 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2019]]||81 |- |[[:en:Category:Populated places in Oshnavieh County]]||81 |- |[[:en:Category:Arbëresh settlements]]||80 |- |[[:en:Category:Countries and territories where English is an official language]]||80 |- |[[:en:Category:Lists of communes of France]]||80 |- |[[:en:Category:American people of German descent]]||78 |- |[[:en:Category:American people of Irish descent]]||78 |- |[[:en:Category:Nepal municipalities established in 2014]]||78 |- |[[:en:Category:Populated places on the Neckar basin]]||78 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Sivas Province]]||77 |- |[[:en:Category:Reservoirs in Norway]]||77 |- |[[:en:Category:Town municipalities in Turkey]]||77 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Aosta Valley]]||75 |- |[[:en:Category:Lower Navarre]]||75 |- |[[:en:Category:Populated places on the Rhine]]||75 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Silvan, Diyarbakır]]||74 |- |[[:en:Category:Fellows of the American Academy of Arts and Sciences]]||73 |- |[[:en:Category:Populated places in Chaypareh County]]||73 |- |[[:en:Category:Years of the 7th century]]||73 |- |[[:en:Category:Grand Duchy of Oldenburg]]||71 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Derik, Turkey]]||71 |- |[[:en:Category:Populated places in Poldasht County]]||71 |- |[[:en:Category:21st-century American women singers]]||70 |- |[[:en:Category:Fellows of the American Physical Society]]||70 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Cagliari]]||70 |- |[[:en:Category:Turkoman settlements in Gaziantep Province]]||69 |- |[[:en:Category:Years of the 10th century]]||69 |- |[[:en:Category:American child actresses]]||68 |- |[[:en:Category:Member states of the African Union]]||68 |- |[[:en:Category:Members of the United States National Academy of Sciences]]||68 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Genoa]]||68 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Nusaybin]]||68 |- |[[:en:Category:Seaside resorts in France]]||68 |- |[[:en:Category:Bresse]]||67 |- |[[:en:Category:Establishments by country and decade]]||67 |- |[[:en:Category:Villages in Mazgirt District]]||67 |- |[[:en:Category:Foreign associates of the National Academy of Sciences]]||66 |- |[[:en:Category:Villages in Refahiye District]]||66 |- |[[:en:Category:Establishments by country and year]]||65 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Sassari]]||65 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Belluno]]||65 |- |[[:en:Category:Populated places established in the 13th century]]||64 |- |[[:en:Category:Years of the 1st century BC]]||64 |- |[[:en:Category:Populated places in Mirabad County]]||62 |- |[[:en:Category:Villages in Kâhta District]]||62 |- |[[:en:Category:Domain Name System Security Extensions]]||61 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Lodi]]||61 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Artuklu]]||61 |- |[[:en:Category:Towns in Schleswig-Holstein]]||61 |- |[[:en:Category:Villages in Karakoçan District]]||61 |- |[[:en:Category:Years of the 9th century]]||61 |- |[[:en:Category:Hamlets in Berkshire]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Foggia]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Perugia]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Catania]]||59 |- |[[:en:Category:Rural Districts of West Azerbaijan province]]||59 |- |[[:en:Category:Canavese]]||58 |- |[[:en:Category:Foreign members of the Royal Society]]||58 |- |[[:en:Category:Presidential Medal of Freedom recipients]]||58 |- |[[:en:Category:20th-century Kurdish writers]]||57 |- |[[:en:Category:British fellows of the Royal Society]]||56 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Mecklenburg]]||56 |- |[[:en:Category:Jewish Nobel laureates]]||56 |- |[[:en:Category:Member states of the Organisation of Islamic Cooperation]]||56 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Bologna]]||56 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Monza and Brianza]]||56 |- |[[:en:Category:Populated places along the Silk Road]]||56 |- |[[:en:Category:Villages in Kovancılar District]]||56 |- |[[:en:Category:1987 establishments in Iran]]||55 |- |[[:en:Category:Member states of the Commonwealth of Nations]]||55 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Macerata]]||55 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Isernia]]||54 |- |[[:en:Category:American male non-fiction writers]]||53 |- |[[:en:Category:Council of European National Top Level Domain Registries members]]||53 |- |[[:en:Category:Historic Jewish communities]]||53 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Malatya Province]]||53 |- |[[:en:Category:Medicinal plants]]||53 |- |[[:en:Category:Municipalities of Gelderland]]||53 |- |[[:en:Category:Populated places on the Danube]]||53 |- |[[:en:Category:Villages in Eruh District]]||53 |- |[[:en:Category:21st-century American Jews]]||52 |- |[[:en:Category:MTV Europe Music Award winners]]||52 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Şenkaya]]||52 |- |[[:en:Category:Villages in Tercan District]]||52 |- |[[:en:Category:Assyrian communities in Turkey]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pesaro and Urbino]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pordenone]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Rovigo]]||51 |- |[[:en:Category:Villages in Şirvan District]]||51 |- |[[:en:Category:Agglutinative languages]]||50 |- |[[:en:Category:Cities in North Rhine-Westphalia]]||50 |- |[[:en:Category:Leap years in the Gregorian calendar]]||50 |- |[[:en:Category:Municipalities of South Holland]]||50 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Oğuzeli]]||50 |- |[[:en:Category:Towns and villages in Sanandaj County]]||50 |- |[[:en:Category:Villages in Adıyaman District]]||50 |- |[[:en:Category:Palatinate Forest]]||49 |- |[[:en:Category:Populated places in North Brabant]]||49 |- |[[:en:Category:UTC offsets]]||49 |- |[[:en:Category:20th-century American Jews]]||48 |- |[[:en:Category:Member states of the Organisation internationale de la Francophonie]]||48 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Modena]]||48 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Mazıdağı]]||48 |- |[[:en:Category:Populated places in Astara District]]||48 |- |[[:en:Category:Populated places in Gelderland]]||48 |- |[[:en:Category:21st-century American male writers]]||47 |- |[[:en:Category:American women pop singers]]||47 |- |[[:en:Category:Cities in West Azerbaijan province]]||47 |- |[[:en:Category:Countries in West Asia]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Venice]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pescara]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Piacenza]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Teramo]]||47 |- |[[:en:Category:Palatinate (region)]]||47 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2017]]||47 |- |[[:en:Category:Populated places on the Main basin]]||47 |- |[[:en:Category:Small Island Developing States]]||47 |- |[[:en:Category:Villages in Kemah District]]||47 |- |[[:en:Category:20th-century Kurdish male writers]]||46 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Turkey]]||46 |- |[[:en:Category:Localities in Märkisch-Oderland]]||46 |- |[[:en:Category:Mesopotamian gods]]||46 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Florence]]||46 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Parma]]||46 |- |[[:en:Category:Recipients of the Pour le Mérite (civil class)]]||46 |- |[[:en:Category:Time Person of the Year]]||46 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Mardin Province]]||45 |- |[[:en:Category:Municipalities of North Holland]]||45 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in Germany (Baltic Sea)]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Baskil District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Pertek District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Tunceli District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in İdil District]]||45 |- |[[:en:Category:20th-century American novelists]]||44 |- |[[:en:Category:Champagne (province)]]||44 |- |[[:en:Category:Deities in the Iliad]]||44 |- |[[:en:Category:Districts of Upper Bavaria]]||44 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Ankara Province]]||44 |- |[[:en:Category:Lakes of Finnmark]]||44 |- |[[:en:Category:Least developed countries]]||44 |- |[[:en:Category:Countries and territories where French is an official language]]||43 |- |[[:en:Category:German Nobel laureates]]||43 |- |[[:en:Category:Gévaudan]]||43 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Reggio Emilia]]||43 |- |[[:en:Category:Rural Districts of Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province]]||43 |- |[[:en:Category:Spa towns in Italy]]||43 |- |[[:en:Category:Transition metals]]||43 |- |[[:en:Category:Urban districts of North Rhine-Westphalia]]||43 |- |[[:en:Category:Years of the 6th century]]||43 |- |[[:en:Category:20th-century American women singers]]||42 |- |[[:en:Category:20th-century Roman Catholics]]||42 |- |[[:en:Category:Brit Award winners]]||42 |- |[[:en:Category:International members of the American Philosophical Society]]||42 |- |[[:en:Category:Men's association football forwards]]||42 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Bari]]||42 |- |[[:en:Category:People of the Cold War]]||42 |- |[[:en:Category:Subject–verb–object languages]]||42 |- |[[:en:Category:University of Paris alumni]]||42 |- |[[:en:Category:Villages in Yüksekova District]]||42 |- |[[:en:Category:Years of the 1st century]]||42 |- |[[:en:Category:Years of the 8th century]]||42 |- |[[:en:Category:Audiobook narrators]]||41 |- |[[:en:Category:Birds of Eurasia]]||41 |- |[[:en:Category:Columbia University faculty]]||41 |- |[[:en:Category:Disambiguation pages with surname-holder lists]]||41 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Bitlis Province]]||41 |- |[[:en:Category:La Liga players]]||41 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in Turkey]]||41 |- |[[:en:Category:Turkish Kurdish people]]||41 |- |[[:en:Category:Vauban fortifications in France]]||41 |- |[[:en:Category:Administrative divisions by country]]||40 |- |[[:en:Category:Angiosperm orders]]||40 |- |[[:en:Category:County of Montbéliard]]||40 |- |[[:en:Category:Flora of Europe]]||40 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Karayazı]]||40 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Ömerli]]||40 |- |[[:en:Category:Rhineland]]||40 |- |[[:en:Category:World Music Awards winners]]||40 |- |[[:en:Category:21st-century Turkish women politicians]]||39 |- |[[:en:Category:Arab communities in Mardin Province]]||39 |- |[[:en:Category:Counties of England established in antiquity]]||39 |- |[[:en:Category:Dauphiné]]||39 |- |[[:en:Category:Districts of West Azerbaijan province]]||39 |- |[[:en:Category:English-language American television shows]]||39 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Hakkâri Province]]||39 |- |[[:en:Category:MTV Video Music Award winners]]||39 |- |[[:en:Category:Places of the Armenian genocide]]||39 |- |[[:en:Category:Three Bishoprics]]||39 |- |[[:en:Category:20th-century American physicists]]||38 |- |[[:en:Category:21st-century American comedians]]||38 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish writers]]||38 |- |[[:en:Category:American male novelists]]||38 |- |[[:en:Category:American people of Russian-Jewish descent]]||38 |- |[[:en:Category:Assyrian communities in Iraq]]||38 |- |[[:en:Category:Counties of Fars province]]||38 |- |[[:en:Category:French Nobel laureates]]||38 |- |[[:en:Category:Istanbul University alumni]]||38 |- |[[:en:Category:Kurdish scholars]]||38 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Iraq]]||38 |- |[[:en:Category:Localities in Potsdam-Mittelmark]]||38 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pisa]]||38 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Savur]]||38 |- |[[:en:Category:Populated places in Istanbul Province]]||38 |- |[[:en:Category:Populated places on the Inn (river)]]||38 |- |[[:en:Category:Port cities and towns on the French Atlantic coast]]||38 |- |[[:en:Category:Primetime Emmy Award winners]]||38 |- |[[:en:Category:Subject–object–verb languages]]||38 |- |[[:en:Category:Arabic words and phrases in Sharia]]||37 |- |[[:en:Category:Cities in British Columbia]]||37 |- |[[:en:Category:Fauna listed on CITES Appendix II]]||37 |- |[[:en:Category:Former Christian states]]||37 |- |[[:en:Category:Grand Cross of the Legion of Honour]]||37 |- |[[:en:Category:Lakes of Buskerud]]||37 |- |[[:en:Category:Localities in Dahme-Spreewald]]||37 |- |[[:en:Category:Localities in Oder-Spree]]||37 |- |[[:en:Category:Mammals described in 1758]]||37 |- |[[:en:Category:Marsica]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Ceyhan]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Nizip]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Çermik]]||37 |- |[[:en:Category:Populated places in North Holland]]||37 |- |[[:en:Category:Populated places in South Holland]]||37 |- |[[:en:Category:Rhenish Hesse]]||37 |- |[[:en:Category:Roman emperor-consuls]]||37 |- |[[:en:Category:Turkish prisoners and detainees]]||37 |- |[[:en:Category:Upper Mesopotamia]]||37 |- |[[:en:Category:20th-century American singers]]||36 |- |[[:en:Category:20th-century atheists]]||36 |- |[[:en:Category:21st-century African-American actresses]]||36 |- |[[:en:Category:21st-century American LGBTQ people]]||36 |- |[[:en:Category:Characters in the Divine Comedy]]||36 |- |[[:en:Category:Cittaslow]]||36 |- |[[:en:Category:Countries in East Africa]]||36 |- |[[:en:Category:Members of the French Academy of Sciences]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities in Koshi Province]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Arezzo]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Siena]]||36 |- |[[:en:Category:Naturalized citizens of the United States]]||36 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Dargeçit]]||36 |- |[[:en:Category:Populated places on the Elbe]]||36 |- |[[:en:Category:Republics in the Commonwealth of Nations]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Hakkâri District]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Sivrice District]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Zara District]]||36 |- |[[:en:Category:20th-century American non-fiction writers]]||35 |- |[[:en:Category:Counties of the United Kingdom (1801–1922)]]||35 |- |[[:en:Category:Foreign members of the Russian Academy of Sciences]]||35 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Batman Province]]||35 |- |[[:en:Category:Leaders of political parties in Turkey]]||35 |- |[[:en:Category:Member states of the Union for the Mediterranean]]||35 |- |[[:en:Category:Members of the Privy Council of the United Kingdom]]||35 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in İspir]]||35 |- |[[:en:Category:Nepal municipalities established in 2017]]||35 |- |[[:en:Category:OECD members]]||35 |- |[[:en:Category:Villages in Karlıova District]]||35 |- |[[:en:Category:Women Nobel laureates]]||35 |- |[[:en:Category:Writers about activism and social change]]||35 |- |[[:en:Category:21st-century American singers]]||34 |- |[[:en:Category:American women human rights activists]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Henan]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Hubei]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Kurdistan province]]||34 |- |[[:en:Category:Countries in West Africa]]||34 |- |[[:en:Category:Deeds of Zeus]]||34 |- |[[:en:Category:Districts of Turkey by province]]||34 |- |[[:en:Category:European seas]]||34 |- |[[:en:Category:Former Armenian communities in Diyarbakır Province]]||34 |- |[[:en:Category:Localities in Elbe-Elster]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Ascoli Piceno]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Latina]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Lucca]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Terni]]||34 |- |[[:en:Category:National forest cities in China]]||34 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Horasan]]||34 |- |[[:en:Category:Populated places in Günzburg (district)]]||34 |- |[[:en:Category:Port cities and towns of the North Sea]]||34 |- |[[:en:Category:Premier League players]]||34 |- |[[:en:Category:Roman towns and cities in Italy]]||34 |- |[[:en:Category:Stone Age sites in France]]||34 |- |[[:en:Category:Villages in Maden District]]||34 |- |[[:en:Category:21st-century Indian actresses]]||33 |- |[[:en:Category:American male comedians]]||33 |- |[[:en:Category:Borough of Wokingham]]||33 |- |[[:en:Category:British Nobel laureates]]||33 |- |[[:en:Category:Bundesliga players]]||33 |- |[[:en:Category:Cantonal capitals of Switzerland]]||33 |- |[[:en:Category:Discontinued flagship smartphones]]||33 |- |[[:en:Category:District capitals of Iraq]]||33 |- |[[:en:Category:Duchy of Lorraine]]||33 |- |[[:en:Category:Expatriate men's footballers in England]]||33 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Diyarbakır Province]]||33 |- |[[:en:Category:Localities in Uckermark (district)]]||33 |- |[[:en:Category:Members of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]]||33 |- |[[:en:Category:Men's association football midfielders]]||33 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Pasinler]]||33 |- |[[:en:Category:Populated places in Baruq County]]||33 |- |[[:en:Category:Populated places in Dohuk Province]]||33 |- |[[:en:Category:Southern United States]]||33 |- |[[:en:Category:Towns and villages on Rügen]]||33 |- |[[:en:Category:Villages in Palu District]]||33 |- |[[:en:Category:Yazidi communities in Turkey]]||33 |- |[[:en:Category:1997 establishments in Iran]]||32 |- |[[:en:Category:20th-century American comedians]]||32 |- |[[:en:Category:21st-century American singer-songwriters]]||32 |- |[[:en:Category:American atheists]]||32 |- |[[:en:Category:American male screenwriters]]||32 |- |[[:en:Category:American male video game actors]]||32 |- |[[:en:Category:Birds of Europe]]||32 |- |[[:en:Category:Bourbonnais]]||32 |- |[[:en:Category:Cities in Jiangsu]]||32 |- |[[:en:Category:Cities in Shandong]]||32 |- |[[:en:Category:Former Roman Catholics]]||32 |- |[[:en:Category:Integers]]||32 |- |[[:en:Category:International straits]]||32 |- |[[:en:Category:Jewish American actresses]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of La Spezia]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Matera]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the canton of Zurich]]||32 |- |[[:en:Category:Orléanais]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Ahrweiler (district)]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Dargaz County]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Kaleybar County]]||32 |- |[[:en:Category:Provincial municipalities in Turkey]]||32 |- |[[:en:Category:Recipients of the Order of Lenin]]||32 |- |[[:en:Category:Shapeshifters in Greek mythology]]||32 |- |[[:en:Category:Swedish municipal seats]]||32 |- |[[:en:Category:20th-century African-American actresses]]||31 |- |[[:en:Category:American agnostics]]||31 |- |[[:en:Category:American people of Italian descent]]||31 |- |[[:en:Category:American women singer-songwriters]]||31 |- |[[:en:Category:Cities in Heilongjiang]]||31 |- |[[:en:Category:Columbia Records artists]]||31 |- |[[:en:Category:Days of August]]||31 |- |[[:en:Category:Days of December]]||31 |- |[[:en:Category:Days of January]]||31 |- |[[:en:Category:Days of July]]||31 |- |[[:en:Category:Days of March]]||31 |- |[[:en:Category:Days of May]]||31 |- |[[:en:Category:Days of October]]||31 |- |[[:en:Category:Fishing communities in Turkey]]||31 |- |[[:en:Category:Iranian provincial capitals]]||31 |- |[[:en:Category:Municipalities of Limburg (Netherlands)]]||31 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Forlì-Cesena]]||31 |- |[[:en:Category:NUTS 1 statistical regions of the European Union]]||31 |- |[[:en:Category:Native element minerals]]||31 |- |[[:en:Category:Politicide perpetrators]]||31 |- |[[:en:Category:Populated places in İzmir Province]]||31 |- |[[:en:Category:Settled areas of Elburz]]||31 |- |[[:en:Category:UEFA Champions League–winning players]]||31 |- |[[:en:Category:Urban districts of Bavaria]]||31 |- |[[:en:Category:Villages in Adaklı District]]||31 |- |[[:en:Category:Villages in Beşiri District]]||31 |- |[[:en:Category:Wine regions of Italy]]||31 |- |[[:en:Category:20th-century American poets]]||30 |- |[[:en:Category:20th-century French male writers]]||30 |- |[[:en:Category:21st-century Roman Catholics]]||30 |- |[[:en:Category:Actresses in Hindi cinema]]||30 |- |[[:en:Category:American male stage actors]]||30 |- |[[:en:Category:Characters in the Odyssey]]||30 |- |[[:en:Category:Christian states]]||30 |- |[[:en:Category:Cities in Hunan]]||30 |- |[[:en:Category:Cities in Lorestan province]]||30 |- |[[:en:Category:Days of April]]||30 |- |[[:en:Category:Days of June]]||30 |- |[[:en:Category:Days of November]]||30 |- |[[:en:Category:Days of September]]||30 |- |[[:en:Category:Federal republics]]||30 |- |[[:en:Category:Former countries in Chinese history]]||30 |- |[[:en:Category:Indian film actresses]]||30 |- |[[:en:Category:LGBTQ themes in Greek mythology]]||30 |- |[[:en:Category:Members of the Royal Swedish Academy of Sciences]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities in Madhesh Province]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities of Vaud]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Taranto]]||30 |- |[[:en:Category:Ontologists]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of Franklin Medal]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of the Copley Medal]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of the Matteucci Medal]]||30 |- |[[:en:Category:States of the East Coast of the United States]]||30 |- |[[:en:Category:Villages in Hozat District]]||30 |- |[[:en:Category:Villages in Kozluk District]]||30 |- |[[:en:Category:21st-century American non-fiction writers]]||29 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish male writers]]||29 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish politicians]]||29 |- |[[:en:Category:Birds of West Asia]]||29 |- |[[:en:Category:Cinema of Europe by country]]||29 |- |[[:en:Category:Cities in Hamadan province]]||29 |- |[[:en:Category:Countries and territories where Arabic is an official language]]||29 |- |[[:en:Category:Days of February]]||29 |- |[[:en:Category:Former French colonies]]||29 |- |[[:en:Category:Fusional languages]]||29 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Şırnak Province]]||29 |- |[[:en:Category:History of the Mediterranean]]||29 |- |[[:en:Category:Members of the American Academy of Arts and Letters]]||29 |- |[[:en:Category:Municipalities of Utrecht (province)]]||29 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Grosseto]]||29 |} jnwdoysxs3cqalfl2gms9azunlhvdmo 2008732 2008682 2026-05-11T06:25:11Z Wikihez 39702 2008732 wikitext text/x-wiki Kategoriyên îngilîzî yên ku divê li kuwikiyê werin çêkirin ji bo rojanekirina lîsteyê here [https://quarry.wmcloud.org/query/105180 Quarry] (Pêşî pê li "Fork" bike dûre pê li "Submit Query" bike) {| class="wikitable sortable" !missing_english_category!!ku_pages_needing_it |- |[[:en:Category:Cities and towns in Piedmont]]||1017 |- |[[:en:Category:Populated places in Urmia County]]||621 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Veneto]]||577 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Campania]]||557 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Mardin Province]]||531 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Kurdistan province]]||498 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Calabria]]||405 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Lazio]]||355 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Diyarbakır Province]]||341 |- |[[:en:Category:Borghi più belli d'Italia]]||339 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Emilia-Romagna]]||317 |- |[[:en:Category:French Flanders]]||278 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Tuscany]]||276 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Apulia]]||263 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Tunceli Province]]||260 |- |[[:en:Category:Metropolitan district municipalities in Turkey]]||257 |- |[[:en:Category:American film actresses]]||239 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Liguria]]||235 |- |[[:en:Category:Towns and villages in Saqqez County]]||227 |- |[[:en:Category:American television actresses]]||226 |- |[[:en:Category:Populated places in Khoy County]]||224 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Elazığ Province]]||216 |- |[[:en:Category:Subprefectures in France]]||208 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Siirt Province]]||193 |- |[[:en:Category:Populated places in Mahabad County]]||189 |- |[[:en:Category:Holocaust locations in Germany]]||179 |- |[[:en:Category:Populated places in Bukan County]]||179 |- |[[:en:Category:Populated places in Sardasht County]]||179 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Adıyaman Province]]||174 |- |[[:en:Category:Animal taxa named by Carl Linnaeus]]||173 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Şırnak Province]]||166 |- |[[:en:Category:Populated places in Bostanabad County]]||164 |- |[[:en:Category:Towns in Saxony]]||163 |- |[[:en:Category:National Civilized City]]||162 |- |[[:en:Category:Monuments historiques of Orne]]||161 |- |[[:en:Category:Populated places in Chaldoran County]]||155 |- |[[:en:Category:Populated places in Salmas County]]||155 |- |[[:en:Category:Towns in Lower Saxony]]||153 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Batman Province]]||148 |- |[[:en:Category:Spa towns in Germany]]||147 |- |[[:en:Category:Villages in Berkshire]]||147 |- |[[:en:Category:Castles in Italy]]||146 |- |[[:en:Category:Populated places in Shahin Dezh County]]||145 |- |[[:en:Category:Place name disambiguation pages]]||143 |- |[[:en:Category:Populated riverside places in Germany]]||142 |- |[[:en:Category:Populated places in Piranshahr County]]||140 |- |[[:en:Category:Populated places in Miandoab County]]||139 |- |[[:en:Category:Localities of Salento]]||131 |- |[[:en:Category:American male television actors]]||128 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Hakkâri Province]]||128 |- |[[:en:Category:American male film actors]]||127 |- |[[:en:Category:Members of the Hanseatic League]]||125 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2016]]||125 |- |[[:en:Category:District municipalities in Turkey]]||124 |- |[[:en:Category:Places of the Sayfo]]||122 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Bingöl Province]]||121 |- |[[:en:Category:Populated places in Maku County]]||117 |- |[[:en:Category:Towns in Thuringia]]||116 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in France]]||115 |- |[[:en:Category:Botanical taxa named by Carl Linnaeus]]||113 |- |[[:en:Category:Localities of Cilento]]||110 |- |[[:en:Category:Villages in Bayburt District]]||109 |- |[[:en:Category:Members of the American Philosophical Society]]||108 |- |[[:en:Category:Towns in Saxony-Anhalt]]||108 |- |[[:en:Category:American Nobel laureates]]||107 |- |[[:en:Category:Plus Beaux Villages de France]]||106 |- |[[:en:Category:Populated places in Artois]]||106 |- |[[:en:Category:Metamorphoses characters]]||105 |- |[[:en:Category:NUTS 2 statistical regions of the European Union]]||103 |- |[[:en:Category:West Berkshire District]]||103 |- |[[:en:Category:American voice actresses]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 16th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 17th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 18th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 19th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 20th century]]||102 |- |[[:en:Category:Years of the 11th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 12th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 13th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 14th century]]||101 |- |[[:en:Category:Years of the 15th century]]||101 |- |[[:en:Category:Civil parishes in Berkshire]]||100 |- |[[:en:Category:American people of English descent]]||98 |- |[[:en:Category:Monuments historiques of Calvados (department)]]||97 |- |[[:en:Category:Populated places in Takab County]]||96 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Erzincan Province]]||95 |- |[[:en:Category:Plants described in 1753]]||94 |- |[[:en:Category:Populated places in Naqadeh County]]||94 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Umbria]]||93 |- |[[:en:Category:Landlocked countries]]||91 |- |[[:en:Category:National Famous Historical and Cultural City]]||89 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Çınar, Diyarbakır]]||89 |- |[[:en:Category:Districts of the Rhine Province]]||88 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Bismil]]||88 |- |[[:en:Category:American male voice actors]]||86 |- |[[:en:Category:American stage actresses]]||85 |- |[[:en:Category:Free imperial cities]]||84 |- |[[:en:Category:Birds described in 1758]]||82 |- |[[:en:Category:Grammy Award winners]]||81 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2019]]||81 |- |[[:en:Category:Populated places in Oshnavieh County]]||81 |- |[[:en:Category:Arbëresh settlements]]||80 |- |[[:en:Category:Countries and territories where English is an official language]]||80 |- |[[:en:Category:Lists of communes of France]]||80 |- |[[:en:Category:American people of German descent]]||78 |- |[[:en:Category:American people of Irish descent]]||78 |- |[[:en:Category:Nepal municipalities established in 2014]]||78 |- |[[:en:Category:Populated places on the Neckar basin]]||78 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Sivas Province]]||77 |- |[[:en:Category:Reservoirs in Norway]]||77 |- |[[:en:Category:Town municipalities in Turkey]]||77 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Aosta Valley]]||75 |- |[[:en:Category:Lower Navarre]]||75 |- |[[:en:Category:Populated places on the Rhine]]||75 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Silvan, Diyarbakır]]||74 |- |[[:en:Category:Fellows of the American Academy of Arts and Sciences]]||73 |- |[[:en:Category:Populated places in Chaypareh County]]||73 |- |[[:en:Category:Years of the 7th century]]||73 |- |[[:en:Category:Grand Duchy of Oldenburg]]||71 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Derik, Turkey]]||71 |- |[[:en:Category:Populated places in Poldasht County]]||71 |- |[[:en:Category:Fellows of the American Physical Society]]||70 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Cagliari]]||70 |- |[[:en:Category:Turkoman settlements in Gaziantep Province]]||69 |- |[[:en:Category:Years of the 10th century]]||69 |- |[[:en:Category:American child actresses]]||68 |- |[[:en:Category:Member states of the African Union]]||68 |- |[[:en:Category:Members of the United States National Academy of Sciences]]||68 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Genoa]]||68 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Nusaybin]]||68 |- |[[:en:Category:Seaside resorts in France]]||68 |- |[[:en:Category:Bresse]]||67 |- |[[:en:Category:Establishments by country and decade]]||67 |- |[[:en:Category:Villages in Mazgirt District]]||67 |- |[[:en:Category:Foreign associates of the National Academy of Sciences]]||66 |- |[[:en:Category:Villages in Refahiye District]]||66 |- |[[:en:Category:Establishments by country and year]]||65 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Sassari]]||65 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Belluno]]||65 |- |[[:en:Category:Populated places established in the 13th century]]||64 |- |[[:en:Category:Years of the 1st century BC]]||64 |- |[[:en:Category:Populated places in Mirabad County]]||62 |- |[[:en:Category:Villages in Kâhta District]]||62 |- |[[:en:Category:Domain Name System Security Extensions]]||61 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Lodi]]||61 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Artuklu]]||61 |- |[[:en:Category:Towns in Schleswig-Holstein]]||61 |- |[[:en:Category:Villages in Karakoçan District]]||61 |- |[[:en:Category:Years of the 9th century]]||61 |- |[[:en:Category:Hamlets in Berkshire]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Foggia]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Perugia]]||60 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Catania]]||59 |- |[[:en:Category:Rural Districts of West Azerbaijan province]]||59 |- |[[:en:Category:Canavese]]||58 |- |[[:en:Category:Foreign members of the Royal Society]]||58 |- |[[:en:Category:Presidential Medal of Freedom recipients]]||58 |- |[[:en:Category:British fellows of the Royal Society]]||56 |- |[[:en:Category:Cities and towns in Mecklenburg]]||56 |- |[[:en:Category:Jewish Nobel laureates]]||56 |- |[[:en:Category:Member states of the Organisation of Islamic Cooperation]]||56 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Bologna]]||56 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Monza and Brianza]]||56 |- |[[:en:Category:Populated places along the Silk Road]]||56 |- |[[:en:Category:Villages in Kovancılar District]]||56 |- |[[:en:Category:1987 establishments in Iran]]||55 |- |[[:en:Category:Member states of the Commonwealth of Nations]]||55 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Macerata]]||55 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Isernia]]||54 |- |[[:en:Category:American male non-fiction writers]]||53 |- |[[:en:Category:Council of European National Top Level Domain Registries members]]||53 |- |[[:en:Category:Historic Jewish communities]]||53 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Malatya Province]]||53 |- |[[:en:Category:Medicinal plants]]||53 |- |[[:en:Category:Municipalities of Gelderland]]||53 |- |[[:en:Category:Populated places on the Danube]]||53 |- |[[:en:Category:Villages in Eruh District]]||53 |- |[[:en:Category:MTV Europe Music Award winners]]||52 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Şenkaya]]||52 |- |[[:en:Category:Villages in Tercan District]]||52 |- |[[:en:Category:Assyrian communities in Turkey]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pesaro and Urbino]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pordenone]]||51 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Rovigo]]||51 |- |[[:en:Category:Villages in Şirvan District]]||51 |- |[[:en:Category:Agglutinative languages]]||50 |- |[[:en:Category:Cities in North Rhine-Westphalia]]||50 |- |[[:en:Category:Leap years in the Gregorian calendar]]||50 |- |[[:en:Category:Municipalities of South Holland]]||50 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Oğuzeli]]||50 |- |[[:en:Category:Towns and villages in Sanandaj County]]||50 |- |[[:en:Category:Villages in Adıyaman District]]||50 |- |[[:en:Category:Palatinate Forest]]||49 |- |[[:en:Category:Populated places in North Brabant]]||49 |- |[[:en:Category:UTC offsets]]||49 |- |[[:en:Category:Member states of the Organisation internationale de la Francophonie]]||48 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Modena]]||48 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Mazıdağı]]||48 |- |[[:en:Category:Populated places in Astara District]]||48 |- |[[:en:Category:Populated places in Gelderland]]||48 |- |[[:en:Category:American women pop singers]]||47 |- |[[:en:Category:Cities in West Azerbaijan province]]||47 |- |[[:en:Category:Countries in West Asia]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Venice]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pescara]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Piacenza]]||47 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Teramo]]||47 |- |[[:en:Category:Palatinate (region)]]||47 |- |[[:en:Category:Populated places established in 2017]]||47 |- |[[:en:Category:Populated places on the Main basin]]||47 |- |[[:en:Category:Small Island Developing States]]||47 |- |[[:en:Category:Villages in Kemah District]]||47 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Turkey]]||46 |- |[[:en:Category:Localities in Märkisch-Oderland]]||46 |- |[[:en:Category:Mesopotamian gods]]||46 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Florence]]||46 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Parma]]||46 |- |[[:en:Category:Recipients of the Pour le Mérite (civil class)]]||46 |- |[[:en:Category:Time Person of the Year]]||46 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Mardin Province]]||45 |- |[[:en:Category:Municipalities of North Holland]]||45 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in Germany (Baltic Sea)]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Baskil District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Pertek District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in Tunceli District]]||45 |- |[[:en:Category:Villages in İdil District]]||45 |- |[[:en:Category:Champagne (province)]]||44 |- |[[:en:Category:Deities in the Iliad]]||44 |- |[[:en:Category:Districts of Upper Bavaria]]||44 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Ankara Province]]||44 |- |[[:en:Category:Lakes of Finnmark]]||44 |- |[[:en:Category:Least developed countries]]||44 |- |[[:en:Category:Countries and territories where French is an official language]]||43 |- |[[:en:Category:German Nobel laureates]]||43 |- |[[:en:Category:Gévaudan]]||43 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Reggio Emilia]]||43 |- |[[:en:Category:Rural Districts of Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad province]]||43 |- |[[:en:Category:Spa towns in Italy]]||43 |- |[[:en:Category:Transition metals]]||43 |- |[[:en:Category:Urban districts of North Rhine-Westphalia]]||43 |- |[[:en:Category:Years of the 6th century]]||43 |- |[[:en:Category:20th-century Roman Catholics]]||42 |- |[[:en:Category:Brit Award winners]]||42 |- |[[:en:Category:International members of the American Philosophical Society]]||42 |- |[[:en:Category:Men's association football forwards]]||42 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Metropolitan City of Bari]]||42 |- |[[:en:Category:People of the Cold War]]||42 |- |[[:en:Category:Subject–verb–object languages]]||42 |- |[[:en:Category:University of Paris alumni]]||42 |- |[[:en:Category:Villages in Yüksekova District]]||42 |- |[[:en:Category:Years of the 1st century]]||42 |- |[[:en:Category:Years of the 8th century]]||42 |- |[[:en:Category:Audiobook narrators]]||41 |- |[[:en:Category:Birds of Eurasia]]||41 |- |[[:en:Category:Columbia University faculty]]||41 |- |[[:en:Category:Disambiguation pages with surname-holder lists]]||41 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Bitlis Province]]||41 |- |[[:en:Category:La Liga players]]||41 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in Turkey]]||41 |- |[[:en:Category:Turkish Kurdish people]]||41 |- |[[:en:Category:Vauban fortifications in France]]||41 |- |[[:en:Category:Administrative divisions by country]]||40 |- |[[:en:Category:Angiosperm orders]]||40 |- |[[:en:Category:County of Montbéliard]]||40 |- |[[:en:Category:Flora of Europe]]||40 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Karayazı]]||40 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Ömerli]]||40 |- |[[:en:Category:Rhineland]]||40 |- |[[:en:Category:World Music Awards winners]]||40 |- |[[:en:Category:21st-century Turkish women politicians]]||39 |- |[[:en:Category:Arab communities in Mardin Province]]||39 |- |[[:en:Category:Counties of England established in antiquity]]||39 |- |[[:en:Category:Dauphiné]]||39 |- |[[:en:Category:Districts of West Azerbaijan province]]||39 |- |[[:en:Category:English-language American television shows]]||39 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Hakkâri Province]]||39 |- |[[:en:Category:MTV Video Music Award winners]]||39 |- |[[:en:Category:Places of the Armenian genocide]]||39 |- |[[:en:Category:Three Bishoprics]]||39 |- |[[:en:Category:American male novelists]]||38 |- |[[:en:Category:American people of Russian-Jewish descent]]||38 |- |[[:en:Category:Assyrian communities in Iraq]]||38 |- |[[:en:Category:Counties of Fars province]]||38 |- |[[:en:Category:French Nobel laureates]]||38 |- |[[:en:Category:Istanbul University alumni]]||38 |- |[[:en:Category:Kurdish scholars]]||38 |- |[[:en:Category:Kurdish settlements in Iraq]]||38 |- |[[:en:Category:Localities in Potsdam-Mittelmark]]||38 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Pisa]]||38 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Savur]]||38 |- |[[:en:Category:Populated places in Istanbul Province]]||38 |- |[[:en:Category:Populated places on the Inn (river)]]||38 |- |[[:en:Category:Port cities and towns on the French Atlantic coast]]||38 |- |[[:en:Category:Primetime Emmy Award winners]]||38 |- |[[:en:Category:Subject–object–verb languages]]||38 |- |[[:en:Category:Arabic words and phrases in Sharia]]||37 |- |[[:en:Category:Cities in British Columbia]]||37 |- |[[:en:Category:Fauna listed on CITES Appendix II]]||37 |- |[[:en:Category:Former Christian states]]||37 |- |[[:en:Category:Grand Cross of the Legion of Honour]]||37 |- |[[:en:Category:Lakes of Buskerud]]||37 |- |[[:en:Category:Localities in Dahme-Spreewald]]||37 |- |[[:en:Category:Localities in Oder-Spree]]||37 |- |[[:en:Category:Mammals described in 1758]]||37 |- |[[:en:Category:Marsica]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Ceyhan]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Nizip]]||37 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Çermik]]||37 |- |[[:en:Category:Populated places in North Holland]]||37 |- |[[:en:Category:Populated places in South Holland]]||37 |- |[[:en:Category:Rhenish Hesse]]||37 |- |[[:en:Category:Roman emperor-consuls]]||37 |- |[[:en:Category:Turkish prisoners and detainees]]||37 |- |[[:en:Category:Upper Mesopotamia]]||37 |- |[[:en:Category:Characters in the Divine Comedy]]||36 |- |[[:en:Category:Cittaslow]]||36 |- |[[:en:Category:Countries in East Africa]]||36 |- |[[:en:Category:Members of the French Academy of Sciences]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities in Koshi Province]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Arezzo]]||36 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Siena]]||36 |- |[[:en:Category:Naturalized citizens of the United States]]||36 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Dargeçit]]||36 |- |[[:en:Category:Populated places on the Elbe]]||36 |- |[[:en:Category:Republics in the Commonwealth of Nations]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Hakkâri District]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Sivrice District]]||36 |- |[[:en:Category:Villages in Zara District]]||36 |- |[[:en:Category:20th-century American non-fiction writers]]||35 |- |[[:en:Category:Counties of the United Kingdom (1801–1922)]]||35 |- |[[:en:Category:Foreign members of the Russian Academy of Sciences]]||35 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Batman Province]]||35 |- |[[:en:Category:Leaders of political parties in Turkey]]||35 |- |[[:en:Category:Member states of the Union for the Mediterranean]]||35 |- |[[:en:Category:Members of the Privy Council of the United Kingdom]]||35 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in İspir]]||35 |- |[[:en:Category:Nepal municipalities established in 2017]]||35 |- |[[:en:Category:OECD members]]||35 |- |[[:en:Category:Villages in Karlıova District]]||35 |- |[[:en:Category:Women Nobel laureates]]||35 |- |[[:en:Category:Writers about activism and social change]]||35 |- |[[:en:Category:American women human rights activists]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Henan]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Hubei]]||34 |- |[[:en:Category:Cities in Kurdistan province]]||34 |- |[[:en:Category:Countries in West Africa]]||34 |- |[[:en:Category:Deeds of Zeus]]||34 |- |[[:en:Category:Districts of Turkey by province]]||34 |- |[[:en:Category:European seas]]||34 |- |[[:en:Category:Former Armenian communities in Diyarbakır Province]]||34 |- |[[:en:Category:Localities in Elbe-Elster]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Ascoli Piceno]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Latina]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Lucca]]||34 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Terni]]||34 |- |[[:en:Category:National forest cities in China]]||34 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Horasan]]||34 |- |[[:en:Category:Populated places in Günzburg (district)]]||34 |- |[[:en:Category:Port cities and towns of the North Sea]]||34 |- |[[:en:Category:Premier League players]]||34 |- |[[:en:Category:Roman towns and cities in Italy]]||34 |- |[[:en:Category:Stone Age sites in France]]||34 |- |[[:en:Category:Villages in Maden District]]||34 |- |[[:en:Category:American male comedians]]||33 |- |[[:en:Category:Borough of Wokingham]]||33 |- |[[:en:Category:British Nobel laureates]]||33 |- |[[:en:Category:Bundesliga players]]||33 |- |[[:en:Category:Cantonal capitals of Switzerland]]||33 |- |[[:en:Category:Discontinued flagship smartphones]]||33 |- |[[:en:Category:District capitals of Iraq]]||33 |- |[[:en:Category:Duchy of Lorraine]]||33 |- |[[:en:Category:Expatriate men's footballers in England]]||33 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Diyarbakır Province]]||33 |- |[[:en:Category:Localities in Uckermark (district)]]||33 |- |[[:en:Category:Members of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]]||33 |- |[[:en:Category:Men's association football midfielders]]||33 |- |[[:en:Category:Neighbourhoods in Pasinler]]||33 |- |[[:en:Category:Populated places in Baruq County]]||33 |- |[[:en:Category:Populated places in Dohuk Province]]||33 |- |[[:en:Category:Southern United States]]||33 |- |[[:en:Category:Towns and villages on Rügen]]||33 |- |[[:en:Category:Villages in Palu District]]||33 |- |[[:en:Category:Yazidi communities in Turkey]]||33 |- |[[:en:Category:1997 establishments in Iran]]||32 |- |[[:en:Category:21st-century American singer-songwriters]]||32 |- |[[:en:Category:American atheists]]||32 |- |[[:en:Category:American male screenwriters]]||32 |- |[[:en:Category:American male video game actors]]||32 |- |[[:en:Category:Birds of Europe]]||32 |- |[[:en:Category:Bourbonnais]]||32 |- |[[:en:Category:Cities in Jiangsu]]||32 |- |[[:en:Category:Cities in Shandong]]||32 |- |[[:en:Category:Former Roman Catholics]]||32 |- |[[:en:Category:Integers]]||32 |- |[[:en:Category:International straits]]||32 |- |[[:en:Category:Jewish American actresses]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of La Spezia]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Matera]]||32 |- |[[:en:Category:Municipalities of the canton of Zurich]]||32 |- |[[:en:Category:Orléanais]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Ahrweiler (district)]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Dargaz County]]||32 |- |[[:en:Category:Populated places in Kaleybar County]]||32 |- |[[:en:Category:Provincial municipalities in Turkey]]||32 |- |[[:en:Category:Recipients of the Order of Lenin]]||32 |- |[[:en:Category:Shapeshifters in Greek mythology]]||32 |- |[[:en:Category:Swedish municipal seats]]||32 |- |[[:en:Category:American agnostics]]||31 |- |[[:en:Category:American people of Italian descent]]||31 |- |[[:en:Category:American women singer-songwriters]]||31 |- |[[:en:Category:Cities in Heilongjiang]]||31 |- |[[:en:Category:Columbia Records artists]]||31 |- |[[:en:Category:Days of August]]||31 |- |[[:en:Category:Days of December]]||31 |- |[[:en:Category:Days of January]]||31 |- |[[:en:Category:Days of July]]||31 |- |[[:en:Category:Days of March]]||31 |- |[[:en:Category:Days of May]]||31 |- |[[:en:Category:Days of October]]||31 |- |[[:en:Category:Fishing communities in Turkey]]||31 |- |[[:en:Category:Iranian provincial capitals]]||31 |- |[[:en:Category:Municipalities of Limburg (Netherlands)]]||31 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Forlì-Cesena]]||31 |- |[[:en:Category:NUTS 1 statistical regions of the European Union]]||31 |- |[[:en:Category:Native element minerals]]||31 |- |[[:en:Category:Politicide perpetrators]]||31 |- |[[:en:Category:Populated places in İzmir Province]]||31 |- |[[:en:Category:Settled areas of Elburz]]||31 |- |[[:en:Category:UEFA Champions League–winning players]]||31 |- |[[:en:Category:Urban districts of Bavaria]]||31 |- |[[:en:Category:Villages in Adaklı District]]||31 |- |[[:en:Category:Villages in Beşiri District]]||31 |- |[[:en:Category:Wine regions of Italy]]||31 |- |[[:en:Category:21st-century Roman Catholics]]||30 |- |[[:en:Category:Actresses in Hindi cinema]]||30 |- |[[:en:Category:American male stage actors]]||30 |- |[[:en:Category:Characters in the Odyssey]]||30 |- |[[:en:Category:Christian states]]||30 |- |[[:en:Category:Cities in Hunan]]||30 |- |[[:en:Category:Cities in Lorestan province]]||30 |- |[[:en:Category:Days of April]]||30 |- |[[:en:Category:Days of June]]||30 |- |[[:en:Category:Days of November]]||30 |- |[[:en:Category:Days of September]]||30 |- |[[:en:Category:Federal republics]]||30 |- |[[:en:Category:Former countries in Chinese history]]||30 |- |[[:en:Category:Indian film actresses]]||30 |- |[[:en:Category:LGBTQ themes in Greek mythology]]||30 |- |[[:en:Category:Members of the Royal Swedish Academy of Sciences]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities in Madhesh Province]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities of Vaud]]||30 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Taranto]]||30 |- |[[:en:Category:Ontologists]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of Franklin Medal]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of the Copley Medal]]||30 |- |[[:en:Category:Recipients of the Matteucci Medal]]||30 |- |[[:en:Category:States of the East Coast of the United States]]||30 |- |[[:en:Category:Villages in Hozat District]]||30 |- |[[:en:Category:Villages in Kozluk District]]||30 |- |[[:en:Category:21st-century American non-fiction writers]]||29 |- |[[:en:Category:21st-century Kurdish male writers]]||29 |- |[[:en:Category:Birds of West Asia]]||29 |- |[[:en:Category:Cinema of Europe by country]]||29 |- |[[:en:Category:Cities in Hamadan province]]||29 |- |[[:en:Category:Countries and territories where Arabic is an official language]]||29 |- |[[:en:Category:Days of February]]||29 |- |[[:en:Category:Former French colonies]]||29 |- |[[:en:Category:Fusional languages]]||29 |- |[[:en:Category:Historic Assyrian communities in Şırnak Province]]||29 |- |[[:en:Category:History of the Mediterranean]]||29 |- |[[:en:Category:Members of the American Academy of Arts and Letters]]||29 |- |[[:en:Category:Municipalities of Utrecht (province)]]||29 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Grosseto]]||29 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Medio Campidano]]||29 |- |[[:en:Category:Muqattaʿat suras]]||29 |- |[[:en:Category:Performing arts by country]]||29 |- |[[:en:Category:Populated coastal places in Italy]]||29 |- |[[:en:Category:Populated places in Baneh County]]||29 |- |[[:en:Category:Populated places in Spree-Neiße]]||29 |- |[[:en:Category:Populated places on the Caspian Sea]]||29 |- |[[:en:Category:Port cities and towns of the Baltic Sea]]||29 |- |[[:en:Category:Provincial capitals in China]]||29 |- |[[:en:Category:Territories of the Republic of Venice]]||29 |- |[[:en:Category:Titans (mythology)]]||29 |- |[[:en:Category:Villages in Kurtalan District]]||29 |- |[[:en:Category:20th-century German male writers]]||28 |- |[[:en:Category:21st-century American memoirists]]||28 |- |[[:en:Category:Coastal towns in Campania]]||28 |- |[[:en:Category:Countries in the Caribbean]]||28 |- |[[:en:Category:Erzgebirgskreis]]||28 |- |[[:en:Category:Expatriate men's footballers in Spain]]||28 |- |[[:en:Category:French recipients of the Legion of Honour]]||28 |- |[[:en:Category:German people of Kurdish descent]]||28 |- |[[:en:Category:Heads of state and government who were later imprisoned]]||28 |- |[[:en:Category:Istanbul University Faculty of Law alumni]]||28 |- |[[:en:Category:Municipalities of Overijssel]]||28 |- |[[:en:Category:Municipalities of the Province of Crotone]]||28 |- |[[:en:Category:Philosophers of history]]||28 |- |[[:en:Category:Populated places in Utrecht (province)]]||28 |- |[[:en:Category:Sasanian cities]]||28 |} 6yve0p6cogp7l75lmxn79x3sb5q8t4m Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an 14 316565 2008691 2026-05-11T06:01:58Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century African-American actresses]] hat çêkirin 2008691 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 2008701 2008691 2026-05-11T06:04:27Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] weke [[Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] guhart 2008691 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 20an 14 316566 2008692 2026-05-11T06:02:06Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American actresses]] hat çêkirin 2008692 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 20an 14 316567 2008693 2026-05-11T06:02:20Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American comedians]] hat çêkirin 2008693 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 20an 14 316568 2008694 2026-05-11T06:02:25Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American Jews]] hat çêkirin 2008694 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an 14 316569 2008695 2026-05-11T06:02:31Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American male actors]] hat çêkirin 2008695 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 20an 14 316570 2008696 2026-05-11T06:02:38Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American male writers]] hat çêkirin 2008696 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên sedsala 20an 14 316571 2008697 2026-05-11T06:02:44Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American novelists]] hat çêkirin 2008697 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Bijîşkên amerîkî yên sedsala 20an 14 316572 2008698 2026-05-11T06:02:49Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American physicists]] hat çêkirin 2008698 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên sedsala 20an 14 316573 2008699 2026-05-11T06:02:54Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American poets]] hat çêkirin 2008699 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 20an 14 316574 2008700 2026-05-11T06:03:00Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American singers]] hat çêkirin 2008700 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an 14 316575 2008702 2026-05-11T06:04:27Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Aktrîsên Afro-amerîkî yên sedsala 20an]] weke [[Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an]] guhart 2008702 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 20an}} j76qny7s8qpflopgj1u82agcnn4i1lm Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 20an 14 316576 2008704 2026-05-11T06:12:46Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American women singers]] hat çêkirin 2008704 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 20an]] 8bg3ci3o4ti6yrxuq5zclxf0mautkk3 Kategorî:Ateîstên sedsala 20an 14 316577 2008705 2026-05-11T06:12:51Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century atheists]] hat çêkirin 2008705 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr ên sedsala 20an 14 316578 2008706 2026-05-11T06:12:59Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century French male writers]] hat çêkirin 2008706 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an 14 316579 2008707 2026-05-11T06:13:13Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century Kurdish male writers]] hat çêkirin 2008707 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 2008746 2008707 2026-05-11T06:53:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} hat rakirin 2008746 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] 68rswltqiou16aigbwz5eqcvj9hsymr Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an 14 316580 2008708 2026-05-11T06:13:21Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century Kurdish writers]] hat çêkirin 2008708 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 20an]] o8baqowv56yp34bj7lhcem0627u84k1 Kategorî:Aktrîsên afro-amerîkî yên sedsala 21ê 14 316581 2008709 2026-05-11T06:13:35Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century African-American actresses]] hat çêkirin 2008709 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 2008745 2008709 2026-05-11T06:53:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; {{[[Şablon:Bêkategorî|bêkategorî]]}} hat rakirin 2008745 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] 56x9qfbrtngbmo902v7xuw7q0n2fr0e Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê 14 316582 2008710 2026-05-11T06:13:48Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American actresses]] hat çêkirin 2008710 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Komedyenên amerîkî yên sedsala 21ê 14 316583 2008711 2026-05-11T06:14:41Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American comedians]] hat çêkirin 2008711 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Cihûyên amerîkî yên sedsala 21ê 14 316584 2008712 2026-05-11T06:14:46Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American Jews]] hat çêkirin 2008712 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê 14 316585 2008713 2026-05-11T06:14:50Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American LGBTQ people]] hat çêkirin 2008713 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Aktorên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê 14 316586 2008714 2026-05-11T06:14:55Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American male actors]] hat çêkirin 2008714 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr ên sedsala 21ê 14 316587 2008715 2026-05-11T06:14:59Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American male writers]] hat çêkirin 2008715 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 21ê 14 316588 2008716 2026-05-11T06:15:04Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American singers]] hat çêkirin 2008716 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê 14 316589 2008717 2026-05-11T06:15:08Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American women singers]] hat çêkirin 2008717 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 21ê]] 9z85iz2y3954lnzzoac9jt37vxgqzam Kategorî:Aktrîsên hindistanî yên sedsala 21ê 14 316590 2008718 2026-05-11T06:15:12Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century Indian actresses]] hat çêkirin 2008718 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 21ê 14 316591 2008719 2026-05-11T06:15:28Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century Kurdish male writers]] hat çêkirin 2008719 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên sedsala 21ê 14 316592 2008720 2026-05-11T06:15:36Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century Kurdish politicians]] hat çêkirin 2008720 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] p3s6xubh7bipgtgcrqtkksxtlj00n92 2008760 2008720 2026-05-11T07:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008760 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên sedsala 21ê]] 3cniyvuf7rl0mihcygnw85xd1dhoxg7 Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 21ê 14 316593 2008721 2026-05-11T06:15:50Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century Kurdish writers]] hat çêkirin 2008721 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 21ê]] cx09l4ujtwn4oek5u6yjmmkqdabz7kq Kategorî:Wêjeya sedsala 21an 14 316594 2008725 2026-05-11T06:22:08Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21an]] weke [[Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê]] guhart 2008725 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wêjeya sedsala 21ê}} 75tdl0wtom88zslx0q0h80cy0sn673o Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 21an 15 316595 2008727 2026-05-11T06:22:08Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 21an]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 21ê]] guhart 2008727 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya sedsala 21ê]] e65q8vb9bgwnpwgc9wh7lx70rf5cg2y Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an 14 316596 2008729 2026-05-11T06:22:23Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] weke [[Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] guhart 2008729 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê}} d15umdcbh41if2hqe1atecoqcnqljar Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an 15 316597 2008731 2026-05-11T06:22:23Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya ermenî ya sedsala 21an]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] guhart 2008731 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Wêjeya ermenî ya sedsala 21ê]] 5fjw9aezuw4k90zkr1gm8qsnpvsk3ul Kategorî:Çanda erebî 14 316598 2008747 2026-05-11T07:17:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008747 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008748 2008747 2026-05-11T07:19:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2008748 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2008749 2008748 2026-05-11T07:20:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2008749 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Ereb]] k7vvm7dyisi9d0twaa4qi0j9aj5162g 2008750 2008749 2026-05-11T07:21:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2008750 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Ereb]] 6n8mlz3aizrvw0f98gbpow0dni43jzu 2008751 2008750 2026-05-11T07:22:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2008751 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Ereb|+Ereb]] dj4get0t3tacgix56a1xxrwnoivznin 2008753 2008751 2026-05-11T07:23:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2008753 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Civaka cîhana erebî]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Ereb|+Ereb]] doksywoo6hkw1n15f2xiyn1b38sysg8 2008754 2008753 2026-05-11T07:23:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2008754 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Civaka cîhana erebî|Civaka cîhana erebî]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Ereb|+Ereb]] olov7jzsozz3q7xxmmh3i8quh6vkv4c 2008755 2008754 2026-05-11T07:24:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2008755 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Civaka cîhana erebî]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Ereb|+Ereb]] doksywoo6hkw1n15f2xiyn1b38sysg8 2008756 2008755 2026-05-11T07:25:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2008756 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Civaka cîhana erebî|Civaka cîhana erebî]] [[Kategorî:Çanda Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Ereb|+Ereb]] olov7jzsozz3q7xxmmh3i8quh6vkv4c Kategorî:Zimanê erebî 14 316599 2008758 2026-05-11T07:31:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008758 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008761 2008758 2026-05-11T07:32:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2008761 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008762 2008761 2026-05-11T07:33:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2008762 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2008763 2008762 2026-05-11T07:34:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2008763 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda erebî| ]] b76nlph8w07hc4rs6bzhnrtipucujbe 2008764 2008763 2026-05-11T07:35:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2008764 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çanda erebî|Ziman]] 598b08bz3t5sb5xx3ts845pcuny2zm2 Kategorî:Huner li Misirê 14 316600 2008767 2026-05-11T07:47:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008767 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008768 2008767 2026-05-11T07:48:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2008768 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008769 2008768 2026-05-11T07:48:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2008769 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008770 2008769 2026-05-11T07:48:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2008770 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Misirê]] ibf7dmg9c9qdtir88vrpi5nn3514q5l 2008771 2008770 2026-05-11T07:50:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2008771 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Misirê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Misirê]] daoxnk3j5meuo8ctzyph7jnxavs1s5x 2008772 2008771 2026-05-11T07:51:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2008772 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Misirê]] [[Kategorî:Huner li Afrîkayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Misirê]] 3skrjb8i1v6o9djg430v57035vrj98a 2008961 2008772 2026-05-11T09:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008961 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Misirê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Misirê]] [[Kategorî:Huner li Afrîkayê li gorî welatan|Misir]] [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan|Misir]] stly3p78ss4y7lv7k1dtoksf35501rp Kategorî:Wêjeya libnanî 14 316601 2008773 2026-05-11T07:52:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008773 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008774 2008773 2026-05-11T07:54:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2008774 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Huner li Libnanê]] i97xh5quld1abafl10ag1jor2nnk10p 2008775 2008774 2026-05-11T07:55:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2008775 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Huner li Libnanê]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|Libnan]] lby02jwegqkbedqtcw16vqvltj81y6b 2008776 2008775 2026-05-11T07:57:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2008776 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Huner li Libnanê]] [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan|libnanî]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|Libnan]] nelyeryieao3994z7ewe235pkv0f50k Kategorî:Wêjeya iraqî 14 316602 2008779 2026-05-11T08:01:49Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Iraqê]]" hat çêkirin 2008779 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Iraqê]] b7sw9v8bvq8v7zhk9i7ozq31mtkoeke 2008780 2008779 2026-05-11T08:03:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2008780 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Iraqê|Wêje]] il5a57hww6we21wluusoofeohenkmxt 2008781 2008780 2026-05-11T08:03:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2008781 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Iraqê|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|iraqî]] 43xw24eqv8akq91zzbwji4gc4dz6cof 2008782 2008781 2026-05-11T08:04:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2008782 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Iraqê|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|iraqî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan|iraqî]] e2xo0zgmazx3aiejmwp961vfkpokmxj 2008960 2008782 2026-05-11T09:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008960 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Iraqê|Wêje]] [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan|iraqî]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|iraqî]] 4fpjlb12uevzvzgd7h4hpjf1lzu3snr Kategorî:Nivîskarên iraqî 14 316603 2008793 2026-05-11T08:43:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008793 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008819 2008793 2026-05-11T08:46:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2008819 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=iraqî |dewlet=iraq |serkategorî=}} [[Kategorî:Wêjeya iraqî]] hmj2vadlqz0u5dsib6siid2k8w8932g 2008844 2008819 2026-05-11T08:48:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2008844 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=iraqî |dewlet=iraq |serkategorî=}} [[Kategorî:Wêjeya iraqî|Nivîskar]] 9ylq0x8iussnj41vnmk1zeqq0a5yohu 2008966 2008844 2026-05-11T09:53:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008966 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=iraqî |dewlet=iraq |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên asyayî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Wêjeya iraqî|Nivîskar]] ps2mqqkp1v3r0bv09b349127ixt4l6r Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan 14 316604 2008795 2026-05-11T08:43:57Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] weke [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] guhart 2008795 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan}} 5fmv9m64vd8xcdruunbiu4t037q0muo Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan 15 316605 2008797 2026-05-11T08:43:58Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Kîprosê li gorî salan]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] guhart 2008797 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî salan]] eb51odw23qrx53tlq67ijbtzredmcdl Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê 14 316606 2008799 2026-05-11T08:44:06Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] guhart 2008799 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên 1926an li Qibrisê}} 2fm622d43vxur34mhdb0ks93qlcwox7 Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1926an li Kîprosê 15 316607 2008801 2026-05-11T08:44:06Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1926an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] guhart 2008801 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1926an li Qibrisê]] mht8y56s3z8lrqacqjjk9iyf9rr0n7c Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê 14 316608 2008803 2026-05-11T08:44:12Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1989an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1989an li Qibrisê]] guhart 2008803 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên 1989an li Qibrisê}} n2rm3f933cifkcu93vof4kun506asmm Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1989an li Kîprosê 15 316609 2008805 2026-05-11T08:44:12Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1989an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1989an li Qibrisê]] guhart 2008805 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1989an li Qibrisê]] g2n8w9bqjiwsmk6bre4ubnmnf238xg3 Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê 14 316610 2008807 2026-05-11T08:44:18Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê]] guhart 2008807 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên 1960an li Qibrisê}} 3i4mzktmn12au90p3h80cegu3kczdgb Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960an li Kîprosê 15 316611 2008809 2026-05-11T08:44:18Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960an li Qibrisê]] guhart 2008809 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960an li Qibrisê]] dg3907cdcg6ta4e17esyszj53judafy Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê 14 316612 2008811 2026-05-11T08:44:24Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] guhart 2008811 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Salên sedsala 21ê li Qibrisê}} 221uletyc6to2h0e7xbz39njhi6dcwv Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 21ê li Kîprosê 15 316613 2008813 2026-05-11T08:44:24Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 21ê li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] guhart 2008813 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 21ê li Qibrisê]] dd7hywvwil1ch0tc50acswduxdwype3 Kategorî:2026 li Kîprosê 14 316614 2008815 2026-05-11T08:44:29Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:2026 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:2026 li Qibrisê]] guhart 2008815 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:2026 li Qibrisê}} iz4ozykfvf67prn3daa28mlgr0th8qa Gotûbêja kategoriyê:2026 li Kîprosê 15 316615 2008817 2026-05-11T08:44:29Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:2026 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:2026 li Qibrisê]] guhart 2008817 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:2026 li Qibrisê]] p4u7xdwlx1ftdwp09mu9823omt6bfys Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê 14 316616 2008821 2026-05-11T08:47:00Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê]] guhart 2008821 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Sedsala 13an li Qibrisê}} cjr5x0pdbrx90l1eg7xi4wexhxwt950 Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 13an li Kîprosê 15 316617 2008823 2026-05-11T08:47:00Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 13an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 13an li Qibrisê]] guhart 2008823 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 13an li Qibrisê]] axnazyykp26m93p9nt2eynaehs5emid Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê 14 316618 2008825 2026-05-11T08:47:04Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê]] guhart 2008825 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Sedsala 14an li Qibrisê}} 7ddo5utvh49peeyhsxjq6k1xsiivr8i Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 14an li Kîprosê 15 316619 2008827 2026-05-11T08:47:05Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 14an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 14an li Qibrisê]] guhart 2008827 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 14an li Qibrisê]] ix8fz414o9teofitpeyqi45u9gfvqjs Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê 14 316620 2008829 2026-05-11T08:47:09Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê]] guhart 2008829 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Sedsala 15an li Qibrisê}} 4nzcl1v6aacmg2bbgdbouj3oi4utafe Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 15an li Kîprosê 15 316621 2008831 2026-05-11T08:47:10Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 15an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 15an li Qibrisê]] guhart 2008831 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 15an li Qibrisê]] jhbtdmdzg5p6evi2n0cf3u9pua02rxx Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê 14 316622 2008833 2026-05-11T08:47:14Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 2008833 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Sedsala 20an li Qibrisê}} aizfxi8r2i391va0wru5ymvyfraobx8 Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 20an li Kîprosê 15 316623 2008835 2026-05-11T08:47:14Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 2008835 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 20an li Qibrisê]] od4do402zqvno35l05ht2rx9gzd6fma Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê 14 316624 2008837 2026-05-11T08:47:19Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Sedsala 21ê li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê]] guhart 2008837 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Sedsala 21ê li Qibrisê}} hqakl9wlfloezf33mkghzz8b1v1qe9t Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 21ê li Kîprosê 15 316625 2008839 2026-05-11T08:47:19Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 21ê li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 21ê li Qibrisê]] guhart 2008839 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsala 21ê li Qibrisê]] 4tj1m3has4qskpmq1ca1o7txltc0lk6 Kategorî:2020î li Kîprosê 14 316626 2008841 2026-05-11T08:47:59Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:2020î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:2020î li Qibrisê]] guhart 2008841 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:2020î li Qibrisê}} nx20ayreztk23t2pxtumuhgcftunwev Gotûbêja kategoriyê:2020î li Kîprosê 15 316627 2008843 2026-05-11T08:48:00Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:2020î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:2020î li Qibrisê]] guhart 2008843 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:2020î li Qibrisê]] 8g3kvixqzckisj763ys12kvb5ork6rd Kategorî:1920î li Kîprosê 14 316628 2008847 2026-05-11T08:48:58Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1920î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1920î li Qibrisê]] guhart 2008847 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:1920î li Qibrisê}} oitfy8j1f9nflf8lb21qh08lz1joqiy Gotûbêja kategoriyê:1920î li Kîprosê 15 316629 2008849 2026-05-11T08:48:58Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1920î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1920î li Qibrisê]] guhart 2008849 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:1920î li Qibrisê]] 0hcgnfvoss01g8qqns6wmrm29hm9aex Kategorî:1926 li Kîprosê 14 316630 2008851 2026-05-11T08:49:02Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1926 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1926 li Qibrisê]] guhart 2008851 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:1926 li Qibrisê}} oeg9esoi6deotn0rau7pj7uwn2aahdf Gotûbêja kategoriyê:1926 li Kîprosê 15 316631 2008853 2026-05-11T08:49:03Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1926 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1926 li Qibrisê]] guhart 2008853 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:1926 li Qibrisê]] ezvxi9269oqr15fj400svr56xshwgt2 Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê 14 316632 2008855 2026-05-11T08:49:06Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] guhart 2008855 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên 1920î li Qibrisê}} g05f172m135l8g3va5sk5qpqpuzcjry Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1920î li Kîprosê 15 316633 2008857 2026-05-11T08:49:06Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1920î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] guhart 2008857 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1920î li Qibrisê]] izfhklud5xubqav11nts71py7dvq111 Kategorî:1960î li Kîprosê 14 316634 2008859 2026-05-11T08:49:11Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1960î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1960î li Qibrisê]] guhart 2008859 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:1960î li Qibrisê}} b9jfkvn4ibet7qkqt1rffw6uxq1fd12 Gotûbêja kategoriyê:1960î li Kîprosê 15 316635 2008861 2026-05-11T08:49:11Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1960î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1960î li Qibrisê]] guhart 2008861 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:1960î li Qibrisê]] bfitjy13bxdf23ygj7pk8r6bn3tdzfm Kategorî:1960 li Kîprosê 14 316636 2008863 2026-05-11T08:49:16Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1960 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1960 li Qibrisê]] guhart 2008863 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:1960 li Qibrisê}} 7g6y5vojmc2fspow8kanfg70ccn16kk Gotûbêja kategoriyê:1960 li Kîprosê 15 316637 2008865 2026-05-11T08:49:16Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1960 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1960 li Qibrisê]] guhart 2008865 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:1960 li Qibrisê]] egybpy7f5vsvee6ee87grzaydylxk3q Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê 14 316638 2008867 2026-05-11T08:49:21Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] guhart 2008867 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên 1960î li Qibrisê}} mq2sk6vcg82n88i48n0oakrjefvqydo Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960î li Kîprosê 15 316639 2008869 2026-05-11T08:49:22Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] guhart 2008869 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1960î li Qibrisê]] 94fn8c5l24sqoswuyjtfolcgr69jb8h Kategorî:1970î li Kîprosê 14 316640 2008871 2026-05-11T08:49:36Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1970î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1970î li Qibrisê]] guhart 2008871 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:1970î li Qibrisê}} 9wrbwwzeq2x0r2ot4umnpu508gs8n64 Gotûbêja kategoriyê:1970î li Kîprosê 15 316641 2008873 2026-05-11T08:49:36Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1970î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1970î li Qibrisê]] guhart 2008873 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:1970î li Qibrisê]] ehhqnpmupoqi0vpygpc365n5uwor4tm Kategorî:1980î li Kîprosê 14 316642 2008875 2026-05-11T08:50:05Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1980î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1980î li Qibrisê]] guhart 2008875 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:1980î li Qibrisê}} jnj4rifbih9rav063avixnwo8t1jikd Gotûbêja kategoriyê:1980î li Kîprosê 15 316643 2008877 2026-05-11T08:50:05Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1980î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1980î li Qibrisê]] guhart 2008877 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:1980î li Qibrisê]] bbjlp7s1n9bz3llm0nlilc26p9ppjkr Kategorî:1974 li Kîprosê 14 316644 2008879 2026-05-11T08:50:10Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1974 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1974 li Qibrisê]] guhart 2008879 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:1974 li Qibrisê}} n0f9963r5bap6tbwj2y2y2y5debk7gy Gotûbêja kategoriyê:1974 li Kîprosê 15 316645 2008881 2026-05-11T08:50:11Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1974 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1974 li Qibrisê]] guhart 2008881 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:1974 li Qibrisê]] rvr87pqwhfuef1g1hdsnhwubewhr720 Kategorî:1989 li Kîprosê 14 316646 2008883 2026-05-11T08:50:15Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:1989 li Kîprosê]] weke [[Kategorî:1989 li Qibrisê]] guhart 2008883 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:1989 li Qibrisê}} 3aqxg8sl5uarl44div2ir4mcrq9tdkr Gotûbêja kategoriyê:1989 li Kîprosê 15 316647 2008885 2026-05-11T08:50:16Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:1989 li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:1989 li Qibrisê]] guhart 2008885 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:1989 li Qibrisê]] 8wcx8btgnzwsrj5qs8ikq3l8nrdyhbp Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê 14 316648 2008887 2026-05-11T08:50:22Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] guhart 2008887 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên 1980î li Qibrisê}} q96tb174nx4rwp32fuxlvelt6ixnr2p Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1980î li Kîprosê 15 316649 2008889 2026-05-11T08:50:22Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1980î li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] guhart 2008889 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên 1980î li Qibrisê]] juyzxbravs0ltd49d6wxq963qzdf6u9 Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê 14 316650 2008891 2026-05-11T08:50:31Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 2008891 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê}} ddktj79a72p9t29i98xvad40g4w6tlk Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê 15 316651 2008893 2026-05-11T08:50:31Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 2008893 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên sedsala 20an li Qibrisê]] ko0m1hraicbl7c1x6g4mj5993a5sp7p Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê 14 316652 2008895 2026-05-11T08:50:51Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 2008895 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Salên sedsala 20an li Qibrisê}} 1r1w72k65onmweaxe4g4ibpph2rjffd Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 20an li Kîprosê 15 316653 2008897 2026-05-11T08:50:51Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 20an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] guhart 2008897 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Salên sedsala 20an li Qibrisê]] qonljiqyxdmdsgsk8cmy0mq2irc59a4 Kategorî:Nivîskarên iraqî yên mêr 14 316654 2008898 2026-05-11T08:51:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008898 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008913 2008898 2026-05-11T08:53:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2008913 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên iraqî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên iraqî|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Iraqî]] gou88rhu7gzbcl9fd1a1ihtwgpgdzeh Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê 14 316655 2008902 2026-05-11T08:52:42Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] guhart 2008902 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê}} pljwtifqu7xc4caykn4ege2rxttl5gy Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 2an li Kîprosê 15 316656 2008904 2026-05-11T08:52:42Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 2an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 2an li Qibrisê]] guhart 2008904 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 2an li Qibrisê]] jhl4j0ox74ktq71jxsw5x1250ekk9fs Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê 14 316657 2008906 2026-05-11T08:52:46Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] guhart 2008906 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê}} 5a5m21wzqubupubhw2kewxxecou2di5 Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê 15 316658 2008908 2026-05-11T08:52:46Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên hezarsala 2an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] guhart 2008908 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên hezarsala 2an li Qibrisê]] m79rxxwc787hlc2cw3nfwaqicm54xkc Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê 14 316659 2008910 2026-05-11T08:52:51Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]] guhart 2008910 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê}} izooz3s75m66z6iel6f738mft4zeidb Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 3an li Kîprosê 15 316660 2008912 2026-05-11T08:52:52Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 3an li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 3an li Qibrisê]] guhart 2008912 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsala 3an li Qibrisê]] 0c2j7tiiu98bzlneasnph3mo8bn3wql Kategorî:Dehsal li Kîprosê 14 316661 2008915 2026-05-11T08:53:38Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Dehsal li Qibrisê]] guhart 2008915 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Dehsal li Qibrisê}} thr045pqqjtis1ud2uehok1rodmw1hq Gotûbêja kategoriyê:Dehsal li Kîprosê 15 316662 2008917 2026-05-11T08:53:39Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Dehsal li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Dehsal li Qibrisê]] guhart 2008917 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Dehsal li Qibrisê]] 41zjfeek15saxfie5an7jo1oenkgdpn Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan 14 316663 2008919 2026-05-11T08:53:44Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] weke [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] guhart 2008919 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan}} 1usf2wyxlaclhyzaht1ycwivc85iois Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan 15 316664 2008921 2026-05-11T08:53:44Z Wikihez 39702 Wikihezî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Kîprosê li gorî dehsalan]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] guhart 2008921 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî dehsalan]] 9swi7r9vxe1nene9lxqrnsk68eluca9 Kategorî:Mêrên iraqî li gorî pîşeyan 14 316665 2008922 2026-05-11T08:53:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008922 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008924 2008922 2026-05-11T08:56:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2008924 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Iraqî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên iraqî| *Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|Iraqî]] quifamt9s4pprxb3lcpcdy0fwnzeu46 2008925 2008924 2026-05-11T08:57:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2008925 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Iraqî li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên iraqî| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|Iraqî]] 3k0j4tsycvlre3pjnrj66eba4n8r5v6 Kategorî:Mêrên iraqî 14 316666 2008926 2026-05-11T08:58:12Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008926 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008927 2008926 2026-05-11T08:59:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2008927 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2008928 2008927 2026-05-11T09:01:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2008928 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Iraqî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|iraqî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|iraqî]] iaco1agxjp8ox9qb2otjbz8963hjl0q 2008967 2008928 2026-05-11T09:53:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008967 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Iraqî|+Mêr]] [[Kategorî:Kesên ji Iraqê]] [[Kategorî:Mêrên asyayî|iraqî]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|iraqî]] q65set82orpfqokotyacz22xux87ng8 Kategorî:Nivîskarên iraqî yên jin 14 316667 2008929 2026-05-11T09:04:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008929 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008930 2008929 2026-05-11T09:06:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2008930 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên iraqî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Iraqî]] [[Kategorî:Nivîskarên iraqî|+Jin]] 0ust2lo0ko6jnfzqa536ca5wzlr3ajc 2008990 2008930 2026-05-11T10:32:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008990 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên iraqî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên iraqî|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Iraqî]] rzlyckbko7940m3hn74iff99g2ycwcs Kategorî:Jinên iraqî li gorî pîşeyan 14 316668 2008935 2026-05-11T09:12:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008935 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008936 2008935 2026-05-11T09:14:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2008936 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Iraqî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Iraqî]] [[Kategorî:Jinên iraqî|Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Iraqî]] aqtp83fqwn2ktemwkv43pfgiw24fi0t Kategorî:Jinên iraqî 14 316669 2008937 2026-05-11T09:15:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008937 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008938 2008937 2026-05-11T09:17:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2008938 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî|iraqî]] [[Kategorî:Jinên ereb]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|iraqî]] [[Kategorî:Iraqî|+]] cs5lsxj6pvtlb6gvlpmjyrhx3f9dptt 2008939 2008938 2026-05-11T09:18:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2008939 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî|iraqî]] [[Kategorî:Jinên ereb|iraqî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|iraqî]] [[Kategorî:Iraqî|+]] 8prox2espmvxo9tiwhx4g0ulhfutp94 2008965 2008939 2026-05-11T09:52:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2008965 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Iraqî|+]] [[Kategorî:Jinên asyayî|iraqî]] [[Kategorî:Jinên ereb|iraqî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|iraqî]] [[Kategorî:Kesên ji Iraqê]] dx6if3hxugchwzwklnf3qxvt0pv69p8 Hattî 0 316670 2008942 2026-05-11T09:19:19Z Penaber49 39672 Rûpel bi "'''Hattî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa Hattiyê, li Anatolyaya Navîn jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke b..." hat çêkirin 2008942 wikitext text/x-wiki '''Hattî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa Hattiyê, li Anatolyaya Navîn jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê Hattûşê bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên Anatolyayê bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê Împeratoriya Hîtîtê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} ezcyyaj5s74wdy3q32kk4pibqxit3h4 2008944 2008942 2026-05-11T09:19:53Z Penaber49 39672 2008944 wikitext text/x-wiki '''Hattî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa Hattiyê, li Anatolyaya Navîn jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê Hattûşê bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên Anatolyayê bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê Împeratoriya Hîtîtê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Hattians]] rwfz4spc5vie5yt96w6pq8pdsfetax2 2008946 2008944 2026-05-11T09:20:30Z Penaber49 39672 /* */ 2008946 wikitext text/x-wiki '''Hattî''' an '''hattîyî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa Hattiyê, li Anatolyaya Navîn jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê Hattûşê bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên Anatolyayê bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê Împeratoriya Hîtîtê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Hattians]] a3srp0mj6tfrmunf0x397elwnusscuw 2008950 2008946 2026-05-11T09:22:26Z Penaber49 39672 2008950 wikitext text/x-wiki '''Hattî''' an '''hattîyî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa Hattiyê, li Anatolyaya Navîn jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê Hattûşê bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên Anatolyayê bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê Împeratoriya Hîtîtê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=AKURGAL |pêşnav=Ekrem |tarîx=1959 |sernav=URARTAISCHE KUNST |url=https://doi.org/10.1501/andl_0000000058 |kovar=Anadolu (Anatolia) |doi=10.1501/andl_0000000058 |issn=0570-0116}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Organic aspects of photochemistry |paşnav=Bryce-Smith |pêşnav=D. |weşanger=The Royal Society of Chemistry |tarîx=1971-01-01 |rr=297–298 |isbn=978-0-85186-015-2 |url=https://doi.org/10.1039/9781847554550-00297}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Hattians]] r4edjnhv5hiwuan118al4wg1kgmsdpq 2008952 2008950 2026-05-11T09:23:07Z Penaber49 39672 /* Çavkanî */ 2008952 wikitext text/x-wiki '''Hattî''' an '''hattîyî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa Hattiyê, li Anatolyaya Navîn jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê Hattûşê bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên Anatolyayê bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê Împeratoriya Hîtîtê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=AKURGAL |pêşnav=Ekrem |tarîx=1959 |sernav=URARTAISCHE KUNST |url=https://doi.org/10.1501/andl_0000000058 |kovar=Anadolu (Anatolia) |doi=10.1501/andl_0000000058 |issn=0570-0116}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Organic aspects of photochemistry |paşnav=Bryce-Smith |pêşnav=D. |weşanger=The Royal Society of Chemistry |tarîx=1971-01-01 |rr=297–298 |isbn=978-0-85186-015-2 |url=https://doi.org/10.1039/9781847554550-00297}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Anatolya]] [[en:Hattians]] asww73pv1zevugmfz13yar5zi9ttil0 2008954 2008952 2026-05-11T09:24:33Z Penaber49 39672 2008954 wikitext text/x-wiki '''Hattî''' an '''hattîyî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa [[Hattî (welat)|Hattiyê]], li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê [[Hattûşa|Hattûşê]] bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên [[Anatolya|Anatolyayê]] bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=AKURGAL |pêşnav=Ekrem |tarîx=1959 |sernav=URARTAISCHE KUNST |url=https://doi.org/10.1501/andl_0000000058 |kovar=Anadolu (Anatolia) |doi=10.1501/andl_0000000058 |issn=0570-0116}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Organic aspects of photochemistry |paşnav=Bryce-Smith |pêşnav=D. |weşanger=The Royal Society of Chemistry |tarîx=1971-01-01 |rr=297–298 |isbn=978-0-85186-015-2 |url=https://doi.org/10.1039/9781847554550-00297}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Anatolya]] [[en:Hattians]] am75q1c9k695gt4n3oev9h0drkqptid 2008963 2008954 2026-05-11T09:42:06Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 2008963 wikitext text/x-wiki '''Hattî''' an '''hattîyî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa [[Hattî (welat)|Hattiyê]], li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê [[Hattûşa|Hattûşê]] bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên [[Anatolya|Anatolyayê]] bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=AKURGAL |pêşnav=Ekrem |tarîx=1959 |sernav=URARTAISCHE KUNST |url=https://doi.org/10.1501/andl_0000000058 |kovar=Anadolu (Anatolia) |doi=10.1501/andl_0000000058 |issn=0570-0116}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Organic aspects of photochemistry |paşnav=Bryce-Smith |pêşnav=D. |weşanger=The Royal Society of Chemistry |tarîx=1971-01-01 |rr=297–298 |isbn=978-0-85186-015-2 |url=https://doi.org/10.1039/9781847554550-00297}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Anatolya]] m7o79ynt41eprk1n4pdzom2vy68fn74 2008964 2008963 2026-05-11T09:52:23Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Lînk paqij kir.) 2008964 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hattî''' an '''hattîyî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa [[Hattî (welat)|Hattiyê]], li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê [[Hattûşa|Hattûşê]] bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên [[Anatolya]]yê bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=AKURGAL |pêşnav=Ekrem |tarîx=1959 |sernav=URARTAISCHE KUNST |url=https://doi.org/10.1501/andl_0000000058 |kovar=Anadolu (Anatolia) |doi=10.1501/andl_0000000058 |issn=0570-0116}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Organic aspects of photochemistry |paşnav=Bryce-Smith |pêşnav=D. |weşanger=The Royal Society of Chemistry |tarîx=1971-01-01 |rr=297–298 |isbn=978-0-85186-015-2 |url=https://doi.org/10.1039/9781847554550-00297}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Anatolya]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] 8k30azt4g2xvjadd459fgsa1ou7odfc 2009030 2008964 2026-05-11T11:12:09Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2009030 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Hattî''' an '''hattîyî''' gelekî kevnar ê serdema bronzê bû ku li axa [[Hattî (welat)|Hattiyê]], li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] jiyane kirine. Ew bi zimanekî hattî yê taybet diaxivîn ku ne zimaneke semîtîk bû û ne jî zimaneke hind û ewropî bû. Tomarên arkeolojîk ên ji serdema bronzê a destpêkê û bi referansên dîrokî yên di çavkaniyên hîtît ên paşîn û di çavkaniyên din de hatiye destnîşankirin ku xelkekî bi navê hattî li Anatolyayê jiyane. Navenda wan ê sereke bajarê [[Hattûşa|Hattûşê]] bû. Li hember berfirehbûna hîtîtan (ji dora sala 2000ê {{bz}} vir ve), Hattî hêdî hêdî (heta nêzîkê sala 1700ê {{bz}}) beşdarê nav rêzika nû ya siyasî û civakî ku ji aliyê hîtîtan ve hatibû ferzkirin ku hîtîtî yek ji gelên [[Anatolya]]yê bûn ku bi zimanê hind û ewropî diaxivîn. Hîtîtan navê welatê hattiyan ("welatê Hattî") bêguherandin hiştine ku ev jî bûye navê sereke yê [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=AKURGAL |pêşnav=Ekrem |tarîx=1959 |sernav=URARTAISCHE KUNST |url=https://doi.org/10.1501/andl_0000000058 |kovar=Anadolu (Anatolia) |doi=10.1501/andl_0000000058 |issn=0570-0116}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Organic aspects of photochemistry |paşnav=Bryce-Smith |pêşnav=D. |weşanger=The Royal Society of Chemistry |tarîx=1971-01-01 |rr=297–298 |isbn=978-0-85186-015-2 |url=https://doi.org/10.1039/9781847554550-00297}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] mneaegwrv7bqktso8lxuw7rdqwfwo2i Kategorî:Dotmîrên ereb 14 316671 2008955 2026-05-11T09:26:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008955 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008956 2008955 2026-05-11T09:27:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2008956 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dotmîr]] q3ko831nl9qnnj4igvoohh7pk7cizgq 2008957 2008956 2026-05-11T09:28:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2008957 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dotmîr]] [[Kategorî:Jinên ereb]] q1jz5qere1o1bzjdgyk0uj2rkn4xue2 Kategorî:Keçên xelîfeyan 14 316672 2008959 2026-05-11T09:31:32Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008959 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008962 2008959 2026-05-11T09:33:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2008962 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keçên hikûmdaran]] h2xx2q4n9z8c1r6os2jey7ajpidwb03 2008969 2008962 2026-05-11T10:05:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2008969 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keçên hikûmdaran|Xelîfe]] 8059l33u8crrosuzs0ben8ab0swqu3i 2008970 2008969 2026-05-11T10:06:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2008970 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keçên hikûmdaran|Xelîfe]] [[Kategorî:Zarokên xelîfeyan]] dchrfrp31d99hgnqj3lo9urr9jn77aj 2008971 2008970 2026-05-11T10:07:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2008971 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keçên hikûmdaran|Xelîfe]] [[Kategorî:Zarokên xelîfeyan-keç]] pvf3t46q72bm8ydgs6t5etz0qpc8tq0 2008972 2008971 2026-05-11T10:07:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2008972 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keçên hikûmdaran|Xelîfe]] [[Kategorî:Zarokên xelîfeyan|-keç]] j2kvnp0gs68svvfz6a5xrubxal8ce57 2008973 2008972 2026-05-11T10:08:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2008973 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dotmîrên ereb]] [[Kategorî:Keçên hikûmdaran|Xelîfe]] [[Kategorî:Zarokên xelîfeyan|-keç]] ja94m0z4hyoa7wllbk8nnv651dh1r0g Kategorî:Zarokên xelîfeyan 14 316673 2008974 2026-05-11T10:09:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008974 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008975 2008974 2026-05-11T10:11:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2008975 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Xelîfe]] [[Kategorî:Zarokên hikûmdaran]] a1zzjjmqvdlveklu370jre7iw20phna 2008977 2008975 2026-05-11T10:12:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2008977 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Xelîfe]] [[Kategorî:Zarokên hikûmdaran|^]] ep5mg577jk46wd8g2vb72bjql06hfsc 2008978 2008977 2026-05-11T10:12:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2008978 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Xelîfe|.]] [[Kategorî:Zarokên hikûmdaran|^]] azq8vwj2uethwrwg99j47ukoyhq161q Kategorî:Kurên xelîfeyan 14 316674 2008979 2026-05-11T10:16:50Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2008979 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2008994 2008979 2026-05-11T10:42:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2008994 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kurên hikûmdaran]] 4gve2kfqsytwn9t5lcmhh3ymyyfimr0 2009007 2008994 2026-05-11T10:43:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2009007 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kurên hikûmdaran|xelîfe]] 65o41nszq8wnh9w00hriq1kw232p01a 2009008 2009007 2026-05-11T10:45:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2009008 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kurên hikûmdaran|xelîfe]] [[Kategorî:Zarokên xelîfeyan|-kur]] l3iz0qzrdbrv6v2cdavi07f04rycri1 Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an 14 316675 2008980 2026-05-11T10:24:12Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century American non-fiction writers]] hat çêkirin 2008980 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Nivîskarên almanî yên mêr ên sedsala 20an 14 316676 2008981 2026-05-11T10:24:17Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century German male writers]] hat çêkirin 2008981 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 20an 14 316677 2008982 2026-05-11T10:24:23Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:20th-century Roman Catholics]] hat çêkirin 2008982 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 21ê 14 316678 2008983 2026-05-11T10:24:31Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American non-fiction writers]] hat çêkirin 2008983 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Stranbêj-strannivîsên amerîkî yên sedsala 21ê 14 316679 2008984 2026-05-11T10:24:39Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century American singer-songwriters]] hat çêkirin 2008984 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 21ê]] 9z85iz2y3954lnzzoac9jt37vxgqzam Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 21ê 14 316680 2008985 2026-05-11T10:24:47Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:21st-century Roman Catholics]] hat çêkirin 2008985 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Avabûnên 1987an li Îranê 14 316681 2008986 2026-05-11T10:24:52Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:1987 establishments in Iran]] hat çêkirin 2008986 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên 1980î li Îranê]] [[Kategorî:Avabûnên 1987an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên 1987an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên li Îranê li gorî salan]] fwtgncgcjsorxhk0qrshlhey1e4ml1j 2008989 2008986 2026-05-11T10:28:58Z Wikihez 39702 '{{otokat}}' ket şûna rûpelê. 2008989 wikitext text/x-wiki {{otokat}} b6nhtuprsici2rk12meyfryms56dn4h Kategorî:Avabûnên 1997an li Îranê 14 316682 2008987 2026-05-11T10:24:57Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:1997 establishments in Iran]] hat çêkirin 2008987 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên 1990î li Îranê]] [[Kategorî:Avabûnên 1997an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên 1997an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên li Îranê li gorî salan]] gedr0ivgi241fnl97fn5bav1pp0cpd8 2008988 2008987 2026-05-11T10:28:42Z Wikihez 39702 '{{otokat}}' ket şûna rûpelê. 2008988 wikitext text/x-wiki {{otokat}} b6nhtuprsici2rk12meyfryms56dn4h Kategorî:Aktrîsên sînemaya hindistanî 14 316683 2008991 2026-05-11T10:42:27Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:Actresses in Hindi cinema]] hat çêkirin 2008991 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Agnostîkên amerîkî 14 316684 2008992 2026-05-11T10:42:33Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American agnostics]] hat çêkirin 2008992 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Ateîstên amerîkî 14 316685 2008993 2026-05-11T10:42:38Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American atheists]] hat çêkirin 2008993 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî 14 316686 2008995 2026-05-11T10:42:45Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American child actresses]] hat çêkirin 2008995 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] e2vfvieorfw4efjwlv51mugfnwaeg4j Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî 14 316687 2008996 2026-05-11T10:42:50Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American film actresses]] hat çêkirin 2008996 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Komedyenên amerîkî yên mêr 14 316688 2008997 2026-05-11T10:42:56Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American male comedians]] hat çêkirin 2008997 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Komedyenên amerîkî]] lner78bpsih6a1w37zdvr4s427z6nxi Kategorî:Aktorên fîlman ên amerîkî yên mêr 14 316689 2008998 2026-05-11T10:43:01Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American male film actors]] hat çêkirin 2008998 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên mêr 14 316690 2008999 2026-05-11T10:43:07Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American male non-fiction writers]] hat çêkirin 2008999 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr]] 3rhd9k4cumohvjjz3fiva98lqitkjkh Kategorî:Romannivîsên amerîkî yên mêr 14 316691 2009000 2026-05-11T10:43:13Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American male novelists]] hat çêkirin 2009000 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên amerîkî]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan]] ej8lw2wdsmpeu552h9awh4q0kh6t2a7 Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî yên mêr 14 316692 2009001 2026-05-11T10:43:18Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American male screenwriters]] hat çêkirin 2009001 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr]] [[Kategorî:Senaryonivîsên amerîkî]] d7e8tmin0mxwu1vokt9fo9obk7kf5am Kategorî:Aktorên sahneyê yên amerîkî yên mêr 14 316693 2009002 2026-05-11T10:43:22Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American male stage actors]] hat çêkirin 2009002 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Aktorên televîzyonê yên amerîkî yên mêr 14 316694 2009003 2026-05-11T10:43:27Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American male television actors]] hat çêkirin 2009003 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Aktorên lîstikên vîdeoyî yên amerîkî yên mêr 14 316695 2009004 2026-05-11T10:43:41Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American male video game actors]] hat çêkirin 2009004 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Aktorên dengî yên amerîkî yên mêr 14 316696 2009005 2026-05-11T10:43:47Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American male voice actors]] hat çêkirin 2009005 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} izs9n4n4axfy1dwqr5rvphpdp7b3hy7 Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên amerîkî 14 316697 2009006 2026-05-11T10:43:53Z Wikihez 39702 bi [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/js/CatMaker.js|CatMaker]]ê wekheva [[:en:Category:American Nobel laureates]] hat çêkirin 2009006 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Zanist û teknolojî li DYAyê]] 70ra4wrjewwnxeliajkvz45t3uvb02r Kategorî:Siltanên Misirê 14 316698 2009019 2026-05-11T10:57:23Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009019 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009020 2009019 2026-05-11T10:58:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2009020 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009021 2009020 2026-05-11T11:00:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2009021 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Cat main|Siltanê Misirê}} jhj60h5bs4f9kn3jx4qiwicqakvtcp3 2009022 2009021 2026-05-11T11:00:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2009022 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Siltanê Misirê}} 6ansjyylkp6c00auxmif24ckiuaflzv 2009023 2009022 2026-05-11T11:02:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2009023 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Siltanê Misirê}} [[Kategorî:Siltan]] j3ndb1s3k21qm89i4f4ynqkfsz1ojka 2009025 2009023 2026-05-11T11:02:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2009025 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn|Siltanê Misirê}} [[Kategorî:Siltan|Misir]] hbahb8ahfc0htaxwrkbbh2idswflddd Kategorî:Siltanên Marokoyê 14 316699 2009028 2026-05-11T11:10:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009028 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009029 2009028 2026-05-11T11:11:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2009029 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2009031 2009029 2026-05-11T11:12:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2009031 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Siltan]] 9iu4gby8r2votb6a52p08gz484x9jvj Kategorî:Siltanên Granadayê 14 316700 2009032 2026-05-11T11:15:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009032 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009033 2009032 2026-05-11T11:16:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2009033 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Siltan]] 389kqfuwieurq9y2kjk60i818g26f9q 2009034 2009033 2026-05-11T11:17:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2009034 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Siltan|Granada]] j89m815iskmtm0ufwdrhy4t1prwa3bj Kategorî:Wêjeya cezayirî 14 316701 2009035 2026-05-11T11:20:46Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009035 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009036 2009035 2026-05-11T11:22:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2009036 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2009038 2009036 2026-05-11T11:23:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2009038 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Cezayirê]] [[Kategorî:Wêjeya afrîkî li gorî welatan|cezayirî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan|cezayirî]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|cezayirî]] dnlanyo1da4yv9osl2hmxe659de9iqq 2009039 2009038 2026-05-11T11:25:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2009039 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Huner li Cezayirê|Wêje]] [[Kategorî:Wêjeya afrîkî li gorî welatan|cezayirî]] [[Kategorî:Wêjeya erebî li gorî welatan|cezayirî]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|cezayirî]] lz8gpcw9yohv695kqr655fxy9jbx7gu Kategorî:Huner li Cezayirê 14 316702 2009040 2026-05-11T11:25:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009040 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009041 2009040 2026-05-11T11:26:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2009041 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Cezayirê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Cezayir]] [[Kategorî:Huner li Afrîkayê li gorî welatan|Cezayir]] 29vz82nr5b0qf9qnylxwv289xoyc4a7 Kategorî:Çanda Cezayirê 14 316703 2009042 2026-05-11T11:27:21Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009042 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009043 2009042 2026-05-11T11:28:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2009043 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2009044 2009043 2026-05-11T11:30:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2009044 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Cezayir]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Cezayir]] 8cpraj6chy7j0dkvr3mlzlwa5pcvja3 2009045 2009044 2026-05-11T11:30:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2009045 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Cezayir|Çand]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Cezayir]] inxwrsf8yvvowkcph0rvcnp6kp45x47 2009046 2009045 2026-05-11T11:33:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2009046 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Cezayir|Çand]] [[Kategorî:Çanda Afrîkayê li gorî welatan|Cezayir]] [[Kategorî:Çand li gorî welatan|Cezayir]] ndd2b75uljmt0s64a3w6oowuhoixgew Kategorî:Wêjeya osmanî 14 316704 2009053 2026-05-11T11:54:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2009053 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2009055 2009053 2026-05-11T11:56:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2009055 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya erebî| welat]] 9ysnowxe9557cpg9ca30ec1vy7ndr73 2009056 2009055 2026-05-11T11:57:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2009056 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Wêjeya erebî|osmanî]] dppi6xgwhzxz08cb973bfxmlif9pgpq Kategorî:1987 li Îranê 14 316705 2009054 2026-05-11T11:55:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1987 in Iran]] hat çêkirin 2009054 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:1997 li Îranê 14 316706 2009057 2026-05-11T11:57:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:1997 in Iran]] hat çêkirin 2009057 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep